9 điểm mới nổi bật của Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022

Việc ban hành Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 (Luật 2022), chính thức có hiệu lực từ ngày 01 tháng 03 năm 2023 và thay thế Luật 2012, là một bước đi chiến lược nhằm thể chế hóa đường lối của Đảng và Nhà nước, đồng thời khắc phục những hạn chế, bất cập đã bộc lộ trong hệ thống pháp luật cũ. Luật 2022 ra đời trong bối cảnh Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực lớn từ cộng đồng quốc tế, đặc biệt là sau khi được Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) đưa vào danh sách các quốc gia chịu giám sát tăng cường (Grey List) kể từ tháng 6 năm 2023. Mục tiêu cốt lõi của Luật 2022 là nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (AML/CFT/CPF), nhằm xây dựng hệ thống pháp luật phù hợp với các yêu cầu và chuẩn mực quốc tế của FATF.

1. 9 điểm mới nổi bật của Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022

Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 (Luật 2022) đã bổ sung và sửa đổi nhiều nội dung quan trọng nhằm đồng bộ hóa pháp luật Việt Nam với 40 Khuyến nghị của FATF. Chín điểm mới nổi bật, có tác động sâu rộng nhất đến hoạt động tuân thủ được phân tích chi tiết như sau:

1.1. Luật hóa cơ chế đánh giá rủi ro quốc gia (NRA) (Khuyến nghị 1)

Luật 2022 đã chính thức luật hóa quy định về đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, một yếu tố cốt lõi của Khuyến nghị 1 của FATF. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) được giao trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành liên quan, thực hiện đánh giá rủi ro này định kỳ 05 năm và trình Chính phủ phê duyệt kết quả đánh giá cùng kế hoạch thực hiện sau đánh giá. Điều này đảm bảo tính ràng buộc pháp lý cao nhất cho việc xác định và xử lý rủi ro ML/TF trên phạm vi toàn quốc.

1.2. Mở rộng và chuẩn hóa đối tượng báo cáo (Khuyến nghị 6, 22, 23)

Luật 2022 mở rộng đáng kể phạm vi áp dụng, đặc biệt bổ sung tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán vào danh sách đối tượng phải thực hiện báo cáo. Sự bổ sung này là cần thiết để ứng phó với rủi ro rửa tiền đang dịch chuyển từ các tổ chức tài chính truyền thống sang hệ thống thanh toán số và Fintech, một xu hướng toàn cầu. Luật cũng sửa đổi, bổ sung tên gọi một số hoạt động của đối tượng báo cáo trong lĩnh vực chứng khoán (ví dụ: môi giới chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, quản lý quỹ đầu tư chứng khoán) và bảo hiểm nhân thọ để phù hợp hơn với chuẩn mực quốc tế.

1.3. Quy định chi tiết về cách tiếp cận dựa trên rủi ro (RBA) (Khuyến nghị 1)

Luật 2022 nâng cao trách nhiệm của Đối tượng Báo cáo bằng cách yêu cầu họ phải thực hiện đánh giá rủi ro nội bộ về rửa tiền. Đặc biệt, Luật yêu cầu các đối tượng báo cáo phải phân loại khách hàng theo ba (03) mức độ rủi ro và thực hiện đánh giá mức độ rủi ro về rửa tiền trước khi cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ mới. Đây là động thái trực tiếp nhằm buộc các tổ chức tài chính phải áp dụng RBA một cách thực chất, thay vì chỉ tuân thủ mang tính hình thức, nhằm cải thiện hiệu quả thực thi (IO.5).

1.4. Mở rộng phương thức nhận biết và xác minh thông tin khách hàng (CDD) (Khuyến nghị 10)

Luật 2022 mở rộng phương thức khai thác và xác minh thông tin nhận biết khách hàng. Thay đổi này tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai các công nghệ số như eKYC (electronic Know Your Customer) trong lĩnh vực tài chính và ngân hàng. Việc áp dụng eKYC giúp tự động hóa và đẩy nhanh quy trình mở tài khoản và xác minh danh tính, giảm chi phí và nâng cao trải nghiệm khách hàng, đồng thời vẫn đảm bảo yêu cầu về tuân thủ.

1.5. Tăng cường nghĩa vụ xác định chủ sở hữu thụ hưởng (UBO) (Khuyến nghị 24, 25)

Luật 2022 tăng cường các yêu cầu liên quan đến việc thu thập và cập nhật thông tin về Chủ sở hữu Thụ hưởng (UBO) đối với các pháp nhân và thỏa thuận pháp lý. FATF MER 2022 đã khuyến nghị Việt Nam phải phát triển sự hiểu biết toàn diện hơn về các pháp nhân dễ bị lạm dụng và cần mở rộng yêu cầu UBO cho tất cả các pháp nhân và thỏa thuận pháp lý nước ngoài. Luật 2022 là nỗ lực nhằm thu hẹp khoảng cách này, một điểm yếu quan trọng trong hệ thống chống rửa tiền.

1.6. Bổ sung nguyên tắc có đi có lại trong hợp tác quốc tế (Khuyến nghị 40)

Để tăng tính linh hoạt và chủ động trong hợp tác quốc tế, Luật 2022 bổ sung nguyên tắc có đi có lại (reciprocity) trong việc trao đổi, cung cấp, chuyển giao thông tin. Nguyên tắc này áp dụng trong trường hợp giữa Việt Nam và nước ngoài chưa ký kết hoặc tham gia điều ước quốc tế hoặc thỏa thuận quốc tế. Việc này đặc biệt quan trọng để tăng cường Hỗ trợ Pháp lý Tương trợ (MLA), vốn được FATF khuyến nghị cần phải tăng cường để hỗ trợ truy tố ML và tịch thu tài sản.

1.7. Chi tiết hóa dấu hiệu đáng ngờ (STR) đặc thù theo lĩnh vực (Khuyến nghị 20)

Luật 2022 quy định rõ hơn một số dấu hiệu đáng ngờ đặc thù trong các lĩnh vực có rủi ro cao hoặc mới phát sinh như chứng khoán, bảo hiểm nhân thọ, và trung gian thanh toán. Sự chi tiết hóa này cung cấp công cụ nhận diện rủi ro cụ thể hơn cho nhân viên nghiệp vụ (frontline staff), giúp Đối tượng Báo cáo dễ dàng xây dựng hệ thống giám sát giao dịch (TMS) và giảm thiểu các báo cáo giao dịch đáng ngờ (STR) có chất lượng thấp.

1.8. Quy định về giám sát đặc biệt đối với các giao dịch rủi ro cao

Luật 2022 bổ sung quy định về giám sát một số giao dịch đặc biệt. Các giao dịch này thường liên quan đến các cá nhân hoặc tổ chức có rủi ro cao (như Người có Ảnh hưởng Chính trị - PEPs) hoặc các khu vực địa lý được đánh giá có rủi ro rửa tiền cao, buộc các Đối tượng Báo cáo phải áp dụng quy trình thẩm định nâng cao (EDD).

1.9. Hoàn thiện cơ chế trừng phạt tài chính phòng chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (CPF) (Khuyến nghị 7)

Mặc dù Việt Nam đã có Nghị định 81/2019/NĐ-CP về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, FATF MER 2022 coi đây là một điểm yếu ưu tiên cần khắc phục khẩn cấp. Luật 2022 và các văn bản hướng dẫn tiếp theo (Nghị định 19/2023) tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về trừng phạt tài chính (TFS) liên quan đến CPF, bao gồm việc thiết lập các chế tài tương xứng, nhằm đảm bảo khả năng thực thi nghĩa vụ phong tỏa tài sản kịp thời (without delay).

2. Đánh giá tác động lên các ngành kinh tế trọng điểm và chi phí tuân thủ

2.1. Ngành ngân hàng và tổ chức tín dụng (FIs)

Đối với ngân hàng, Luật 2022 củng cố nguyên tắc RBA, yêu cầu thẩm định kỹ lưỡng hơn, đặc biệt là yêu cầu đánh giá rủi ro trước khi cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ mới. Về mặt vĩ mô, các Tổ chức Tín dụng (TCTD) phải kiểm soát chặt chẽ tốc độ tăng trưởng tín dụng, đặc biệt là mức độ tập trung vào lĩnh vực bất động sản.

Tuy nhiên, Luật 2022 còn là một phần của nỗ lực pháp lý tổng thể nhằm quản lý rủi ro hệ thống. Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và Luật Kinh doanh bất động sản 2023 đã trao thêm quyền cho TCTD xử lý tài sản bảo đảm là dự án bất động sản để thu hồi nợ, thông qua việc chuyển nhượng dự án. Điều này giúp các ngân hàng có thêm phương án xử lý nợ xấu, đồng thời giúp khơi thông dòng tiền cho các dự án hợp pháp, giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng.

2.2. Ngành bất động sản (DNFBPs)

Ngành bất động sản (BĐS) là kênh rửa tiền truyền thống và hiện đang chịu tác động kép. Theo Luật 2022, các giao dịch BĐS bị giám sát chặt chẽ hơn thông qua nghĩa vụ CDD/UBO tăng cường, đòi hỏi minh bạch về nguồn vốn. Đồng thời, Nghị định 02/2022/NĐ-CP yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh BĐS phải thành lập doanh nghiệp hoặc hợp tác xã, qua đó tăng cường quản lý pháp lý đối với lĩnh vực này.

Việc kiểm soát chặt chẽ tín dụng BĐS của NHNN nhằm ngăn chặn đầu cơ và bong bóng, kết hợp với chi phí tuân thủ AML tăng lên, gây ra khó khăn lớn cho các doanh nghiệp BĐS phụ thuộc vào đòn bẩy tài chính cao. Việc tuân thủ AML không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là một công cụ quản lý vĩ mô nhằm kiểm soát rủi ro hệ thống và đảm bảo sự phát triển lành mạnh của thị trường.

2.3. Ngành chứng khoán và quản lý quỹ

Trong lĩnh vực chứng khoán, việc chi tiết hóa các dấu hiệu đáng ngờ  giúp các công ty chứng khoán và quản lý quỹ xây dựng quy trình tuân thủ rõ ràng hơn. Tuy nhiên, thị trường vốn có tốc độ giao dịch cao và khối lượng lớn, khiến các tổ chức này phải tăng cường đầu tư vào công nghệ giám sát giao dịch tự động. Yêu cầu tuân thủ trong Luật 2022 thúc đẩy tính minh bạch và lành mạnh của thị trường vốn, giảm thiểu rủi ro lạm dụng các giao dịch tài chính phức tạp để rửa tiền.

2.4. Thách thức pháp lý và chi phí tuân thủ

Chi phí tuân thủ đối với tất cả các đối tượng báo cáo được dự báo sẽ tăng cao, do nhu cầu đầu tư vào công nghệ (eKYC, TMS) và đào tạo nhân sự chất lượng cao. Ngoài ra, việc mở rộng phương thức khai thác thông tin CDD theo Luật 2022 đồng nghĩa với việc các tổ chức thu thập và lưu trữ lượng lớn dữ liệu cá nhân nhạy cảm, làm tăng rủi ro về an ninh mạng và đòi hỏi các khoản đầu tư lớn để tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu.

3. Cơ chế quản lý, phối hợp và hiệu quả thực thi

3.1. Vai trò và trách nhiệm của các cơ quan quản lý Nhà nước

Luật PCRT 2022 xác định rõ ràng vai trò của các cơ quan quản lý. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đóng vai trò là Cơ quan PCRT Trung ương, chủ trì thực hiện NRA về ML. Bộ Công an (BCA), cùng với Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao và Tòa án Nhân dân Tối cao, chịu trách nhiệm chính trong điều tra, truy tố và xét xử tội phạm ML/TF. Bộ Công an cũng được giao trách nhiệm đánh giá rủi ro quốc gia về Tài trợ Khủng bố (TF).

Cơ chế PCRT là một trách nhiệm liên ngành, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa NHNN, BCA, Bộ Tài chính, và các cơ quan khác. Luật 2022 củng cố cơ chế chia sẻ thông tin giữa Cơ quan PCRT và các cơ quan thực thi pháp luật (LEA) để đảm bảo các STR chất lượng cao được chuyển thành các cuộc điều tra có kết quả.

3.2. Thách thức về điều tra, truy tố và kết án 

Mặc dù Luật 2022 đã cải thiện khung pháp lý (Tuân thủ Kỹ thuật), thách thức lớn nhất của Việt Nam vẫn là Hiệu quả Thực thi. FATF MER 2022 chỉ ra rằng số lượng điều tra, truy tố và kết án tội rửa tiền tại Việt Nam không tương xứng với hồ sơ rủi ro quốc gia. Trong 10 năm trước thời điểm đánh giá (T11/2019), chỉ có ba vụ truy tố tội ML được hoàn thành.

Việc tách biệt trách nhiệm đánh giá rủi ro (NHNN cho ML, BCA cho TF) đòi hỏi một cơ chế phối hợp ở cấp cao để đảm bảo chiến lược quốc gia bao quát và thống nhất. Nếu Luật 2022 thành công trong việc tạo ra nhiều STR chất lượng, năng lực điều tra chuyên sâu về tội phạm tài chính của BCA cần phải được nâng cao đáng kể để tránh tình trạng quá tải và chuyển đổi thành công các báo cáo thành các vụ án có kết quả.

Hiệu quả thực thi của Luật 2022 sẽ được đánh giá qua việc tăng cường số lượng vụ án ML được khởi tố và truy tố, đặc biệt là các vụ án liên quan đến tội phạm nguồn (predicate offences) tương xứng với mức độ rủi ro. Một trọng tâm ưu tiên cao khác là thực thi nghĩa vụ Trừng phạt Tài chính (TFS), đặc biệt liên quan đến phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (CPF). Việc tăng cường chế tài và đảm bảo khả năng áp dụng các biện pháp phong tỏa tài sản không chậm trễ (without delay) là một yêu cầu then chốt để giải quyết các thiếu sót nghiêm trọng theo đánh giá của FATF.

 Kết luận

Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 là bước tiến quan trọng, thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc nâng cấp hệ thống AML/CFT theo chuẩn mực quốc tế, đặc biệt thông qua việc luật hóa Đánh giá Rủi ro Quốc gia (NRA), mở rộng đối tượng báo cáo sang dịch vụ trung gian thanh toán và tạo cơ sở pháp lý cho các quy trình số hóa (eKYC, RBA đa cấp độ). Những cải tiến này đã giải quyết một phần các thiếu sót về Tuân thủ Kỹ thuật (TC). Tuy nhiên, thách thức cốt lõi vẫn nằm ở hiệu quả Thực thi, thể hiện qua tỷ lệ điều tra, truy tố tội rửa tiền thấp (IO.3) và sự yếu kém trong việc thực thi nghĩa vụ Chủ sở hữu Thụ hưởng (UBO) và Trừng phạt Tài chính liên quan đến phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (CPF). Để thoát khỏi danh sách Giám sát Tăng cường của FATF, Việt Nam cần ưu tiên đầu tư vào nâng cao năng lực điều tra tài chính và tăng cường khả năng tuân thủ thực chất của các ngành nghề phi tài chính (DNFBPs), đồng thời khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý cho Tài sản Ảo.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tiếp. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng !