Giao dịch dân sự là gì? Mục đích, ý nghĩa của giao dịch dân sự?

Giao dịch dân sự là một trong những khái niệm nền tảng và quan trọng nhất trong Luật Dân sự, là công cụ pháp lý để các chủ thể (cá nhân, pháp nhân) thiết lập, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự của mình. Xã hội hiện đại không thể phát triển nếu thiếu đi các giao dịch dân sự bởi chúng là huyết mạch của các quan hệ kinh tế - xã hội, từ những hành vi đơn giản như mua bán hàng ngày đến những thỏa thuận phức tạp như hợp đồng chuyển nhượng tài sản quy mô lớn. 

1. Giao dịch dân sự là gì?

Giao dịch dân sự (GDDS) được định nghĩa tại Điều 121 Bộ luật dân sự 2015 (BLDS)là một khái niệm pháp lý bao trùm. Theo quy định này, giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Định nghĩa này có tính chất hệ thống cao, bởi nó đặt cả hai hình thức biểu hiện của ý chí pháp lý - dù là sự thống nhất ý chí giữa nhiều bên (hợp đồng) hay sự tuyên bố đơn phương của một bên (hành vi đơn phương) - vào cùng một khuôn khổ pháp lý chung về điều kiện có hiệu lực. Việc gộp chung này đảm bảo rằng tất cả các hành vi pháp lý nhằm mục đích tạo ra quan hệ dân sự đều phải tuân thủ cùng một bộ nguyên tắc cơ bản và chịu sự kiểm soát pháp lý thống nhất.   

BLDS 2015 phân loại GDDS thành hai hình thức chính dựa trên cơ chế hình thành ý chí:

1.1. Hợp đồng dân sự 

Hợp đồng là hình thức GDDS phổ biến nhất, được xác định là sự thỏa thuận làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự giữa các bên (Điều 385 BLDS). Yếu tố cốt lõi để xác lập hợp đồng là sự thống nhất ý chí và sự cam kết ràng buộc của tất cả các bên tham gia. Hiệu lực pháp lý của hợp đồng phát sinh từ sự đồng thuận này.

1.2. Hành vi pháp lý đơn phương

Trái ngược với hợp đồng, hành vi pháp lý đơn phương là giao dịch dân sự mà hiệu lực pháp lý phát sinh dựa trên ý chí và tuyên bố của một bên duy nhất, không đòi hỏi sự đồng thuận hay chấp thuận của bên đối diện để hành vi đó có hiệu lực. Ví dụ điển hình bao gồm việc lập di chúc, từ chối nhận di sản, hoặc các hành vi như hứa thưởng công khai. Mặc dù chỉ là ý chí đơn phương, hành vi này vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện về hiệu lực (Điều 117 BLDS) để được công nhận là hợp pháp.   

2. Mục đích của giao dịch dân sự

Mục đích của giao dịch dân sự được xác định là lợi ích hợp pháp mà chủ thể mong muốn đạt được khi xác lập giao dịch đó. Đây là yếu tố nội dung, mang tính pháp lý khách quan, phải được pháp luật cho phép.

2.1. Ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực giao dịch

Mục đích pháp lý là một trong bốn điều kiện bắt buộc để giao dịch dân sự có hiệu lực (theo Điều 117 BLDS 2015). Nếu mục đích này vi phạm các giới hạn công cộng, giao dịch sẽ bị vô hiệu tuyệt đối.

• Giới hạn pháp lý: Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không được vi phạm điều cấm của luật và không được trái đạo đức xã hội.  
• Hệ quả vi phạm: Nếu mục đích giao dịch vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội (theo Điều 123 BLDS 2015), giao dịch đó sẽ bị tuyên bố vô hiệu tuyệt đối.  

Ví dụ: Tham gia giao dịch nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba là hành vi vi phạm điều cấm của luật, dẫn đến giao dịch bị vô hiệu.  

2.2. Phân biệt mục đích pháp lý và động cơ cá nhân

Luật dân sự có sự phân biệt rõ ràng giữa mục đích pháp lý (yếu tố quyết định hiệu lực) và động cơ cá nhân (yếu tố nội tâm):

• Mục đích pháp lý: Là lợi ích hợp pháp (ví dụ: quyền sở hữu, quyền sử dụng) và là yếu tố bắt buộc, luôn được xác định. Nó quyết định liệu giao dịch có tuân thủ Điều 123 BLDS 2015 hay không.
• Động cơ cá nhân: Là nguyên nhân nội tâm, động lực tâm lý thúc đẩy các bên tham gia giao dịch (ví dụ: muốn mua nhà để đầu tư, để cho thuê, hoặc để ở).  

Động cơ cá nhân của giao dịch không mang tính pháp lý. Do đó, nếu động cơ cá nhân không đạt được (ví dụ: mua nhà để cho thuê nhưng không cho thuê được), điều đó không làm ảnh hưởng đến hiệu lực của giao dịch dân sự đã được xác lập. Sự phân biệt này là cơ chế bảo vệ tính ổn định và chắc chắn của các cam kết dân sự.   

3. Ý nghĩa của giao dịch dân sự