Ai có thẩm quyền áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt theo BLTTHS mới

Biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt là một chế định pháp lý quan trọng, lần đầu tiên được chính thức ghi nhận tại Chương XVI Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Sự ra đời của chế định này xuất phát từ yêu cầu cấp thiết trong đấu tranh với các loại tội phạm có tổ chức, đặc biệt nghiêm trọng như tham nhũng, ma túy, và an ninh quốc gia. Tuy nhiên, các biện pháp này, bao gồm ghi âm, nghe lén hay thu thập dữ liệu điện tử, có khả năng tác động sâu sắc và xâm phạm trực tiếp đến các quyền con người, quyền công dân cơ bản được Hiến pháp 2013, sửa đổi, bổ sung 2025 bảo hộ như quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư và bí mật thư tín.

Do tính chất "nhạy cảm" này, pháp luật tố tụng hình sự không cho phép áp dụng các biện pháp này một cách tùy tiện. Thay vào đó, một cơ chế "kiểm soát quyền lực" nghiêm ngặt được thiết lập, mà trọng tâm là giới hạn chặt chẽ về "thẩm quyền". Việc xác định rõ "Ai?" được phép ra quyết định và "Ai?" phải phê chuẩn trở thành yếu tố then chốt, không chỉ để đảm bảo hiệu quả điều tra mà còn để bảo vệ các giá trị hiến định. Vi phạm thẩm quyền trong lĩnh vực này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, bao gồm cả việc chứng cứ thu thập được bị vô hiệu hóa. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ: Ai có thẩm quyền áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt theo Bộ luật tố tụng hình sự mới nhất.

1. Ai có thẩm quyền áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt theo Bộ luật tố tụng hình sự

1.1. Chủ thể ra quyết định và phê chuẩn áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt

Thẩm quyền ra quyết định và phê chuẩn áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt không thuộc về một chủ thể đơn lẻ. Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 đã thiết lập một cơ chế "kiểm soát kép", đòi hỏi sự tham gia và đồng thuận của cả hai cơ quan trụ cột trong hệ thống tư pháp là cơ quan điều tra và Viện kiểm sát. Khoản 1 Điều 225 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định một cách chính xác và giới hạn bốn chủ thể duy nhất trong toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự có thẩm quyền trực tiếp liên quan đến việc ban hành quyết định này.

Cụ thể, thẩm quyền ra quyết định hoặc đề nghị được trao cho Thủ trưởng cơ quan điều tra cấp tỉnh và Thủ trưởng cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu trở lên. Đồng thời, thẩm quyền phê chuẩn thuộc về Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh và Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu. Theo đó, quyết định áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt chỉ có hiệu lực pháp lý và được thi hành khi có đầy đủ hai văn bản: Quyết định của Thủ trưởng cơ quan điều tra và Quyết định phê chuẩn của Viện trưởng Viện kiểm sát (trừ trường hợp khẩn cấp).

1.2. Giới hạn thẩm quyền áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt ở cấp tỉnh

Pháp luật hình sự Việt Nam đã chủ định giới hạn thẩm quyền áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt ở cấp tỉnh (hoặc tương đương là cấp quân khu) mà không phân cấp cho cấp dưới, dựa trên ba trụ cột luận lý cốt yếu.

Thứ nhất, do tính nghiêm trọng của biện pháp: Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt có khả năng "tác động lớn tới các quyền cơ bản của con người" và "xâm phạm đến quyền đời tư" vì chúng là những biện pháp xâm nhập sâu nhất vào các quyền được Hiến pháp bảo hộ. Do đó, việc giới hạn thẩm quyền ở cấp tỉnh đảm bảo rằng quyết định mang tính nhạy cảm này chỉ được đưa ra bởi các chủ thể có cấp bậc, kinh nghiệm và mức độ chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất trong hệ thống điều tra và kiểm sát địa phương.

Thứ hai, là yêu cầu về năng lực nghiệp vụ và kỹ thuật: Việc thi hành các biện pháp như nghe lén, thu thập dữ liệu bí mật đòi hỏi các phương tiện kỹ thuật nghiệp vụ chuyên biệt, phức tạp và nguồn lực lớn. Các "Cơ quan chuyên trách" thi hành các biện pháp này (theo Khoản 3, Điều 225) thường là các đơn vị nghiệp vụ kỹ thuật chuyên sâu (như Cục Kỹ thuật nghiệp vụ thuộc Bộ Công an hoặc các đơn vị tương đương), vốn được tổ chức ở cấp Bộ hoặc cấp tỉnh, không thể triển khai ở mọi đơn vị cấp huyện.

Cuối cùng, việc tập trung thẩm quyền vào một số ít đầu mối (chỉ Viện trưởng và Thủ trưởng CQĐT cấp tỉnh) nhằm kiểm soát rủi ro lạm dụng và bảo mật, giúp hạn chế tối đa nguy cơ lạm dụng quyền lực, kiểm soát thông tin và đảm bảo tính bí mật tuyệt đối của hoạt động.

2. Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt theo Bộ luật tố tụng hình sự

2.1. Sự can thiệp vào quyền con người được Hiến định

Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt, về bản chất, là sự hạn chế có chủ đích của Nhà nước đối với các quyền con người nền tảng được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013, sửa đổi, bổ sung 2025. Sự liên kết này là trực tiếp và rõ ràng: Khoản 1, Điều 223 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định biện pháp "Ghi âm, ghi hình bí mật" và Khoản 2, Điều 223 BLTTHS quy định biện pháp "Nghe điện thoại bí mật" can thiệp trực tiếp vào Điều 21, Hiến pháp năm 2013, sửa đổi, bổ sung 2025 (Quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình; Quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín).

Tương tự, biện pháp "Thu thập bí mật dữ liệu điện tử" quy định tại Khoản 3, Điều 223 BLTTHS can thiệp vào cả Điều 21 và Điều 22 Hiến pháp (Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, liên quan đến việc truy cập vào các thiết bị điện tử, phương tiện lưu trữ cá nhân). Chính vì tính chất "nhạy cảm" và khả năng "xâm phạm đến quyền đời tư" một cách sâu sắc, pháp luật tố tụng bắt buộc phải thiết lập một cơ chế giám sát đặc biệt nghiêm ngặt để cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và nghĩa vụ bảo vệ quyền con người.

2.2. Cơ chế phên chuẩn áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt của Viện kiểm sát

Cơ chế thẩm quyền được quy định tại Điều 225 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 đã đặt Viện kiểm sát (VKS) vào vai trò trung tâm của việc bảo hiến, đúng với chức năng là cơ quan "thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp" theo Hiến pháp. Sự phê chuẩn của Viện trưởng VKS cấp tỉnh không phải là một thủ tục hành chính đơn thuần, mà là một hành vi kiểm sát tư pháp mang tính phán quyết, đóng vai trò là cơ chế "kiểm soát quyền lực" (checks and balances) giữa cơ quan hành pháp (Cơ quan điều tra) và các quyền tự do cơ bản của công dân. Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định rõ rằng "quyết định áp dụng... phải được Viện trưởng VKS cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành", thiết lập cơ chế "kiểm soát tiền kiểm" bắt buộc.

Khi xem xét hồ sơ, Viện trưởng VKS có trách nhiệm đánh giá toàn diện về tính hợp pháp (căn cứ, thủ tục đề nghị có đúng luật không), tính cần thiết (các biện pháp điều tra thông thường khác có hiệu quả không), và tính tương xứng (mức độ xâm phạm quyền con người có tương xứng với tính chất nghiêm trọng của tội phạm quy định tại Điều 224 không). Việc không có sự phê chuẩn của VKS đồng nghĩa với việc Cơ quan điều tra "không được áp dụng các biện pháp này," khiến sự phê chuẩn của VKS trở thành "chốt chặn" tư pháp quan trọng nhất để bảo vệ Hiến pháp trong giai đoạn điều tra.

3. Các trường hợp, thời hạn áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt 

3.1. Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt

 Điều 223 Bộ luật tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định ba biện pháp được coi là biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt, bao gồm: Ghi âm, ghi hình bí mật; Nghe điện thoại bí mật; và Thu thập bí mật dữ liệu điện tử. Các biện pháp này được giới hạn nghiêm ngặt và chỉ được tiến hành sau khi vụ án đã được khởi tố.

3.2. Trường hợp áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt

Phạm vi áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt bị thu hẹp đáng kể và chỉ được dành cho các loại tội phạm đặc biệt phức tạp, có tổ chức và nghiêm trọng. Điều 224 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 liệt kê chính xác các nhóm tội phạm có thể áp dụng các biện pháp này, bao gồm: Tội xâm phạm an ninh quốc gia; Tội phạm về ma túy; Tội phạm về tham nhũng; Tội khủng bố; Tội rửa tiền; và Tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

3.3. Thời hạn và thẩm quyền gia hạn áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt

Sự kiểm soát của Viện kiểm sát đối với các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt không chỉ dừng ở "đầu vào" (phê chuẩn quyết định ban đầu) mà còn ở "thời lượng" áp dụng. Điều 226 Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định thời hạn áp dụng ban đầu là "không quá 02 tháng" kể từ ngày Viện trưởng VKS phê chuẩn. Trong trường hợp phức tạp, việc gia hạn có thể được thực hiện nhưng phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt: Thẩm quyền gia hạn tiếp tục thuộc về Viện trưởng Viện kiểm sát cấp tỉnh/quân khu (chủ thể đã phê chuẩn ban đầu) và Giới hạn thời gian là tổng thời gian gia hạn "không quá thời hạn điều tra" theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự. Như vậy, Cơ quan điều tra không thể tự ý kéo dài thời gian xâm phạm quyền riêng tư của đối tượng nếu không có sự đánh giá và chấp thuận tiếp theo từ Viện kiểm sát, đảm bảo tính kiểm soát liên tục.

3.4. Chấm dứt áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt

Quyền hủy bỏ việc áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt được quy định rõ tại Điều 227 của Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 thể hiện vai trò kiểm sát liên tục và chủ động của Viện kiểm sát. Theo đó, Viện trưởng Viện kiểm sát (cơ quan đã phê chuẩn áp dụng) phải ra quyết định hủy bỏ việc áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt khi thuộc một trong ba trường hợp sau:

Thứ nhất, có đề nghị bằng văn bản từ Thủ trưởng Cơ quan điều tra có thẩm quyền (khi Cơ quan điều tra nhận thấy biện pháp không còn cần thiết);

Thứ hai, khi Viện kiểm sát phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình áp dụng biện pháp;

Thứ ba, khi Viện kiểm sát xét thấy không còn cần thiết phải tiếp tục áp dụng biện pháp đó. Quy định này nhấn mạnh thẩm quyền "hủy bỏ chủ động" (active cancellation) của VKS, củng cố vai trò kiểm sát liên tục (ongoing supervision) của cơ quan này trong suốt quá trình thực hiện biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.

4. Phân biệt biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt với các biện pháp điều tra khác

4.1. Phân biệt "Biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt" và "Biện pháp trinh sát"

Một nhầm lẫn pháp lý phổ biến là đồng nhất biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt (Chương XVI BLTTHS) với các biện pháp trinh sát, nghiệp vụ (theo Luật Công an Nhân dân, Luật An ninh Quốc gia). Mặc dù có thể tương đồng về mặt kỹ thuật (cùng là nghe lén, theo dõi), chúng khác biệt cơ bản về bản chất pháp lý, thời điểm và giá trị.

Ranh giới "Khởi tố vụ án" là một "bức tường lửa" pháp lý. Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 tạo ra biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt (Chương XVI) như một "cây cầu" pháp lý duy nhất để đưa các kỹ thuật trinh sát vào hoạt động tố tụng, nhưng với điều kiện tiên quyết là phải đặt chúng dưới sự giám sát tư pháp chặt chẽ của Viện kiểm sát.

4.2. Xác định "Cơ quan chuyên trách" 

Điều 225, Khoản 3 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định: "Quyết định áp dụng... phải được giao cho Cơ quan chuyên trách... để thi hành". Cần phân định rõ "Cơ quan chuyên trách"  không phải là chủ thể ra quyết định (đó là Thủ trưởng CQĐT) mà là chủ thể thi hành kỹ thuật. Trong thực tiễn, đây là các đơn vị nghiệp vụ kỹ thuật chuyên sâu của Bộ Công an (như Cục Kỹ thuật nghiệp vụ) hoặc các đơn vị tương đương trong Quân đội. Điều này cho thấy có sự phân tách rõ ràng giữa thẩm quyền pháp lý (thuộc về Thủ trưởng CQĐT) và thẩm quyền kỹ thuật (thuộc về Cơ quan chuyên trách).

Kết luận

Thẩm quyền áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt theo Điều 225 Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 là một cơ chế kiểm soát kép, được giới hạn nghiêm ngặt ở cấp tỉnh/quân khu, đồng thời thuộc về Thủ trưởng cơ quan điều tra cấp tỉnh (hoặc cấp quân khu) là người ra quyết định và Viện trưởng Viện kiểm sát cấp tỉnh (hoặc cấp quân khu) là người phê chuẩn. Sự phê chuẩn của Viện kiểm sát mang tính bắt buộc và tiên quyết (trừ trường hợp khẩn cấp theo Khoản 2, Điều 225), vận hành như một cơ chế "kiểm soát quyền lực" tư pháp nhằm bảo vệ các quyền con người cơ bản về riêng tư theo Điều 21, 22 Hiến pháp 2013, sửa đổi, bổ sung 2025 trước sự can thiệp có tính xâm nhập cao. 

Do đó, mọi hành vi áp dụng biện pháp này bởi chủ thể không có thẩm quyền hoặc thiếu sự phê chuẩn của Viện kiểm sát đều là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, khiến thông tin thu thập được bị coi là "không hợp pháp" và vô hiệu về mặt chứng cứ theo Điều 87 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. 

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.