Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên là gì? Có quyền và nghĩa vụ gì?

Trong dòng chảy của cải cách tư pháp toàn cầu, việc xây dựng một hệ thống công lý chuyên biệt dành cho người dưới 18 tuổi đã trở thành thước đo sự văn minh và nhân đạo của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, sự ra đời của Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên không đơn thuần là việc thiết lập một cơ quan hành chính mới, mà là một bước ngoặt quan trọng trong việc cụ thể hóa nguyên tắc "Lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên" theo Công ước quốc tế về quyền trẻ em.

Đây là cơ quan phối hợp liên ngành ở cấp cao nhất, giữ vai trò "tổng tư lệnh" trong việc điều phối, giám sát và thực thi các chính sách tư pháp dành riêng cho đối tượng đặc thù này. Hội đồng không chỉ mang trọng trách kết nối giữa các cơ quan hành pháp, tư pháp và các tổ chức xã hội, mà còn là trung tâm điều phối các nguồn lực để bảo đảm rằng mọi quy trình từ điều tra, truy tố, xét xử cho đến thi hành án đều được thực hiện trong một môi trường thân thiện và phục hồi.  

1. Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên là gì?

Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên có thể hiểu một cách đơn giản là một cơ quan phối hợp ở cấp quốc gia nhằm hỗ trợ Chính phủ trong việc xây dựng và triển khai các chính sách liên quan đến hệ thống tư pháp dành cho người chưa thành niên. Cơ quan này được thành lập để bảo đảm rằng khi trẻ em hoặc người dưới 18 tuổi liên quan đến các vấn đề pháp lý, đặc biệt là các vụ việc vi phạm pháp luật, thì việc xử lý phải phù hợp với đặc điểm tâm lý, sự phát triển và quyền lợi của các em.

Theo quy định tại Điều 26 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên do Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập. Điều này cho thấy đây là một tổ chức có vị trí quan trọng ở tầm quốc gia, trực tiếp gắn với hoạt động quản lý nhà nước của Chính phủ trong lĩnh vực tư pháp đối với người chưa thành niên. Các thành viên của Hội đồng cũng do Thủ tướng quyết định, nhưng việc đề xuất danh sách sẽ do cơ quan thường trực của Hội đồng thực hiện. Như vậy, việc thành lập và lựa chọn thành viên đều được thực hiện theo một quy trình rõ ràng nhằm bảo đảm tính khách quan và phù hợp với chức năng của Hội đồng.

Bản chất của Hội đồng này không phải là một cơ quan xét xử hay giải quyết trực tiếp các vụ án liên quan đến người chưa thành niên. Thay vào đó, Hội đồng đóng vai trò tư vấn, điều phối và thúc đẩy sự phối hợp giữa các cơ quan khác nhau trong hệ thống nhà nước. Ví dụ, các cơ quan như tòa án, viện kiểm sát, công an, cơ quan bảo vệ trẻ em, ngành giáo dục, lao động – thương binh và xã hội… đều có thể tham gia hoặc phối hợp thông qua Hội đồng. Việc có một cơ chế phối hợp như vậy giúp các chính sách và biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên được thực hiện đồng bộ hơn, tránh tình trạng mỗi cơ quan làm việc riêng lẻ.

Một điểm quan trọng khác là Hội đồng hoạt động theo cơ chế phối hợp liên ngành. Điều này có nghĩa là nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau cùng tham gia, cùng trao đổi thông tin và thống nhất cách thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến tư pháp người chưa thành niên. Trong thực tế, các vấn đề của người chưa thành niên thường không chỉ liên quan đến pháp luật mà còn liên quan đến giáo dục, gia đình, môi trường xã hội và các chính sách bảo vệ trẻ em. Vì vậy, nếu chỉ một cơ quan đơn lẻ giải quyết thì khó đạt hiệu quả toàn diện. Cơ chế liên ngành giúp kết nối các nguồn lực và chuyên môn khác nhau để giải quyết vấn đề tốt hơn.

Các thành viên của Hội đồng làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, nghĩa là họ vẫn giữ chức vụ chính tại cơ quan, tổ chức của mình và đồng thời tham gia Hội đồng để thực hiện nhiệm vụ được phân công. Cách tổ chức này giúp Hội đồng tận dụng được kinh nghiệm thực tiễn và chuyên môn của các cán bộ đang trực tiếp làm việc trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Nhờ đó, các ý kiến tư vấn hoặc đề xuất chính sách đưa ra sẽ sát với thực tế hơn.

2. Thành phần cơ cấu và vai trò của cơ quan thường trực

Cơ cấu thành phần của Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên được thiết kế để bao quát toàn bộ các chủ thể tham gia vào quá trình tố tụng, giáo dục và bảo trợ xã hội. Theo quy định tại Điều 4 của Nghị định 294/2025/NĐ-CP, Hội đồng có cấu trúc đa tầng với sự tham gia của các cấp lãnh đạo cao nhất :

Sự hiện diện của đại diện từ Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao là một điểm đặc biệt. Mặc dù đây là các cơ quan tư pháp độc lập, việc tham gia vào Hội đồng giúp họ thống nhất được quan điểm về các biện pháp xử lý chuyển hướng và các thủ tục tố tụng thân thiện mà không làm ảnh hưởng đến tính độc lập trong xét xử.

3. Quy định về nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên

Quy định về nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên được nêu tại Điều 26 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định vai trò của Hội đồng trong việc điều phối các hoạt động liên quan đến hệ thống tư pháp dành cho người dưới 18 tuổi. Khi phân tích nội dung của điều luật này, có thể thấy Hội đồng không phải là cơ quan trực tiếp điều tra, truy tố hay xét xử, mà chủ yếu đóng vai trò điều phối, định hướng và thúc đẩy sự phối hợp giữa nhiều cơ quan khác nhau trong việc bảo vệ và giáo dục người chưa thành niên liên quan đến pháp luật.

Dưới đây là phân tích cụ thể từng nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng theo từng điểm của điều luật, kèm theo ví dụ thực tế để người đọc dễ hình dung.

3.1. Chỉ đạo, đôn đốc các bộ, ngành giải quyết các vấn đề về tư pháp người chưa thành niên

Theo điểm a khoản 3 Điều 26 của Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, Hội đồng có nhiệm vụ chỉ đạo và đôn đốc các bộ, ngành trong việc xử lý các vấn đề liên quan đến tư pháp người chưa thành niên. Trong thực tế, các vấn đề liên quan đến người chưa thành niên vi phạm pháp luật thường liên quan đến nhiều cơ quan khác nhau. Ví dụ, khi một người dưới 18 tuổi phạm tội, cơ quan công an sẽ tiến hành điều tra, viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát, tòa án xét xử, trong khi cơ quan lao động – xã hội hoặc các tổ chức bảo vệ trẻ em lại tham gia hỗ trợ giáo dục và tái hòa nhập. Nếu các cơ quan này làm việc rời rạc thì quá trình xử lý có thể thiếu đồng bộ.

Chính vì vậy, Hội đồng có vai trò định hướng chung và nhắc nhở các bộ, ngành thực hiện đúng nhiệm vụ của mình trong lĩnh vực này.

3.2. Đề xuất phương hướng và giải pháp cho các vấn đề về tư pháp người chưa thành niên

Điểm b khoản 3 Điều 26 quy định Hội đồng có quyền đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến tư pháp người chưa thành niên. Có thể hiểu đơn giản rằng Hội đồng đóng vai trò tư vấn chính sách cho Chính phủ. Thông qua việc tổng hợp thông tin từ nhiều cơ quan và đánh giá tình hình thực tế, Hội đồng sẽ đưa ra các đề xuất để hoàn thiện hệ thống pháp luật hoặc cải thiện cách thức xử lý các vụ việc liên quan đến trẻ em.

Ví dụ, nếu qua thực tế phát hiện rằng nhiều người chưa thành niên sau khi chấp hành xong các biện pháp xử lý vẫn gặp khó khăn khi quay lại trường học hoặc tìm việc làm, Hội đồng có thể đề xuất xây dựng các chương trình hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng.

Một ví dụ khác là việc đề xuất mô hình phiên tòa thân thiện với trẻ em, trong đó không gian xét xử được thiết kế phù hợp với tâm lý của người chưa thành niên, hạn chế gây áp lực hoặc tổn thương tâm lý cho các em.

3.3. Phối hợp với các cơ quan của Quốc hội và các tổ chức xã hội

Theo điểm c khoản 3 Điều 26 của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, Hội đồng có trách nhiệm phối hợp với nhiều cơ quan và tổ chức khác nhau để thực hiện các hoạt động tư pháp liên quan đến người chưa thành niên.

Các cơ quan được nêu trong điều luật bao gồm:

• cơ quan của Quốc hội
• Tòa án nhân dân tối cao
• Viện kiểm sát nhân dân tối cao
• Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
• các tổ chức xã hội và tổ chức xã hội – nghề nghiệp

Việc phối hợp này rất quan trọng vì việc bảo vệ người chưa thành niên không chỉ là trách nhiệm của cơ quan tư pháp mà còn liên quan đến cả cộng đồng.

Ví dụ, khi cần triển khai các chương trình giáo dục pháp luật cho thanh thiếu niên, Hội đồng có thể phối hợp với các tổ chức xã hội hoặc đoàn thể để tổ chức các hoạt động tuyên truyền tại trường học hoặc cộng đồng.

3.4. Chỉ đạo việc báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ với Quốc hội

Điểm d khoản 3 Điều 26 quy định Hội đồng có nhiệm vụ chỉ đạo và đôn đốc các bộ, ngành báo cáo Quốc hội về tình hình thực hiện nhiệm vụ liên quan đến tư pháp người chưa thành niên. Báo cáo này thường được thực hiện hằng năm, nhằm giúp Quốc hội nắm được tình hình thực tế của hệ thống tư pháp đối với người chưa thành niên.

Thông qua các báo cáo này, Quốc hội có thể đánh giá xem các chính sách hiện hành có hiệu quả hay không và có cần sửa đổi pháp luật hay không.

3.5. Chỉ đạo công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên

Một nhiệm vụ rất đặc thù của Hội đồng được nêu tại điểm đ khoản 3 Điều 26 là chỉ đạo hoạt động công tác xã hội trong lĩnh vực tư pháp người chưa thành niên.

Công tác xã hội trong lĩnh vực này có thể bao gồm nhiều hoạt động như:

• tư vấn tâm lý cho người chưa thành niên vi phạm pháp luật
• hỗ trợ gia đình của các em
• giúp các em quay lại trường học hoặc học nghề

Ngoài ra, Hội đồng còn có nhiệm vụ công bố danh sách những người làm công tác xã hội trong lĩnh vực tư pháp người chưa thành niên và tổ chức đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho họ. Nhờ có lực lượng công tác xã hội chuyên nghiệp, quá trình xử lý các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên sẽ mang tính nhân văn hơn, giúp các em có cơ hội sửa sai và phát triển tích cực.

3.6. Chỉ đạo công tác thống kê và báo cáo

Theo điểm e khoản 3 Điều 26, Hội đồng còn có nhiệm vụ chỉ đạo công tác thống kê và cung cấp thông tin về hoạt động tư pháp người chưa thành niên. Việc thống kê này rất quan trọng vì giúp Nhà nước hiểu rõ tình hình vi phạm pháp luật của người chưa thành niên cũng như hiệu quả của các biện pháp xử lý.

Ví dụ, nếu thống kê cho thấy nhiều người chưa thành niên vi phạm pháp luật do bỏ học sớm, Nhà nước có thể xây dựng các chương trình hỗ trợ giáo dục hoặc dạy nghề cho nhóm đối tượng này.

3.7. Thực hiện các nhiệm vụ khác theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ

Cuối cùng, điểm g khoản 3 Điều 26 quy định Hội đồng có thể thực hiện các nhiệm vụ khác theo yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ hoặc cơ quan có thẩm quyền. Quy định này giúp Hội đồng có sự linh hoạt trong hoạt động, để có thể xử lý các vấn đề phát sinh trong thực tế mà pháp luật chưa dự liệu cụ thể.

Ví dụ, khi xảy ra những vấn đề mới liên quan đến người chưa thành niên như tội phạm mạng hoặc các hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường số, Thủ tướng có thể giao Hội đồng nghiên cứu và đề xuất giải pháp phù hợp.

4. Hội đồng quốc gia với việc phát triển công tác xã hội tư pháp

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 lần đầu tiên luật hóa vai trò của "người làm công tác xã hội" trong hoạt động tố tụng hình sự, và Hội đồng quốc gia chính là cơ quan chịu trách nhiệm định hình sự phát triển của lực lượng mới này.

Hội đồng có nhiệm vụ chỉ đạo, đôn đốc các hoạt động công tác xã hội, bao gồm việc tổ chức đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ về tâm lý học, khoa học giáo dục và kỹ năng giao tiếp với người chưa thành niên. Đây là một yêu cầu cấp bách vì cán bộ tư pháp truyền thống thường thiếu các kỹ năng mềm cần thiết để tiếp cận tâm hồn nhạy cảm của trẻ em vi phạm pháp luật.

Hội đồng cũng chỉ đạo việc công bố danh sách người làm công tác xã hội đủ điều kiện tham gia tố tụng. Theo quy định, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh sẽ thực hiện việc công bố cụ thể tại địa phương, nhưng tiêu chuẩn và định hướng đào tạo sẽ do Hội đồng quốc gia thống nhất chỉ đạo.

Để đưa ra các quyết sách đúng đắn, Hội đồng cần một hệ thống dữ liệu "sạch" và đầy đủ. Hội đồng chỉ đạo công tác thống kê, thông tin về hoạt động tư pháp người chưa thành niên trên toàn quốc.

Hệ thống báo cáo này không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn là nguồn tài liệu quý giá để Việt Nam thực hiện các nghĩa vụ báo cáo quốc tế theo Công ước về Quyền trẻ em.

Kết luận

Hội đồng quốc gia về tư pháp người chưa thành niên đóng vai trò là "linh hồn" trong cơ chế vận hành của hệ thống tư pháp thân thiện. Với các quyền hạn mang tính chiến lược và nghĩa vụ bảo đảm sự thực thi pháp luật đồng bộ, Hội đồng chính là rào chắn pháp lý vững chắc, ngăn chặn những tổn thương không đáng có cho người chưa thành niên khi đối mặt với vòng lao lý. Sự vận hành hiệu quả của định chế này không chỉ giúp nâng cao chất lượng xử lý tội phạm dưới 18 tuổi mà còn thể hiện sự chuyển dịch tư duy mạnh mẽ: từ tư duy "trừng trị" sang tư duy "phục hồi và giáo dục".

Tuy nhiên, để Hội đồng quốc gia thực sự phát huy hết quyền năng của mình, cần có sự cam kết mạnh mẽ về nguồn lực và sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bộ, ngành liên quan. Khi quyền và nghĩa vụ của Hội đồng được thực thi một cách thực chất, đó cũng là lúc chúng ta tạo ra được một hành lang an toàn, giúp những người trẻ lầm lỗi có cơ hội sửa sai và trở về với xã hội trong tâm thế của một công dân có ích. Đầu tư cho tư pháp người chưa thành niên chính là đầu tư cho sự phát triển bền vững và công bằng xã hội, nơi mà không một trẻ em nào bị bỏ lại phía sau bởi những sai lầm nhất thời của quá khứ.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!