Quy định pháp luật về giới hạn chi phí vận động bầu cử đối với người tự ứng cử

Hệ thống pháp luật về bầu cử tại Việt Nam đã trải qua một quá trình phát triển dài hạn, phản ánh sự hoàn thiện dần trong tư duy quản trị quốc gia và mở rộng quyền dân chủ của công dân. Trong bối cảnh chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, các quy định về vận động bầu cử, đặc biệt là đối với đối tượng người tự ứng cử, trở thành tâm điểm của sự chú ý về mặt pháp lý và thực tiễn. Việc thiết lập một hành lang pháp lý minh bạch về giới hạn chi phí vận động không chỉ nhằm đảm bảo sự công bằng giữa các ứng cử viên mà còn là chốt chặn quan trọng ngăn ngừa sự tác động tiêu cực của tiền bạc vào chính trường, đảm bảo bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

1. Khung định nghĩa và vị thế pháp lý của người tự ứng cử trong Luật Bầu cử 2015

Sự tham gia của những người tự ứng cử vào cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và các cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương là một trong những chỉ dấu quan trọng nhất cho tính chất dân chủ của hệ thống chính trị Việt Nam. Theo quy định tại Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, mọi công dân có đủ tiêu chuẩn đều có quyền ứng cử, bất kể họ được tổ chức giới thiệu hay tự mình nộp hồ sơ.

Định nghĩa và quyền hạn cơ bản của người tự ứng cử

Người tự ứng cử là công dân Việt Nam, đủ 21 tuổi trở lên tính đến ngày bầu cử, tự nhận thấy mình có đủ năng lực, phẩm chất và mong muốn cống hiến cho hoạt động dân cử nên đã chủ động thực hiện các thủ tục nộp hồ sơ ứng cử theo quy định. Về mặt pháp lý, người tự ứng cử và người được cơ quan, tổ chức giới thiệu có vị thế hoàn toàn bình đẳng trong suốt chu trình bầu cử, từ khâu hiệp thương, vận động bầu cử cho đến ngày bỏ phiếu và công bố kết quả.

Nguyên tắc bình đẳng này được cụ thể hóa thông qua việc tất cả các ứng cử viên đều phải trải qua các vòng hiệp thương do Mặt trận Tổ quốc chủ trì để đánh giá sự tín nhiệm của cử tri nơi cư trú và nơi công tác. Quyền vận động bầu cử của người tự ứng cử được bảo vệ nghiêm ngặt, bao gồm quyền trình bày chương trình hành động và quyền tiếp cận các phương tiện thông tin đại chúng theo định mức chung. Điều này phản ánh tư duy pháp lý hiện đại, coi trọng thực chất của người đại biểu hơn là nguồn gốc xuất thân hay phương thức đưa họ vào danh sách bầu cử.

Nguyên tắc bình đẳng và sự can thiệp của Nhà nước

Trong vận động bầu cử, nguyên tắc bình đẳng đòi hỏi Nhà nước phải thiết lập một "sân chơi chung" mà ở đó, các nguồn lực tài chính cá nhân không được phép tạo ra sự chênh lệch đáng kể về khả năng tiếp cận cử tri. Pháp luật Việt Nam lựa chọn mô hình Nhà nước bảo đảm kinh phí vận động thay vì để các cá nhân tự huy động tài chính cá nhân một cách không kiểm soát.

Sự can thiệp này của Nhà nước thông qua các quy định về kinh phí được lý giải bởi mục tiêu duy trì trật tự chính trị ổn định, ngăn chặn tình trạng vận động bầu cử kiểu "mị dân" dựa trên sức mạnh tài chính. Khi mọi ứng cử viên, dù là một trí thức, doanh nhân hay một công nhân tự ứng cử, đều được cung cấp một khung thời gian và hình thức vận động như nhau, giá trị của chương trình hành động và uy tín cá nhân sẽ trở thành yếu tố quyết định lá phiếu của cử tri thay vì quy mô của các chiến dịch quảng bá tốn kém.

2. Giới hạn chi phí vận động bầu cử: Căn cứ pháp lý và thực tiễn phân bổ

Giới hạn chi phí vận động bầu cử đối với người tự ứng cử không phải là một con số "trần" cứng nhắc áp dụng chung cho mọi tình huống, mà là một hệ thống các định mức chi tiêu được quy định tại các văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính và Hội đồng Bầu cử quốc gia.

Nguồn kinh phí và cơ chế tài chính công

Kinh phí phục vụ cho toàn bộ công tác bầu cử, bao gồm cả các hoạt động vận động bầu cử cho người tự ứng cử, được bảo đảm bằng ngân sách nhà nước. Theo Thông tư số 87/2025/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành cho nhiệm kỳ 2026-2031, nguồn kinh phí này được phân định rõ giữa Trung ương và địa phương.

Ngân sách trung ương chịu trách nhiệm chi trả cho các hoạt động của Hội đồng Bầu cử quốc gia, các cơ quan trung ương và hỗ trợ một phần cho các địa phương có ngân sách khó khăn. Trong khi đó, ngân sách địa phương đảm bảo cho các tổ chức bầu cử tại địa bàn và các nhiệm vụ cụ thể do địa phương thực hiện. Cơ chế này đảm bảo rằng mỗi ứng cử viên đều có một nguồn lực tài chính "mềm" thông qua các hoạt động hỗ trợ chung của các cơ quan nhà nước.

Việc sử dụng ngân sách nhà nước làm nguồn lực duy nhất (hoặc chủ đạo) cho vận động bầu cử là một đặc thù nhằm bảo vệ sự liêm chính của ứng cử viên. Nó loại bỏ sự phụ thuộc của người tự ứng cử vào các nhà tài trợ bên ngoài, từ đó giúp họ giữ vững tính độc lập trong việc đại diện cho lợi ích của nhân dân sau khi trúng cử.

Định mức chi tiêu cụ thể cho các hoạt động vận động

Căn cứ vào Thông tư 87/2025/TT-BTC và các hướng dẫn liên quan, các định mức chi tiêu cho các hoạt động trực tiếp hỗ trợ ứng cử viên vận động được quy định rất chi tiết. Đối với đại biểu Quốc hội ở Trung ương thực hiện tiếp xúc cử tri, mức hỗ trợ được quy định là 5.000.000 đồng cho mỗi điểm tiếp xúc. Số tiền này dùng để trang trải cho các nhu cầu hậu cần tại chỗ như trang trí, thuê địa điểm, nước uống và các khoản bảo vệ cần thiết.

Đối với cấp địa phương, mức chi cho các điểm tiếp xúc cử tri của Tổ đại biểu Hội đồng nhân dân có sự phân cấp rõ rệt: cấp tỉnh không quá 600.000 đồng/tổ/ngày, cấp huyện không quá 200.000 đồng/tổ/ngày và cấp xã là 100.000 đồng/tổ/ngày. Những con số này có vẻ khiêm tốn so với các chiến dịch tranh cử quốc tế, nhưng chúng phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam, nơi việc vận động chủ yếu diễn ra tại các hội trường công cộng của địa phương.

Ngoài ra, các chi phí bồi dưỡng cho người phục vụ trong các hội nghị hiệp thương hay hội nghị tiếp xúc cử tri cũng được quy định chặt chẽ để đảm bảo tính minh bạch. Các mức chi bồi dưỡng cho chủ trì cuộc họp là 500.000 đồng/người/buổi, thành viên tham dự là 200.000 đồng/người/buổi và đối tượng phục vụ là 100.000 đồng/người/buổi. Các định mức này tạo ra một khung giới hạn mà các tổ chức bầu cử phải tuân thủ khi phục vụ các ứng cử viên, bao gồm cả những người tự ứng cử.

Sự khác biệt về chi phí giữa các cấp bầu cử

Sự khác biệt về chi phí giữa cấp Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp bắt nguồn từ quy mô đơn vị bầu cử và tầm quan trọng của nhiệm vụ chính trị. Một đơn vị bầu cử đại biểu Quốc hội thường bao gồm nhiều huyện hoặc thậm chí toàn tỉnh, yêu cầu công tác in ấn tiểu sử và tổ chức hội nghị ở quy mô lớn hơn nhiều so với cấp xã. Do đó, ngân sách dành cho một ứng cử viên Quốc hội trong việc thông tin trên báo chí trung ương và địa phương luôn cao hơn hẳn so với ứng cử viên cấp cơ sở.

Tuy nhiên, dù ở cấp nào, nguyên tắc chung vẫn là "tiết kiệm và hiệu quả". Việc huy động các phương tiện sẵn có của cơ quan, đơn vị để phục vụ bầu cử là yêu cầu bắt buộc nhằm giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước.

3. Các hình thức vận động bầu cử hợp pháp phát sinh chi phí

Pháp luật quy định hai hình thức vận động bầu cử chính cho người tự ứng cử, mỗi hình thức đều có cơ chế bảo đảm tài chính riêng biệt để đảm bảo mọi ứng cử viên đều có thể thực hiện quyền của mình một cách hiệu quả.

Hội nghị tiếp xúc cử tri: Hình thức vận động chủ đạo

Hội nghị tiếp xúc cử tri là nơi người tự ứng cử trực tiếp đối thoại với cử tri tại đơn vị bầu cử. Đây là hoạt động phát sinh nhiều chi phí nhất về mặt hậu cần. Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp đóng vai trò chủ trì, sắp xếp lịch trình và mời cử tri tham dự.

Kinh phí cho các hội nghị này bao gồm:

• Chi phí thuê địa điểm và trang trí: Thường sử dụng các nhà văn hóa, hội trường của cơ quan nhà nước để tiết kiệm. Nếu phải thuê địa điểm ngoài, mức chi phải nằm trong dự toán đã được duyệt.
• Chi phí in ấn tài liệu: Tiểu sử tóm tắt và chương trình hành động của người tự ứng cử phải được in ấn chuyên nghiệp và phát cho cử tri tham dự hội nghị.
• Chi phí bồi dưỡng phục vụ: Bao gồm bồi dưỡng cho các thành viên Tổ bầu cử, lực lượng an ninh và phục vụ tại hội nghị theo các định mức buổi hoặc ngày đã nêu.

Quy định về việc in ấn tờ rơi cá nhân không được khuyến khích một cách tự phát. Thay vào đó, tiểu sử tóm tắt do cơ quan có thẩm quyền in ấn theo mẫu chung được coi là tài liệu chính thức duy nhất được lưu hành rộng rãi tại các khu vực bỏ phiếu và hội nghị tiếp xúc. Điều này ngăn chặn việc các ứng cử viên giàu có in ấn quá nhiều tài liệu quảng bá vượt ngoài tầm kiểm soát của các tổ chức bầu cử.

Vận động qua phương tiện thông tin đại chúng và không gian mạng

Người tự ứng cử có quyền trình bày chương trình hành động trên báo chí, đài phát thanh và truyền hình địa phương. Việc trả lời phỏng vấn và đăng tải chương trình hành động trên các cổng thông tin điện tử của Hội đồng Bầu cử quốc gia và Ủy ban Bầu cử địa phương hoàn toàn không tốn phí đối với cá nhân ứng cử viên. Chi phí vận hành các nền tảng này do ngân sách nhà nước chi trả như một phần của công tác tuyên truyền bầu cử.

Một điểm mới đáng chú ý là sự thừa nhận quyền sử dụng mạng xã hội để vận động bầu cử. Tuy nhiên, các ứng cử viên phải tự chịu trách nhiệm về nội dung và không được sử dụng các dịch vụ chạy quảng cáo trả tiền một cách thiếu kiểm soát để tạo ưu thế tài chính bất công. Việc sử dụng mạng xã hội giúp người tự ứng cử giảm bớt sự phụ thuộc vào các hội nghị trực tiếp vốn tốn kém về thời gian và chi phí tổ chức, đồng thời tăng cường sự tương tác với cử tri trẻ.

4. Những hành vi bị cấm trong chi tiêu vận động bầu cử và hậu quả pháp lý

Để đảm bảo tính liêm chính, Luật Bầu cử 2015 và các văn bản liên quan thiết lập những rào cản nghiêm ngặt đối với các hành vi sử dụng lợi ích vật chất trong vận động bầu cử.

Mua chuộc cử tri và lạm dụng lợi ích vật chất

Hành vi sử dụng hoặc hứa tặng tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất để lôi kéo cử tri là vi phạm nghiêm trọng nhất. Lợi ích vật chất không chỉ đơn thuần là tiền mặt mà còn có thể là quà tặng, các gói hỗ trợ tài chính cho địa phương, hoặc cam kết ưu đãi cá nhân nếu trúng cử. Pháp luật Việt Nam coi đây là hành vi phá hoại sự công bằng và tính đại diện của cơ quan dân cử.

Việc người tự ứng cử tự ý chi tiền để "tài trợ" cho các sự kiện địa phương ngay trong thời gian vận động bầu cử cũng có thể bị xem xét là hành vi vi phạm đạo đức bầu cử và quy định về vận động. Mọi hình thức ủng hộ tài chính phải được thực hiện thông qua các quỹ xã hội, từ thiện hợp pháp và không được gắn mác cá nhân người ứng cử trong bối cảnh tranh cử.

Giới hạn nhận tài trợ và vận động quyên góp

Pháp luật Việt Nam cấm tuyệt đối việc lợi dụng vận động bầu cử để vận động tài trợ, quyên góp cho bản thân. Điều này bao gồm cả việc nhận tài trợ từ các tổ chức trong nước và đặc biệt là từ các tổ chức, cá nhân nước ngoài. Quy định này nhằm bảo vệ an ninh chính trị và ngăn chặn sự can thiệp của các thế lực bên ngoài vào công việc nội bộ của đất nước thông qua việc "nuôi" các ứng cử viên.

Người tự ứng cử không được phép thiết lập các quỹ vận động bầu cử riêng. Mọi đóng góp tự nguyện từ xã hội (nếu có) phục vụ cho công tác bầu cử phải được nộp vào ngân sách nhà nước hoặc các quỹ chung do Ủy ban bầu cử quản lý để sử dụng cho mục đích công ích, thay vì phục vụ cho chiến dịch cá nhân của bất kỳ ai.

Hậu quả pháp lý đối với các vi phạm về tài chính

Các hành vi chi tiêu sai quy định hoặc mua chuộc cử tri sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý cực kỳ nghiêm trọng :

• Hủy tư cách ứng cử: Đây là hình phạt ngay lập tức. Nếu bị phát hiện vi phạm quy định vận động hoặc kê khai tài chính không trung thực, ứng cử viên sẽ bị xóa tên khỏi danh sách chính thức.
• Không công nhận kết quả trúng cử: Trường hợp vi phạm chỉ được phát hiện sau ngày bầu cử, người trúng cử sẽ không được xác nhận tư cách đại biểu.
• Xử phạt vi phạm hành chính: Theo Nghị định 02/2026/NĐ-CP, các hành vi thu chi sai định mức có thể bị phạt tiền từ hàng triệu đến hàng trăm triệu đồng tùy mức độ vi phạm.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Theo Điều 160 và 161 Bộ luật Hình sự, các tội xâm phạm quyền bầu cử hoặc làm sai lệch kết quả bầu cử có thể dẫn đến hình phạt tù lên đến 03 năm. Ngoài ra, người vi phạm còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ từ 01 đến 05 năm.

5. Quy trình báo cáo và minh bạch tài chính đối với người tự ứng cử

Tính minh bạch không chỉ áp dụng cho ngân sách nhà nước mà còn bắt buộc đối với tài chính cá nhân của người tự ứng cử. Đây là điều kiện tiên quyết để xây dựng niềm tin với cử tri.

Kê khai tài sản, thu nhập: Chốt chặn minh bạch

Trong bộ hồ sơ ứng cử, bản kê khai tài sản, thu nhập (Mẫu số 09/HĐBC) là tài liệu bắt buộc. Người tự ứng cử phải kê khai trung thực các nguồn thu nhập, quyền sử dụng đất, nhà ở và các tài sản có giá trị lớn khác của bản thân và vợ/chồng, con chưa thành niên.

Việc kê khai này phục vụ hai mục đích chính:

• Giám sát sự biến động tài sản: Đảm bảo ứng cử viên không có những nguồn tài chính bất minh có thể sử dụng vào việc vận động trái pháp luật.
• Công khai trước cử tri: Bản tóm tắt kê khai tài sản sẽ được niêm yết công khai cùng với tiểu sử tóm tắt tại đơn vị bầu cử để cử tri giám sát. Mọi sự không trung thực trong kê khai đều có thể dẫn đến việc ứng cử viên bị loại khỏi danh sách.

Thủ tục quyết toán kinh phí hỗ trợ

Mặc dù người tự ứng cử không trực tiếp cầm tiền ngân sách, nhưng họ phải tham gia vào quy trình xác nhận các chi phí đã phát sinh phục vụ việc vận động của mình. Các tổ chức phụ trách bầu cử phải lập hồ sơ theo dõi chi tiêu cho từng điểm tiếp xúc cử tri và từng loại hình thông tin đại chúng.

Kinh phí bầu cử phải được quyết toán chậm nhất sau 3 tháng kể từ ngày kết thúc kỳ bầu cử. Các cơ quan quản lý (như Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân) có trách nhiệm lập báo cáo quyết toán và công khai việc sử dụng ngân sách trước các cơ quan dân cử cùng cấp. Sự chặt chẽ trong khâu quyết toán giúp ngăn ngừa tình trạng lãng phí hoặc tư lợi cá nhân từ nguồn tiền phục vụ bầu cử.

Quy định pháp luật về giới hạn chi phí vận động bầu cử đối với người tự ứng cử tại Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031 là một hệ thống chặt chẽ, lấy ngân sách nhà nước làm nền tảng và sự bình đẳng làm nguyên tắc cốt lõi. Việc hiểu rõ và tuân thủ các quy định này không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là chìa khóa để người tự ứng cử khẳng định uy tín cá nhân trước cử tri.

Dựa trên các phân tích, các cá nhân tự ứng cử cần chủ động tiếp cận các văn bản như Luật Bầu cử 2015 (sửa đổi 2025) và Thông tư 87/2025/TT-BTC để tối ưu hóa quyền vận động trong khuôn khổ định mức. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện các kênh vận động trực tuyến để giảm bớt gánh nặng chi phí hậu cần truyền thống, từ đó mở rộng hơn nữa cơ hội cho mọi công dân tham gia vào công việc chung của đất nước một cách minh bạch và hiệu quả. Sự cân bằng giữa giới hạn tài chính và quyền tự do vận động sẽ tiếp tục là yếu tố then chốt đảm bảo thành công cho các cuộc bầu cử trong tương lai.