Các hình thức vận động bầu cử hợp pháp theo quy định của Luật Bầu cử hiện hành

Tiến trình dân chủ hóa và hoàn thiện hệ thống chính trị tại Việt Nam đang bước vào một giai đoạn bản lề với sự chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Trong bối cảnh thực hiện Kết luận số 127-KL/TW của Bộ Chính trị về sắp xếp tổ chức bộ máy và sự ra đời của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2025, các quy định về vận động bầu cử đã có những điều chỉnh sâu sắc. Vận động bầu cử không chỉ đơn thuần là một thủ tục hành chính mà đã trở thành một diễn đàn chính trị - pháp lý quan trọng, nơi quyền làm chủ của nhân dân được cụ thể hóa thông qua việc lựa chọn những người đại diện ưu tú nhất. Việc hiểu rõ các hình thức vận động bầu cử hợp pháp, các nguyên tắc thực hiện và ranh giới giữa vận động đúng luật với các hành vi vi phạm là yêu cầu cấp thiết đối với cả người ứng cử, các cơ quan tổ chức bầu cử và đông đảo cử tri.

1. Khung khổ pháp lý và khái niệm vận động bầu cử trong kỷ nguyên mới

Vận động bầu cử được xác định là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua phương tiện thông tin đại chúng của người ứng cử để trình bày với cử tri về dự kiến chương trình hành động của mình nhằm vận động cử tri bầu cho mình. Đây là một giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quy trình bầu cử, diễn ra sau khi danh sách chính thức những người ứng cử được công bố và kết thúc trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ.

Theo Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân hiện hành, cùng với những cập nhật từ Luật sửa đổi năm 2025, vận động bầu cử không phải là một quá trình tự phát mà là một hoạt động có tổ chức, chịu sự giám sát chặt chẽ của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức phụ trách bầu cử. Khái niệm này bao hàm cả quyền của người ứng cử trong việc tiếp cận cử tri và trách nhiệm của Nhà nước trong việc tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, minh bạch và công bằng.

Các nguyên tắc vận động bầu cử cốt lõi

Tính chính danh và giá trị của kết quả bầu cử phụ thuộc trực tiếp vào việc tuân thủ các nguyên tắc vận động. Pháp luật quy định bốn nguyên tắc vàng mà bất kỳ hoạt động vận động nào cũng phải soi chiếu:

• Nguyên tắc dân chủ và công khai: Mọi hoạt động vận động phải được tiến hành một cách cởi mở, không che giấu thông tin. Cử tri phải được biết lịch trình, nội dung và phương thức vận động của tất cả các ứng cử viên trong đơn vị bầu cử của mình. Sự công khai đảm bảo rằng nhân dân có thể giám sát tính trung thực của các cam kết mà ứng cử viên đưa ra.
• Nguyên tắc bình đẳng: Đây là hòn đá tảng của sự công bằng trong bầu cử. Mọi người ứng cử, dù là lãnh đạo cấp cao ở trung ương hay người ứng cử ở cơ sở, dù là người tự ứng cử hay được giới thiệu, đều phải có các cơ hội tiếp cận cử tri, thời lượng xuất hiện trên báo chí và các điều kiện vật chất phục vụ vận động như nhau. Không một ứng cử viên nào được phép sử dụng ưu thế về địa vị chính trị hoặc khả năng kinh tế để lấn át các đối thủ khác.
• Nguyên tắc đúng pháp luật: Vận động bầu cử chỉ được thực hiện trong khoảng thời gian quy định và theo các hình thức mà luật cho phép. Mọi sáng tạo ngoài khuôn khổ pháp luật, nếu không được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, đều tiềm ẩn nguy cơ vi phạm, ảnh hưởng đến trật tự và an toàn xã hội.
• Nguyên tắc bảo đảm trật tự và an toàn xã hội: Quá trình vận động không được gây rối loạn sinh hoạt bình thường của cộng đồng, không làm ảnh hưởng đến an ninh quốc gia hay mỹ quan đô thị.

Sự thay đổi về mặt nguyên tắc trong Luật năm 2025 còn thể hiện ở việc tăng cường tính chủ động cho các địa phương. Việc UBND cấp xã có quyền quyết định khu vực bỏ phiếu và báo cáo trực tiếp lên cấp tỉnh đã rút ngắn quy trình hành chính, tạo điều kiện để các hoạt động tiếp xúc cử tri được tổ chức sát với thực tế dân cư hơn.

2. Hình thức 1: Hội nghị tiếp xúc cử tri - Cơ chế tương tác trực tiếp và thực chất

Hội nghị tiếp xúc cử tri là hình thức vận động bầu cử quan trọng nhất, mang tính truyền thống và trực diện. Đây là nơi "lòng dân" và "ý Đảng" gặp nhau thông qua việc trình bày các chương trình hành động cụ thể.

Trách nhiệm tổ chức và sự phối hợp giữa các cơ quan

Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam các cấp giữ vai trò chủ trì trong việc tổ chức các hội nghị này. Theo Thông tri số 05/TT-MTTW-BTT, quy trình tổ chức được thực hiện một cách bài bản nhằm đảm bảo tính khách quan. Ủy ban nhân dân (UBND) cùng cấp có trách nhiệm phối hợp, cung cấp địa điểm, đảm bảo an ninh trật tự và cung cấp các thông tin cần thiết về tình hình kinh tế - xã hội của địa phương để người ứng cử có căn cứ xây dựng chương trình hành động sát thực tế.

Việc tổ chức các hội nghị này không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là nghệ thuật điều phối chính trị. Ban Thường trực Ủy ban MTTQ phải đảm bảo rằng các hội nghị được phân bổ đều khắp các địa bàn trong đơn vị bầu cử, tránh tập trung quá mức vào các khu vực trung tâm mà bỏ sót các vùng sâu, vùng xa.

Quy định về số lượng cuộc tiếp xúc cử tri tối thiểu

Để tránh tình trạng vận động mang tính hình thức, pháp luật quy định số lượng cuộc tiếp xúc cử tri tối thiểu cho mỗi ứng cử viên. Đây là ngưỡng bắt buộc để đảm bảo quyền được tiếp cận thông tin của cử tri và nghĩa vụ trình bày của người ứng cử.

Trong nhiệm kỳ 2026-2031, một điểm mới đáng lưu ý là việc cho phép linh hoạt trong hình thức tổ chức. Bên cạnh các hội nghị trực tiếp truyền thống, các địa phương được khuyến khích tổ chức hội nghị trực tuyến hoặc kết hợp cả hai nếu điều kiện kỹ thuật cho phép và tình hình thực tế yêu cầu (như thiên tai, dịch bệnh hoặc ở các địa bàn đặc thù).

Trình tự và nội dung chương trình hành động

Mỗi hội nghị tiếp xúc cử tri được diễn ra theo một kịch bản chặt chẽ. Sau phần giới thiệu của đại diện Mặt trận Tổ quốc, người ứng cử sẽ trình bày chương trình hành động của mình. Đây là bản cam kết chính trị của cá nhân người ứng cử trước cử tri nếu họ trúng cử. Một chương trình hành động chất lượng cần phải:

• Đánh giá đúng thực trạng của địa phương và đất nước.
• Đưa ra các giải pháp khả thi cho những vấn đề mà cử tri đang bức xúc (như hạ tầng, môi trường, giáo dục, y tế).
• Thể hiện rõ năng lực và tâm huyết cá nhân trong việc thực hiện vai trò đại diện.

Sau phần trình bày, phần quan trọng nhất là trao đổi trực tiếp. Cử tri có quyền đặt câu hỏi, chất vấn và nêu các yêu cầu, kiến nghị. Người ứng cử phải trực tiếp trả lời, giải trình các vấn đề mà cử tri quan tâm. Quá trình này tạo nên một không khí dân chủ, thẳng thắn và cởi mở, giúp cử tri đánh giá được bản lĩnh và trình độ của ứng cử viên.

3. Hình thức 2: Vận động thông qua phương tiện thông tin đại chúng

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và chuyển đổi số, việc vận động bầu cử qua báo chí, đài phát thanh và truyền hình đóng vai trò ngày càng lớn trong việc lan tỏa hình ảnh và thông điệp của ứng cử viên đến hàng triệu cử tri.

Quyền đăng tải và cơ chế thực hiện

Người ứng cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân có quyền trình bày dự kiến chương trình hành động của mình thông qua việc trả lời phỏng vấn trên các phương tiện thông tin đại chúng địa phương.

• Đối với ĐBQH: Chương trình hành động được đăng tải trên báo, đài phát thanh, truyền hình của tỉnh/thành phố nơi ứng cử và trên Trang thông tin điện tử về bầu cử của Hội đồng Bầu cử quốc gia.
• Đối với đại biểu HĐND: Nội dung vận động được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng địa phương và trang thông tin của Ủy ban Bầu cử các cấp.

UBND cấp tỉnh có trách nhiệm chỉ đạo các cơ quan báo chí địa phương xây dựng kế hoạch, bố trí thời lượng và diện tích tin bài cho hoạt động này một cách khoa học. Các cơ quan báo chí như Báo Hải Phòng, Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng (ví dụ trong tài liệu) thường chủ động liên hệ với người ứng cử để thống nhất lịch trình phát sóng và ghi hình, đảm bảo tính chuyên nghiệp và đúng tiến độ.

Đảm bảo sự bình đẳng tuyệt đối trên không gian truyền thông

Nguyên tắc bình đẳng được thực thi nghiêm ngặt trong hình thức vận động này. Không được có sự ưu tiên về thời lượng phát sóng hay vị trí trang báo cho bất kỳ ai dựa trên chức vụ hiện tại.

• Mọi ứng cử viên trong cùng một đơn vị bầu cử phải được trình bày với cùng một khung thời lượng (ví dụ: mỗi người có 3-5 phút trên truyền hình).
• Thứ tự xuất hiện của các ứng cử viên thường được sắp xếp theo vần A, B, C hoặc theo một quy tắc ngẫu nhiên được thống nhất trước để tránh cảm giác thiên vị.
• Các tổ chức phụ trách bầu cử có trách nhiệm kiểm soát nội dung để đảm bảo người ứng cử không lạm dụng diễn đàn này để công kích cá nhân hay tuyên truyền sai sự thật.

Sự xuất hiện trên truyền hình và báo chí yêu cầu người ứng cử phải có kỹ năng truyền thông tốt, khả năng tổng hợp vấn đề súc tích và phong thái tự tin. Đây chính là lúc "chuyển đổi số" trong bầu cử được thể hiện rõ nét, khi thông tin không chỉ nằm trên mặt báo giấy mà còn được lưu trữ và chia sẻ rộng rãi trên các nền tảng số của cơ quan báo chí chính thống.

4. Vận động bầu cử trên mạng xã hội: Xu thế và những giới hạn pháp lý

Một trong những câu hỏi phổ biến nhất hiện nay là liệu việc sử dụng Facebook, Zalo hay TikTok để vận động bầu cử có hợp pháp hay không. Đây là một khu vực đang có sự giao thoa giữa các quy định truyền thống và thực tế công nghệ hiện đại.

Khả năng sử dụng và tính chất bổ trợ

Theo các chuyên gia pháp lý và hướng dẫn từ Hội đồng Bầu cử quốc gia, pháp luật hiện hành không cấm người ứng cử sử dụng mạng xã hội để tương tác với cử tri, nhưng mạng xã hội không được coi là một hình thức vận động độc lập thay thế cho hai hình thức chính quy nêu trên. Mạng xã hội được xem là một "kênh bổ trợ" giúp người ứng cử lan tỏa chương trình hành động và lắng nghe ý kiến phản hồi của cử tri một cách nhanh chóng hơn.

Tuy nhiên, việc sử dụng mạng xã hội phải tuân thủ tuyệt đối các quy định của Luật An ninh mạng và các nguyên tắc về vận động bầu cử:

• Xác thực thông tin: Người ứng cử phải tự chịu trách nhiệm về tính xác thực của các nội dung đăng tải trên trang cá nhân của mình.
• Bảo mật và an toàn: Trong bối cảnh tin giả (fake news) phức tạp, việc bảo vệ tài khoản mạng xã hội của ứng cử viên khỏi sự tấn công của các thế lực thù địch là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ uy tín cá nhân và tính nghiêm túc của cuộc bầu cử.

Thách thức về sự bình đẳng và quảng cáo trả phí

Việc sử dụng quảng cáo trả phí (ads) trên Facebook hay Zalo để vận động bầu cử là một vấn đề nhạy cảm.

• Về phía các nền tảng: Zalo Ads hay Facebook đã có những chính sách riêng về quảng cáo chính trị, yêu cầu minh bạch về nguồn tiền và nội dung không được gây phản cảm hay vi phạm thuần phong mỹ tục.
• Về phía Luật Bầu cử: Việc một ứng cử viên có tiềm lực tài chính mạnh chi nhiều tiền để quảng cáo trên mạng xã hội có thể tạo ra sự bất bình đẳng so với các ứng cử viên khác. Do đó, các cơ quan chức năng hiện vẫn đang cân nhắc việc đưa ra các quy định kỹ thuật cụ thể hơn để kiểm soát hình thức này nhằm đảm bảo tính công bằng cao nhất cho mọi ứng viên.

5. Những hành vi bị nghiêm cấm: Ranh giới của sự liêm chính

Để bảo vệ sự trong sạch và tính khách quan của cuộc bầu cử, Điều 68 Luật Bầu cử quy định danh mục các hành vi bị nghiêm cấm trong vận động bầu cử. Đây là những "lằn ranh đỏ" mà người ứng cử tuyệt đối không được bước qua.

Cấm lợi dụng vận động để phá hoại và trục lợi

• Xâm phạm an ninh quốc gia và trật tự xã hội: Nghiêm cấm việc lợi dụng vận động bầu cử để tuyên truyền trái với Hiến pháp và pháp luật, xuyên tạc đường lối của Đảng hoặc làm tổn hại đến khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
• Hạ thấp uy tín của người khác: Tuyệt đối không được sử dụng diễn đàn vận động để xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của các ứng cử viên khác hoặc của các tổ chức, cá nhân. Cạnh tranh trong bầu cử phải là cạnh tranh về giải pháp và năng lực, không phải là sự tấn công cá nhân.
• Vận động quyên góp, tài trợ: Người ứng cử không được lợi dụng danh nghĩa vận động bầu cử để quyên góp tiền bạc, tài sản từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước cho mục đích cá nhân hoặc cho chiến dịch của mình.

Cấm mua chuộc cử tri bằng lợi ích vật chất

Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng nhất, có thể dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự. Pháp luật nghiêm cấm việc sử dụng hoặc hứa tặng, cho, ủng hộ tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất để lôi kéo, mua chuộc cử tri.

• Lợi ích vật chất không chỉ là tiền mặt mà còn bao gồm các cam kết xây dựng các công trình phúc lợi bằng nguồn vốn cá nhân, tặng quà có giá trị, hoặc các hứa hẹn về lợi ích kinh tế trực tiếp cho một nhóm cử tri cụ thể.
• Mọi sự hỗ trợ của cử tri phải dựa trên sự tự nguyện và niềm tin vào chương trình hành động, không phải là kết quả của một giao dịch vật chất.

Cấm lạm dụng chức vụ, quyền hạn

Những người đang giữ các vị trí lãnh đạo trong bộ máy nhà nước không được lạm dụng chức vụ của mình để sử dụng phương tiện thông tin đại chúng hoặc các nguồn lực công (xe công, kinh phí công) phục vụ riêng cho việc vận động bầu cử của mình. Đồng thời, các thành viên của Tổ bầu cử, Ban bầu cử và Ủy ban bầu cử phải giữ thái độ trung lập tuyệt đối, không được vận động cho bất kỳ ứng cử viên nào dưới mọi hình thức.

Sự thành công của cuộc bầu cử không chỉ nằm ở những con số cử tri đi bầu, mà quan trọng hơn là chất lượng của các đại biểu được chọn ra – những người sẽ mang theo tâm tư, nguyện vọng của nhân dân vào các cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước. Việc thực hiện vận động bầu cử đúng luật, dân chủ và minh bạch chính là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất để đạt được mục tiêu đó. Khung khổ pháp lý mới cho nhiệm kỳ 2026-2031 đã tạo ra một nền tảng vững chắc để mỗi cuộc vận động bầu cử thực sự trở thành một ngày hội của dân chủ, nơi trí tuệ và niềm tin của nhân dân được tỏa sáng.