Mục lục bài viết

Hành vi “bom hàng” không chỉ gây bức xúc trong cộng đồng mà còn đặt ra nhiều câu hỏi về mặt pháp lý và đạo đức xã hội: Liệu việc cố ý “bom hàng” có thể bị xử lý theo quy định pháp luật hiện hành không? Người thực hiện hành vi này có thể bị xử phạt hành chính hay thậm chí chịu trách nhiệm hình sự hay không? Và quan trọng hơn, làm thế nào để bảo vệ quyền lợi chính đáng của những người lao động trong lĩnh vực giao nhận hàng hóa – một nhóm nghề đang chịu nhiều rủi ro và thiệt thòi trong nền kinh tế số?

1. "Boom hàng" (bùng hàng) là gì?

Thuật ngữ "boom hàng" hay "bùng hàng" (tức là hủy đơn hàng, từ chối nhận hàng sau khi vận chuyển) là một khái niệm phổ biến trong hoạt động thương mại điện tử hiện nay. Đây là hành vi mà người mua thực hiện việc đặt hàng trực tuyến trên các nền tảng thương mại điện tử như Shopee, Lazada, Tiki, Tiktokshop, Facebook Marketplace, Zalo,... nhưng sau đó lại từ chối nhận hàng, không hợp tác với đơn vị vận chuyển hoặc cố tình né tránh, không nghe điện thoại khi nhân viên giao hàng (shipper) liên hệ giao đơn. là việc người đó thực hiện mua sắm trên các sàn thương mại điện tử (như shopee, lazada, tiktokshop,....) nhưng sau đó không nhận hàng khi nhân viên giao (hay còn gọi là shipper) hàng đến, không nghe máy, cố tình né tránh hoặc từ chối nhận hàng mà không có lý do chính đáng.

Trong hầu hết các trường hợp, các đơn hàng bị boom thường là những đơn hàng Thanh toán khi nhận hàng (COD), có nghĩa là khách hàng không thanh toán trước mà chọn trả tiền mặt khi nhận hàng. Vậy nên, khi khách hàng boom hàng, toàn bộ chi phí liên quan đến quá trình xử lý, đóng gói, vận chuyển,...sẽ do người bán hoặc đơn vị vận chuyển chịu thiệt. Đối với các mặt hàng có tính chất gây hư hỏng như thực phẩm tươi sống, đồ an, hoa tươi, sản phẩm handmade,... việc bị boom hàng không chỉ khiến người bán mất chi phí vận hành mà còn phải gánh chịu tổn thất về giá trị hàng hóa không thể thu hồi hoặc tái sử dụng.

Một hình thức boom hàng phổ biến khác đang diễn ra ngày càng nhiều là boom đơn đồ ăn trên các ứng dụng giao hàng như Shopee Food, GrabFood, Baemin, Gojek,...Trong những trường hợp này, người dùng đặt món ăn từ nhà hàng thông qua ứng dụng, chọn thanh toán khi nhận hàng, nhưng sau đó hủy đơn hàng giữa chừng, không nghe máy hoặc cố tình né tránh tài xế giao hàng.

Hành vi đặt hàng trên mạng ( hay còn gọi là online) dù là qua tin nhắn, điện thoại hay trên các sàn thương mại điện tử đều được xem là hành vi đã xác lập Hợp đồng mua bán hàng hóa theo quy định của Bộ luật dân sự 2015 cụ thể như sau:

Điều 430. Hợp đồng mua bán tài sản

Hợp đồng mua bán tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên bán chuyển quyền sở hữu tài sản cho bên mua và bên mua trả tiền cho bên bán.

Theo đó, việc người mua đã đặt hàng (thể hiện ý chí giao kết hợp đồng) nhưng sau đó lại từ chối nhận hàng mà không hề có bất kỳ hành vi chính đáng nào ( ví dụ: hàng không hề có lỗi, không hư hỏng, không giao nhầm hàng) được xem như vi phạm nghĩa vụ cơ bản trong hợp đồng mua bán là vi phạm nghĩa vụ nhận hàng và thanh toán. 

2. Người mua boom hàng có thể bị xử lý như thế nào?

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về việc xử phạt hành chính (phạt tiền) hay có chế tài hình sự nào xử lý trực tiếp đối với hành vi boom hàng. Tuy nhiên, hành vi này vẫn có thể bị xử lý theo các hình thức trách nhiệm pháp lý khác, tùy vào bản chất và hậu quả vụ việc. Cụ thể như sau:

2.1. Trách nhiệm Dân sự đối với hành vi "Boom hàng" 

Theo quy định pháp luật dân sự, Điều 116 Bộ luật Dân sự 2015, "Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự". Ngoài ra, theo Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: "hình thức của giao dịch dân sự có thể được thể hiện qua lời nói, văn bản, hành vi cụ thể.Giao dịch dân sự thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông nhập dữ liệu theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử được coi là giao dịch bằng văn bản". Do đó, hành vi đặt hàng online thông qua website, ứng dụng hoặc tin nhắn được xem là một giao dịch dân sự hợp pháp về mặt hình thức, làm phát sinh nghĩa vụ nhận hàng và thanh toán từ phía người mua, bao gồm việc nhận hàng và thanh toán đầy đủ cho người bán theo đúng cam kết đã giao kết trước đó

Khi bên mua không nhận hàng, thực hiện hành vi boom hàng với người bán đây được xem là hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, làm phát sinh trách nhiệm dân sự quy định rõ tại Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, hậu quả có thể dẫn đến việc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết gây ra nhiều thiệt hại về vật chất cho bên bán và đơn vị vận chuyển. Các thiệt hại này bao gồm: tốn kém những chi phí vận chuyển hai chiều, chi phí đóng gói và nhân công xử lý đơn hàng; thiệt hại về tài sản do hàng hóa bị hư hỏng, giảm giá trị đặc biệt là hàng tươi sống, dễ vỡ hoặc theo mùa; mất đi phần lợi nhuận từ đơn hàng. Điều này đồng nghĩa với việc bên mua vi phạm hợp đồng với người bán và gây ra thiệt hại thì bên mua phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo nguyên tắc được quy định rõ tại điều 360 Bộ luật Dân sự 2015 : "Trường hợp có thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ gây ra thì bên có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác". 

2.2. Xử lý vi phạm hành chính (đối với trường hợp đặc biệt) 

Hành vi "boom hàng" thông thường không bị xử phạt hành chính, nhưng trong một số trường hợp người thực hiện hành vi này vẫn có thể xử phạt nếu hành vi đó đi kèm với những tình tiết nghiêm trọng như cung cấp thông tin giả mạo, mạo danh người khác hoặc gây rối trật tự công cộng qua môi trường mạng nhằm mục đích boom hàng người khác. Cụ thể theo Khoản 1 Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP, sửa đổi bổ sung tại Nghị định 14/2022/NĐ-CP thì 'Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để thực hiện một trong những hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân". Mặc dù quy định này không nêu cụ thể về hành vi Boom hàng, nhưng nếu người thực hiện hành vi dùng tên giả, địa chỉ giả, hoặc thông tin cá nhân giả để đặt hàng, khiến người bán không thể xác định được danh tính thật, dẫn đến thiệt hại.

Hành vi "boom hàng" luôn dẫn đến trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại theo quy định pháp luật dân sự. Đồng thời, các chủ thể kinh doanh cần lưu ý rằng, nếu hành vi này có dấu hiệu gian dối, đặc biệt là việc sử dụng thông tin giả mạo để thực hiện giao dịch, người vi phạm có thể đối mặt với mức phạt hành chính đáng kể lên đến 20.000.000 đồng, bên cạnh trách nhiệm dân sự. Điều này cho thấy pháp luật đang ngày càng chặt chẽ hơn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bán hàng trong môi trường thương mại điện tử, đồng thời răn đe và hạn chế những hành vi tiêu cực như "boom hàng" trong xã hội số hiện nay.

2.3 Trách nhiệm hình sự đối với hành vi boom hàng

Theo quy định pháp luật hiện hành, chưa có chế tài xử phạt hình sự trực tiếp đối với hành vi "boom hàng" - tức người tiêu dùng đăt hàng nhưng cố tình không nhận mà không có lý do chính đáng. Đồng thời, do đây là giao dịch dân sự, phát sinh từ sự thỏa thuận giữa bên mua và bên bán, nên trong những trường hợp thông thường không có căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người boom hàng.

3. Kiến nghị giải pháp phòng ngừa hành vi "boom hàng"

Pháp luật Việt Nam đã quy định rõ ràng về trách nhiệm dân sự. Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015 khẳng định nguyên tắc bồi thường toàn bộ thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ. Điều này đồng nghĩa với việc người "boom hàng" có trách nhiệm bồi thường toàn bộ tổn thất thực tế gây ra. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc khởi kiện dân sự để đòi bồi thường cho một đơn hàng nhỏ lẻ chỉ vài trăm nghìn đồng là điều gần như bất khả thi, bởi chi phí và thời gian tố tụng thường vượt xa giá trị thiệt hại. Điều này tạo nên một lỗ hổng, khiến người bán thường chỉ biết chấp nhận rủi ro không có cơ chế bảo vệ hiệu quả.

Để khắc phục "vết nứt" này, không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác của tiêu dùng. Cần phải có một chiến lược phòng ngừa tổng thể từ nhiều phía:

Thứ nhất, Sàn Thương mại Điện tử đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa hành vi boom hàng . Các nền tảng cần triển khai : xây dựng hệ thống điểm tín nhiệm công bằng và minh bạch, đồng thời áp dụng chế tài hạn chế thanh toán COD đối với những tài khoản có lịch sử boom hàng cao. Chỉ khi quyền lợi giao dịch bị ảnh hưởng, người mua mới ý thức được trách nhiệm của mình trong mỗi lần đặt hàng

Thứ hai, người bán cần chủ động xây dựng hàng rào phòng vệ . Các chủ shop nên áp dụng biện pháp như yêu cầu đặt cọc đối với đơn hàng giá trị lớn hoặc hàng hóa đặc thù. Việc xác nhận đơn hàng qua điện thoại một lần cuối cũng là hành động đơn giản nhưng hiệu quả để loại bỏ các đơn hàng được đặt ra với mục đích quấy rối hoặc thông tin giả mạo có dấu hiệu không nghiêm túc.

Cuối cùng, pháp luật cần tiếp tục phát huy vai trò răn đe và giáo dục . Dù "boom hàng" đơn thuần không đủ yếu tố để xử lý hình sự nhưng việc tuyên truyền mạnh mẽ về nguy cơ bị xử phạt hành chính (phạt tiền lên đến 20 triệu đồng theo Khoản 1 Điều 101 NĐ 15/2020/NĐ-CP, sửa đổi bởi NĐ 14/2022/NĐ-CP) nếu hành vi này đi kèm với việc sử dụng thông tin giả mạo là vô cùng cần thiết.

"Boom hàng" là hệ quả tất yếu của sự phát triển thương mại điện tử đi kèm với sự thiếu vắng về văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm. Vấn đề không nằm ở việc cấm đoán mà là tạo ra một cơ chế giám sát và chế tài hiệu quả. Chỉ khi trách nhiệm được đặt lên hàng đầu và quyền lợi của người bán được bảo vệ vững chắc, thị trường trực tuyến mới có thể thực sự phát triển bền vững và công bằng trong thời đại kỷ nguyên số.

4. Kết luận

Hành vi "boom hàng" không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho người bán mà còn làm suy giảm niềm tin trong hoạt động thương mại điện tử. Dù hiện nay chưa có chế tài xử lý hình sự cụ thể, nhưng người thực hiện hành vi này vẫn có thể bị xử lý dân sự hoặc hành chính tùy vào tính chất mức độ hậu quả. Để phòng ngừa hậu quả, cần có sự phối hợp pháp luật, sàn thương mại điện tử và người bán nhằm xây dựng một thị trường an toàn, minh bạch .

Trên đây là toàn bộ nội dung thông tin mà Luật Minh Khuê cung cấp tới quý khách hàng. Còn điều gì vướng mắc, quy khách vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến: 1900.6162 để được hỗ trợ. Trân trọng./.