1. Xác định người bị hại theo pháp luật Việt Nam
BLTTHS 2003 quy định “Người bị hại là người bị thiệt hại về vật chất, tinh thần hoặc tài sản do tội phạm gây ra”. Đến BLTTHS 2015 thuật ngữ “Người bị hại” trong BLTTHS 2003 đã được thay thế bằng thuật ngữ “Bị hại” trong đó khái niệm bị hại mở rộng hơn đối tượng bao gồm cá nhân và pháp nhân (BLTTHS 2003 quy định chỉ có cá nhân).
Phạm vi của đối tượng được hưởng quyền của bị hại không chỉ giới hạn là những bị hại trực tiếp của tội phạm mà còn được mở rộng ra cả đối tượng khác như: Trường hợp bị hại chết, mất tích, bị mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự thì người đại diện thực hiện quyền và nghĩa vụ của người bị hại quy định. Trường hợp cơ quan, tổ chức là bị hại có sự chia, tách, sáp nhập, hợp nhất thì người đại diện theo pháp luật hoặc tổ chức, cá nhân kế thừa quyền và nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó có những quyền và nghĩa vụ theo quy định (Khoản 5 Điều 62 BLTTHS 2015).
2. Cơ quan bảo vệ quyền của người bị hại ở Việt Nam
Do đến nay, ASEAN chỉ mới thành lập được hai cơ quan bảo vệ quyền con người là AICHR và ACWC. Hiệp hội ASEAN (gồm 10 quốc gia thành viên) đã thành lập được cơ chế khu vực đầu tiên bảo vệ và thúc đẩy quyền con người với tên gọi ủy ban liên chính phủ ASEAN về nhân quyền (AICHR) vào tháng 10/2009. AICHR giữ vai trò là cơ quan nhân quyền của ASEAN, được thành lập theo Điều 14 Hiến chương của Hiệp hội quốc gia Đông Nam Á. Tiếp sau cơ chế AICHR, ngày 7/4/2010 tại Trung tâm hội nghị quốc gia Mỹ Đình, Hà Nội, ủy ban thúc đẩy và bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em ASEAN, gọi tắt là ACWC, đã ra đời.
Tại Việt Nam, tại Nghị quyết 44/ CT-TW (20/7/2010) về vấn đề nhân quyền trong tình hình mới cũng chỉ mới bắt đầu xác định nhiệm vụ xây dựng và kiện toàn cơ quan chỉ đạo về nhân quyền ở Trung ương, kiện toàn Ban Chỉ đạo về nhân quyền của Chính phủ, Văn phòng thường trực và Ban Chỉ đạo về nhân quyền của các địa phương nhằm bảo đảm và thúc đẩy quyền con người nói chung.
3. Ban chủ đạo về nhân quyền
Ở Việt Nam, trực tiếp phụ trách vấn đề nhân quyền có Ban Chỉ đạo Nhân quyền ra đời theo Quyết định số 63/2004/QĐ-TTg ngày 16/4/2004, thay thế cho 2 quyết định trước đó, quy định nhiệm vụ, quyền hạn và thành phần của Ban Chỉ đạo về nhân quyền của Chính phủ .
Ban Chỉ đạo Nhân quyền có trách nhiệm chỉ đạo và phối hợp với các Bộ, ban ngành, địa phương theo dõi tình hình có liên quan đến nhân quyền, để đánh giá, đề xuất các biện pháp và chính sách có liên quan. Các ủy viên là lãnh đạo của các Bộ, ban ngành, địa phương có trách nhiệm dựa vào bộ máy của Bộ, ban, ngành mình tổ chức theo dõi, nắm tình hình và thực hiện đấu tranh bảo vệ nhân quyền theo thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ của Bộ, ban, ngành mình và kịp thời báo cáo, đề xuất với trưởng ban.
Ngoài ra, Ban Chỉ đạo Nhân quyền của Chính phủ còn có Văn phòng Thường trực có chức năng giúp việc Ban Chỉ đạo xây dựng, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện đề án, kế hoạch đấu tranh bảo vệ nhân quyền. Văn phòng do Phó Trưởng ban Thường trực trực tiếp chỉ đạo và do một lãnh đạo Tổng cục trực tiếp phụ trách, có các Phó chánh văn phòng, cán bộ chuyên trách của Tổng cục, cán bộ bán chuyên trách của các Bộ, ngành: Tư pháp, Ngoại giao, Ban Tôn giáo Chính phủ, Văn phòng Chính phủ.
4. Ủy ban liên chính phủ ASEAN về nhân quyền (AICHR)
Ủy ban Liên chính phủ ASEAN về Nhân quyền (AICHR) là một cơ quan thúc đẩy và bảo vệ quyền con người cấp tiểu khu vực, được thành lập ngày 23-10-2009 tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 15 họp tại Cha Am Hua Hin, Thái Lan theo Điều 14 của Hiến chương ASEAN: “Phù hợp với mục đích và các nguyên tắc của Hiến chương ASEAN liên quan đến việc thúc đẩy và bảo vệ các quyền và tự do cơ bản, ASEAN sẽ thành lập một cơ quan nhân quyền ASEAN”.
Tuyên bố Cha Am Hua Hin về việc thành lập AICHR ghi nhận rằng AICHR là một bộ phận không thể tách rời của cơ cấu tổ chức của ASEAN, của hợp tác liên chính phủ giữa 10 quốc gia thành viên nhằm xây dựng cơ chế hợp tác khu vực về nhân quyền. Nguyên tắc hướng dẫn cho hoạt động của AICHR là thông qua tham vấn và đồng thuận trong quá trình hoạch định chính sách liên quan đến việc bảo vệ và thúc đẩy quyền con người ở mỗi quốc gia thành viên và toàn bộ khối ASEAN.
AICHR tiến hành hai cuộc họp thường xuyên hàng năm và các cuộc họp bất thường khi cần thiết. Kể từ năm 2010 đến nay AICHR tiến hành nhiều cuộc họp và đối thoại và đối thoại với Cao ủy Nhân quyền của Liên hợp quốc, Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), Ủy ban Liên minh châu Âu, Hội đồng châu Âu và Tòa án Nhân quyền châu Âu.
Chức năng và nhiệm vụ của AICHR được quy định rõ trong Điều khoản Tham chiếu (TOR) của AICHR bao gồm 14 nhiệm vụ/ thẩm quyền: Xây dựng các chiến lược thúc đẩy và bảo vệ quyền con người và tự do cơ bản bổ sung vào việc xây dựng Cộng đồng ASEAN; Xây dựng Tuyên bố Nhân quyền ASEAN; Tăng cường nhận thức về nhân quyền giữa các dân tộc ASEAN thông qua giáo dục, nghiên cứu, phổ biến, tuyên truyền thông tin; Thúc đẩy việc xây dựng năng lực hiệu quả của việc thực hiện các nghĩa vụ điều ước quyền con người quốc tế bởi các quốc gia thành viên ASEAN; khuyến khích các quốc gia thành viên ASEAN xem xét việc gia nhập và phê chuẩn các văn kiện nhân quyền quốc tế; Thúc đẩy việc thực hiện đầy đủ các văn kiện ASEAN về quyền con người; Cung cấp các dịch vụ tham vấn và hỗ trợ kỹ thuật về các vấn đề nhân quyền cho các Cơ quan của ASEAN theo yêu cầu; Tham gia vào đối thoại và tham vấn với các Cơ quan ASEAN và các Thể chế gắn với ASEAN, bao gồm các tổ chức xã hội dân sự; Tham vấn, khi cần thiết, với các thể chế quốc tế, khu vực và quốc gia và các cơ quan hữu quan về việc thúc đẩy và bảo vệ quyền con người; Thu nhận thông tin từ các quốc gia thành viên ASEAN về việc thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền; Xây dựng các cách tiếp cận và quan điểm chung về các vấn đề quan tâm nhân quyền của ASEAN; Nghiên cứu các vấn đề dựa trên chủ đề về nhân quyền ở ASEAN; Đệ trình một báo cáo hàng năm về các hoạt động và các báo cáo khác khi cần thiết lên Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN; Thực hiện bất cứ nhiệm vụ khác nào được giao cho từ Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN.
Mặc dù đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện quy chế về tổ chức và hoạt động, AICHR bước đầu đóng góp tích cực vào quá trình bảo vệ và thúc đẩy quyền con người ở khu vực ASEAN cũng như tăng cường đối thoại, hiểu biết lẫn nhau về quyền con người giữa các quốc gia thành viên cũng như giữa ASEAN và các tổ chức, thể chế khu vực, quốc gia và quốc tế trên phạm vi toàn thế giới. Ngoài các tiểu khu vực Nam Á và Đông Nam Á có các cơ chế bảo đảm quyền con người, các tiểu khu vực khác như khu vực các quốc gia Arab ở Trung Đông cũng đã xây dựng được Hiến chương và đang xúc tiến thành lập Ủy ban nhân quyền. Sự phát triển của các cơ chế nhân quyền khu vực góp phần bổ sung và thúc đẩy cơ chế nhân quyền chung của Liên hợp quốc.
5. Ủy ban thúc đẩy và bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em ASEAN (ACWC)
Trong việc bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em (QPNVTE), cộng đồng các nước ASEAN luôn có những quan tâm để thúc đẩy bảo đảm quyền của họ. Có thể kể đến các chương trình, như: Tuyên bố Hà Nội về tăng cường phúc lợi và phát triển cho phụ nữ (thông qua ngày 28/10/2010); Tuyên bố xóa bỏ bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em trong ASEAN; Tuyên bố ASEAN về tăng cường an sinh xã hội (thông qua tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 23, tháng 10/2013)…
Trải qua hơn bốn thập kỷ từ khi thành lập, ASEAN đều nỗ lực hướng tới cải thiện đời sống của người dân các nước trong khu vực trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh, văn hóa. Để tiếp tục tăng cường hơn nữa việc bảo đảm quyền con người nói chung, ASEAN quyết định thiết lập tổ chức chuyên của họ về quyền con người. Trên cơ sở Điều 14 Hiến chương ASEAN năm 2009, Ủy ban liên Chính phủ về quyền con người đã ra đời (gọi tắt là AICHR). Trong quá trình hoạt động, AICHR cũng luôn quan tâm đến thúc đẩy, bảo vệ QPNVTE, như: xây dựng các kế hoạch hành động khu vực, các khuyến nghị hoặc khuôn khổ chính sách ASEAN về nhân quyền cho phụ nữ, trẻ em và người khuyết tật nhằm lồng ghép và thúc đẩy nhân quyền trong tất cả trụ cột cộng đồng, các cơ quan của ASEAN.
Việc bảo đảm QPNVTE cũng là điều được quan tâm hàng đầu của các quốc gia ASEAN. Để thực hiện nội dung này, các nước thành viên đều nhận thấy cần có một thiết chế chuyên trách trong việc thúc đẩy, bảo vệ QPNVTE. Do đó, các nước thành viên ASEAN đã cùng nhau thảo luận và quyết định thành lập ACWC vào ngày 07/4/2010 tại Hà Nội, nhân dịp Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 16.
ACWC hoạt động tuân thủ theo các nguyên tắc của Hiến chương ASEAN và quy chế hoạt động của ACWC, theo đó, mục đích của ACWC gồm: (1) Thúc đẩy và bảo vệ các quyền con người và quyền tự do cơ bản của phụ nữ và trẻ em trong ASEAN. (2) Ủng hộ, thúc đẩy QPNVTE được sống trong hòa bình, công bằng, bình đẳng và thịnh vượng. (3) Tăng cường phúc lợi, sự phát triển sự tham gia của phụ nữ và trẻ em trong cộng đồng chung ASEAN… (4) Đẩy mạnh hợp tác khu vực và hợp tác quốc tế để thúc đẩy, bảo vệ quyền trẻ em. (5) ACWC được giao nhiệm vụ duy trì các quyền có trong Công ước về xóa bỏ bạo lực đối với phụ nữ (CEDAW) và Công ước về quyền trẻ em (CRC) mà cả 10 quốc gia thành viên ASEAN đã phê chuẩn (khoản 2 Điều khoản tham chiếu của ACWC).
Như vậy, sự ra đời của ACWC là phù hợp với bối cảnh và xu thế mới, những vấn đề chung mà khu vực và quốc tế đang phải đối mặt trong giải quyết vấn đề phụ nữ và trẻ em Sự ra đời của Ủy ban sẽ giúp thúc đẩy việc bảo vệ quyền của phụ nữ và trẻ em, đặc biệt là những quyền liên quan được quy định trong CRC và CEDAW.
LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)
