Áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với người đang chấp hành án phạt tù trong trường hợp nào?

Việc thi hành án phạt tù không chỉ là hình thức trừng phạt mà còn mang tính giáo dục, cải tạo, hướng tới tái hòa nhập xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, không phải tất cả người đang chấp hành án phạt tù đều đủ điều kiện để tự chịu trách nhiệm hoàn toàn về hành vi của mình, đặc biệt là những người mắc bệnh tâm thần hoặc có tình trạng sức khỏe đặc biệt làm suy giảm khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Để đảm bảo nguyên tắc nhân đạo, phòng ngừa nguy cơ tái phạm và bảo vệ an toàn cho xã hội, pháp luật hình sự đã quy định cơ chế áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với người đang chấp hành án phạt tù.

1. Cơ sở pháp lý về biện pháp bắt buộc chữa bệnh với phạm nhân

Trước hết, cần khẳng định rõ, biện pháp bắt buộc chữa bệnh không phải là một hình phạt bổ sung hay một hình thức kỷ luật. Đây là một biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật Hình sự.

Biện pháp tư pháp là các biện pháp do cơ quan tiến hành tố tụng (Viện kiểm sát, Tòa án) áp dụng, có tính chất cưỡng chế nhà nước nhưng không phải là hình phạt, nhằm hỗ trợ cho việc giải quyết vụ án hoặc thi hành án, đồng thời thể hiện tính nhân đạo của pháp luật.

Trong bối cảnh thi hành án, việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh nhằm mục đích đảm bảo phạm nhân được điều trị y tế bắt buộc tại một cơ sở chuyên khoa khi họ không còn khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, thay vì tiếp tục chấp hành án tại trại giam trong tình trạng bệnh lý đó.

Các văn bản pháp luật trụ cột điều chỉnh trực tiếp vấn đề này bao gồm:

• Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) (BLHS): Điều 49 quy định về các trường hợp áp dụng và hệ quả pháp lý của biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
• Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (BLTTHS): Điều 452 quy định cụ thể về thẩm quyền và thủ tục áp dụng biện pháp này đối với người đang chấp hành án phạt tù.
• Luật Thi hành án hình sự năm 2019 (Luật THAHS): Quy định về việc thi hành các biện pháp tư pháp, bao gồm cả biện pháp bắt buộc chữa bệnh, đối với phạm nhân.

2. Các trường hợp áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh

Đây là nội dung trọng tâm trả lời cho tiêu đề. Để một phạm nhân đang chấp hành án phạt tù được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, pháp luật (tại Điều 49 BLHS và Điều 452 BLTTHS) quy định phải đáp ứng đồng thời cả hai điều kiện sau:

 - Điều kiện về bệnh lý:

Phạm nhân ("người đang chấp hành án phạt tù") được xác định là bị mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác. Điều mấu chốt là bệnh lý này phải ở mức độ nghiêm trọng, dẫn đến hậu quả là người đó làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình.

Pháp luật không yêu cầu đây phải là bệnh tâm thần, mà có thể là "một bệnh khác", nhưng hậu quả bắt buộc phải là "mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi". Do đó, không phải phạm nhân cứ bị bệnh (kể cả có tiền sử bệnh tâm thần) là sẽ tự động được áp dụng, mà phải dựa trên tình trạng thực tế tại thời điểm xem xét.

- Điều kiện về pháp lý:

Tình trạng bệnh lý nghiêm trọng nêu trên không thể do gia đình, Giám thị trại giam hay Tòa án tự ý kết luận. Pháp luật quy định, điều kiện bắt buộc để Tòa án ra quyết định áp dụng biện pháp này là phải có Kết luận của Hội đồng giám định pháp y tâm thần.

Kết luận giám định này là căn cứ pháp lý duy nhất và tiên quyết. Nếu không có kết luận giám định, hoặc kết luận giám định xác định phạm nhân tuy có bệnh nhưng chưa đến mức mất khả năng nhận thức/điều khiển hành vi, thì Tòa án sẽ không có cơ sở để ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.

Nếu gia đình nhận thấy phạm nhân có các dấu hiệu mất khả năng nhận thức (không nhận ra người thân, nói năng vô nghĩa, hành vi không kiểm soát...), bước đầu tiên là phải làm đơn (kèm theo các bằng chứng y tế (nếu có) về bệnh lý của phạm nhân từ trước) gửi đến Giám thị trại giam và các cơ quan liên quan. Gia đình đề nghị cơ quan này xem xét, lập hồ sơ để đề nghị Tòa án có thẩm quyền trưng cầu giám định tình trạng tâm thần cho phạm nhân.

3. Phân biệt biện pháp bắt buộc chữa bệnh và tạm đình chỉ thi hành án để chữa bệnh

Trên thực tế, gia đình phạm nhân rất dễ nhầm lẫn giữa hai khái niệm:

• Bắt buộc chữa bệnh (do mất khả năng nhận thức).
• Tạm đình chỉ thi hành án (để chữa bệnh hiểm nghèo).

Cả hai biện pháp này đều có mục đích nhân đạo là chữa bệnh cho phạm nhân và thường đều do Chánh án Tòa án nhân dân khu vực quyết định. Tuy nhiên, bản chất pháp lý, điều kiện áp dụng và đặc biệt là hệ quả pháp lý (việc tính thời gian chấp hành án) là hoàn toàn khác nhau.

Thuật ngữ "tạm đình chỉ" được sử dụng trong cả hai trường hợp, nhưng mang ý nghĩa khác nhau.

• Trường hợp 1 (Bắt buộc chữa bệnh): Thủ tục pháp lý được quy định tại Điều 452 BLTTHS là Tòa án ra quyết định bao gồm 2 nội dung: Tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù" VÀ Áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh". Ở đây, "tạm đình chỉ" là quyết định kỹ thuật đi kèm, nhằm hợp thức hóa việc "tạm dừng" thi hành án tại trại giam để đưa phạm nhân đến cơ sở y tế chuyên khoa. Trong trường hợp này, thời gian chữa bệnh vẫn được tính vào thời hạn chấp hành án.
• Trường hợp 2 (Bệnh hiểm nghèo): Đây là biện pháp "Tạm đình chỉ" theo đúng bản chất của nó (quy định tại Điều 36 Luật THAHS 2019 và Thông tư liên tịch 03/2013). Phạm nhân được tạm dừng thi hành án để về nhà/bệnh viện dân sự điều trị. Thời gian này không được tính vào thời hạn chấp hành án.

4. Thẩm quyền và thủ tục áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh

Thẩm quyền ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh thuộc về Tòa án.Giám thị trại giam hay cơ quan thi hành án hình sự chỉ là cơ quan lập hồ sơ đề nghị. Cụ thể, theo quy định tại Điều 452 BLTTHS 2015, thẩm quyền này thuộc về: Chánh án Tòa án nhân dân khu vực (hoặc Chánh án Tòa án quân sự cấp quân khu) nơi phạm nhân đang chấp hành án phạt tù.

Quy trình áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với phạm nhân được thực hiện theo các bước sau :

Bước 1: Phát hiện và Lập hồ sơ đề nghị. Khi có căn cứ cho rằng phạm nhân bị bệnh đến mức mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, Giám thị trại giam (hoặc Thủ trưởng Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, Trại tạm giam) lập hồ sơ đề nghị.

Bước 2: Trưng cầu giám định. Cơ quan đề nghị (Trại giam) sẽ gửi hồ sơ đề nghị Chánh án Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền ra quyết định trưng cầu giám định pháp y tâm thần.

Bước 3: Tiến hành giám định. Hội đồng giám định pháp y tâm thần tiến hành giám định và ban hành Kết luận giám định về tình trạng bệnh lý của phạm nhân.

Bước 4: Ra quyết định. Căn cứ vào Kết luận giám định pháp y tâm thần:

• Nếu Kết luận xác định phạm nhân bị bệnh mất khả năng nhận thức/điều khiển hành vi, Chánh án Tòa án sẽ ra Quyết định tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù và áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
• Nếu Kết luận xác định phạm nhân không bị bệnh hoặc bệnh không đến mức độ trên, Chánh án Tòa án sẽ bác yêu cầu và phạm nhân tiếp tục chấp hành án.

Bước 5: Thi hành quyết định. Sau khi có quyết định của Tòa án, Trại giam có nhiệm vụ bàn giao người bị bắt buộc chữa bệnh và hồ sơ kèm theo cho cơ sở y tế chuyên khoa (thường là bệnh viện tâm thần chuyên biệt được chỉ định) để tổ chức điều trị.

Kết luận 

Việc áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh là một quy trình pháp lý chặt chẽ, thể hiện tính nhân đạo, được quyết định bởi Chánh án Tòa án nhân dân khu vực và phải dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần. Quyền lợi quan trọng nhất mà gia đình phạm nhân cần nắm rõ là thời gian điều trị theo biện pháp này được pháp luật công nhận và trừ vào tổng thời hạn chấp hành án phạt tù.

Các quy định về thi hành án hình sự, đặc biệt là các thủ tục liên quan đến y tế, thường phức tạp và cần sự chính xác tuyệt đối. Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật Hình sự - Công ty luật Minh Khuê