Có thể thấy rằng bảo hiểm xã hội đóng vai trò quan  trong hệ thống an sinh xã hội, trải qua quá trình phát triển về mặt hình thức và nội dung từ các chế độ đầu tiên là ốm đau thì nay đã có nhiều chế độ áp dụng trên diện rộng đi kèm theo đó thì số người tham gia bảo hiểm xã hội ngày càng tăng hệ thống an sinh xã hội trước hết là bảo hiểm xã hội giúp cho người lao động  cũng được quan tâm đặc biệt là chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện.

1. Bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì?

Bảo hiểm xã hội tự nguyện là là loại hình bảo hiểm mà người lao động có quyền tham gia hay không tham gia, được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp theo quy định linh hoạt của pháp luật của điều lệ bảo hiểm nếu có.

- Đối tượng áp dụng bảo hiểm xã hội tự nguyện:

Theo khoản 1 điều 8 Quyết định 595/QĐ-BHXH người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện quyết định tại này là công dân Việt Nam trong độ tuổi lao động không thuộc diện áp dụng của bảo hiểm bắt buộc bao gồm:

- Người lao động làm việc theo hợp đồng lao đồng lao động có thời hạn dưới 03 tháng , cán bộ chuyên trách cấp xã.

- Người tham gia các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, kể cả xã viên không hưởng tiền lương, tiền công trong các hợp tác xã .

- Người lao động tự tạo việc làm.

- Người lao động làm việc có thời hạn ở nước ngoài mà trước đó chưa tham gia bảo hiểm xã hội  bắt buộc hoặc đã nhận bảo hiểm xã họi một lần.

2. Các chế độ của bảo hiểm xã hội tự nguyện ?

2.1.Chế độ trợ cấp hưu trí

- Đối tượng hưởng lương hưu đủ các điều kiện theo điều 73 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014:

Nam đủ 60 tuổi, Nữ đủ 55 tuổi;

20 năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên

 -) Chế độ trợ cấp hưu trí

  - Mức hưởng lương hàng tháng theo điều 74 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014:

    Mức hưởng lương hàng tháng của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được tính bằng 45%  mức bình quân thu nhập đóng bảo hiểm xã hội hoặc mức tiền lương , tiền công thứ nhập đóng bảo hiểm tương ứng với 15 năm đóng bảo hiểm xã hội sau đó cứ mỗi năm đóng bảo hiểm xã hội tính thêm 2% đối với nam và 3% đối với nữ mức tối đa bằng 75%

   Đối với nghỉ hưu trước tuổi do bị suy giảm khả năng lao động từ 61% trở lên mà trước đó đã có 20 năm trở lên đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thì mức lương hưu sau khi tính như trên sẽ bị giảm đi 1% do nghỉ hưu trước tuổi.

    Trợ cấp một lần nghỉ hưu: Trợ cấp một lần khi nghỉ hưu là khoản trợ cấp bổ sung cho lương hưu hàng tháng khi người tham gia bảo hiểm xã hội trên 30 năm đối với nam và 25 năm đối với nữ ,quy định này bảo quyền lợi ích tương xứng với thâm niên đóng bảo hiểm của họ vào quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện.

    Mức hưởng trợ cấp một lần được tính theo số năm đóng bảo hiểm xã hội kể từ năm thứ 31 trở đi với nam và năm thứ 26 với nữ cứ mỗi năm đóng bảo hiểm xã hội được tính bằng 0.5 tháng mức bình quân thu nhập, bình quân tiền lương.

   Trợ cấp bảo hiểm xã hội một lần:Trợ cấp bảo hiểm xã hội một lần áp dụng cho những người không đủ điều kiện hưởng lương hưu hàng tháng Bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm. Quy định này đảm bảo cho người lao động được tiếp tục tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện hưởng quyền đầy đủ hơn sau khi phát sinh sự kiện làm gián đoạn ảnh hưởng đến quá trình đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện.

2.2.Chế độ tử tuất

    Điều kiện hưởng chế độ tử tuất Những người sau đây khi chết thì người lo mai táng được nhận trợ cấp mai táng căn cứ pháp lý theo điều 80 và 81 luật Bảo hiểm xã năm 2014:

 - lao động có thời gian đóng bảo hiểm xã hội từ đủ 60 tháng trở lên;

 -Người đang hưởng lương hưu.

   Chế độ tử tuất trong bảo hiểm xã hội tự nguyện thực hiện với mục đích hỗ trợ tài chính cho gia đình lao động khi người lao động tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện chết ,chế độ tử tuất được đông đảo người trong xã hội quan tâm bởi lẽ khi họ mất đi người thân của họ cần được trợ cấp để đảm bảo cuộc sống, bảo hiểm xã hội với bản chất là bảo hiểm thứ nhập cho người lao trong trường hợp bị giảm hoặc bị mất khả năng lao động nên phải đảm bảo trách nhiệm trợ giúp người thân của người lao động.

    - Trợ cấp mai táng: Trợ cấp mai táng là khoản trợ cấp cho người lo mai táng khi khi người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện chết, người được hưởng trợ cấp mai táng là người lo mai táng cho người lao động đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện từ đủ 5 năm trở lên , người đang hưởng lương hưu.

    -  Trợ cấp tử tuất: Là khoản trợ cấp cho người thân của lao động tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện khi người lao động chết,trợ cấp tử tuất được phân thành hai loại trợ cấp tuất hàng tháng trợ cấp tuất một lần

3. Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện

   +) Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện:

    công thức: Mức đóng hằng tháng = 22% X mức thu nhập chọn đóng bảo hiểm xã hội - Mức nhà nước hỗ trợ đóng bảo hiểm

     Hiện nay, mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn là 700.000 đồng/người/tháng (Theo điểm b khoản 1 Điều 1 Quyết định 59/2015/QĐ-TTg). Dự kiến, thời gian tới sẽ ban hành chuẩn nghèo mới áp dụng cho giai đoạn 2021 – 2025. Mức lương cơ sở 2021 dự kiến là 1.490.000 đồng/tháng, do đó mức thu nhập tháng do người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện lựa chọn không quá 29.800.000 đồng/tháng.

      Mức đóng 3 tháng hoặc 6 tháng hoặc 12 tháng một lần Được xác định bằng mức đóng hằng tháng theo quy định nhân với 3 đối với phương thức đóng 3 tháng; nhân với 6 đối với phương thức đóng 6 tháng; nhân với 12 đối với phương thức đóng 12 tháng một lần.

     Mức đóng một lần cho nhiều năm về sau nhưng không quá 5 năm một lần Được tính bằng tổng mức đóng của các tháng đóng trước, chiết khấu theo lãi suất đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội bình quân tháng do bảo hiểm xã hội Việt Nam công bố của năm trước liền kề với năm đóng.

     Đóng một lần cho những năm còn thiếu đối với người tham gia bảo hiểm xã hội đã đủ điều kiện về tuổi để hưởng lương hưu theo quy định nhưng thời gian đóng bảo hiểm xã hội còn thiếu không quá 10 năm (120 tháng) Được tính bằng tổng mức đóng của các tháng còn thiếu, áp dụng lãi gộp bằng lãi suất đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội bình quân tháng do bảo hiểm xã hội Việt Nam công bố của năm trước liền kề với năm đóng.

     Trường hợp người tham gia BHXH tự nguyện đã đóng theo phương thức đóng 3 tháng hoặc 6 tháng hoặc 12 tháng một lần hoặc đóng một lần cho nhiều năm về sau nhưng không quá 5 năm mà trong thời gian đó Chính phủ điều chỉnh mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn thì không phải điều chỉnh mức chênh lệch số tiền đã đóng.

    Trường hợp người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện tự nguyện đã đóng theo phương thức đóng 03 tháng hoặc 06 tháng hoặc 12 tháng một lần hoặc đóng một lần cho nhiều năm về sau theo quy định mà trong thời gian đó thuộc một trong các trường hợp sau đây sẽ được hoàn trả một phần số tiền đã đóng trước đó:

      - Dừng tham gia BHXH tự nguyện và chuyển sang tham gia BHXH bắt buộc;

      - Hưởng bảo hiểm xã hội một lần theo quy định tại Điều 7 Nghị định 134/2015;

      - Bị chết hoặc Tòa án tuyên bố là đã chết.

      Số tiền hoàn trả cho người tham gia BHXH tự nguyện hoặc thân nhân của người tham gia BHXH tự nguyện nêu trên được xác định bằng tổng số tiền đã đóng tương ứng với thời gian còn lại của phương thức đóng mà người tham gia BHXH tự nguyện đã đóng và không bao gồm tiền hỗ trợ đóng của Nhà nước (nếu có), được xác định theo công thức sau:

       Mức hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm (%) trên mức đóng bảo hiểm xã hội hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn quy định tại Khoản 1 Điều 10 Nghị định 134/2015, cụ thể:

       - Bằng 30% đối với người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện thuộc hộ nghèo;

      - Bằng 25% đối với người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện thuộc hộ cận nghèo;

      - Bằng 10% đối với các đối tượng khác. Khuyến khích các cơ quan, tổ chức và cá nhân hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Căn cứ vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và khả năng ngân sách nhà nước trong từng thời kỳ, Chính phủ sẽ xem xét điều chỉnh mức hỗ trợ tiền đóng cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện cho phù hợp. Thời gian hỗ trợ tùy thuộc vào thời gian tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện thực tế của mỗi người nhưng không quá 10 năm.

       +) Tạm dừng đóng bảo hiểm xã hội:

       Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được coi là tạm dừng đóng bảo hiểm khi không tiếp tục đóng bảo hiểm xã hội và không có yêu cầu nhận bảo hiểm xã hội một lần. Trường hợp tiếp tục đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện thì đăng ký lại phương thức đóng bảo hiểm.

 +) Hồ sơ đăng ký tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện

 - Hồ sơ chuẩn bị: người lao động điền đầy đủ thông tin tại tờ khai tham gia

   -) Thủ tục: 

   Bước 1: Nộp hồ sơ cho cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc đại lý thu;

   Bước 2: Đóng tiền bảo hiểm xã hội phụ thuộc vào thu nhập mức đóng của người lao động;

   Bước 3: Đến nhận sổ bảo hiểm xã hội tự nguyện.

    Thời gian không quá 05 ngày từ ngày nộp đầy đủ thông tin cho cơ quan bảo hiểm xã hội.

4. Quyền và trách nhiệm của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện

 +) Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện có các quyền :

  • Được cấp sổ bảo hiểm

  • Nhận lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội tự nguyện đầy đủ , kịp thời,thuận lợi theo quy định hưởng bảo hiểm y tế khi được hưởng lương hưu.

  • Yêu cầu tổ chức bảo hiểm xã hội cung cấp thông tin về việc đóng , quyền được hưởng chế độ,thủ tục thực hiện bảo hiểm xã hội.

  • Khiếu nại tố cáo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi quyền và lợi ích hợp pháp của mình vi phạm hoặc tổ chức cá nhân thực hiện bảo hiểm xã hội tự nguyện có hành vi,vì phạm pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện,ủy quyền cho người khác nhận lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội tự nguyện.

  • Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện có trách nhiệm: đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện theo phương thức và mức đóng theo quy định ,thực hiện quy định về việc lập hồ sơ bảo hiểm xã hội tự nguyện,bảo quản sổ bảo hiểm xã hội theo quy định.

5. Người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng chế độ BHXH một lần trong trường hợp nào 

   Người lao động tham gia BHXH tự nguyện có yêu cầu thì được hưởng BHXH một lần nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:

   -  Đủ điều kiện về tuổi đời nhưng chưa đủ 20 năm đóng BHXH mà không tiếp tục tham gia BHXH tự nguyện;

   - Ra nước ngoài để định cư;

   - Người đang bị mắc một trong những bệnh nguy hiểm đến tính mạng theo quy định của Bộ Y tế.  Sau một năm không tiếp tục đóng BHXH tự nguyện mà chưa đủ 20 năm đóng BHXH.

   - Mức hưởng BHXH một lần được tính theo số năm đã đóng BHXH, cứ mỗi năm được tính bằng 1,5 tháng mức bình quân thu nhập tháng đóng BHXH cho những năm đóng trước năm 2014; và 02 tháng mức bình quân thu nhập tháng đóng BHXH cho những năm đóng từ năm 2014 trở đi.