Các trường hợp áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt?

Để tránh sử dụng tràn lan và đảm ảo hiệu quả cao trong việc áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt,  Điều 224 BLTTHS quy định, có thể áp  dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt đối với các trường hợp:

- Tội xâm phạm an ninh quốc gia;

- Tội phạm về ma túy;

- Tội phạm về tham nhũng,

- Tội khủng ố;

- Tội rửa tiền;

- Tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Theo nội dung của điều luật này, các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt không phải được áp dụng đối với tất cả các tội xâm phạm an ninh quốc gia; các tội phạm về ma túy; tội phạm về tham nhũng; tội khủng ố; tội rửa tiền; hoặc các tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, mà chỉ có thể được áp dụng khi thực sự cần thiết căn cứ vào hai tiêu chí: Tiêu chí về nhóm quan hệ xã hội hoặc quan hệ xã hội bị tội phạm xâm hại và tiêu chí về phân loại tội phạm.

đây các loại tội phạm được quy định tại chương 13 (các tội xâm phạm an ninh quốc gia từ điều 108 đến điều 121), chương 20 (các tội về ma túy, từ điều 247 đến điều 259), mục 1 chương 23 (các tội về tham nhũng từ điều 353 đến 359), điều 299 và điều 324 của BLHS năm 2015 là những tội thuộc loại đặc biệt nguy hiểm và những tội phạm này thường hoạt động bí mật rất khó ị phát hiện nên cần phải áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt ng sự bí mật.

Tội phạm khác có tổ chức được hiểu là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm. Đồng thời loại tội phạm có tổ chức này phải là loại tội đặc biệt nghiêm trọng tức là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đặc biệt lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.

Điều 224 Bộ luật TTHS 2015 cho thấy đối tượng áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt có thể là con người như cá nhân, đối tượng nghi thực hiện tội phạm hoặc ổ nhóm tội phạm, hoặc cũng có thể là địa điểm nơi có thể xảy ra tội phạm, tồn tại những tin tức, tài liệu, dấu vết cần theo dõi, tìm kiếm thu thập trong quá trình giải quyết vụ án.

Việc quy định áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt đối với các tội phạm: Tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm về ma túy, tội phạm về tham nhũng, tội khủng ố, tội rửa tiền; Tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Đây là những loại tội phạm có tổ chức chặt chẽ, phương thức, thủ đoạn phạm tội và che dấu tội phạm hết sức tinh vi, xảo quyệt, đối tượng phạm tội thường ngoan cố, chống đối đến cùng, thiếu hợp tác với Cơ quan tố tụng dẫn tới các biện pháp điều tra tố tụng thông thường không mang lại hiệu quả hay hiệu quả thấp.

Đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, không gian mạng và một số loại hình dịch vụ, ứng dụng công nghệ thông tin đang ị các thế lực thù địch, phản  động  sử dụng để thực hiện các âm mưu xóa ỏ chế độ chính trị. Tình trạng thông tin sai sự thật, làm nhục, vu khống tổ chức, cá nhân ị đăng tải tràn lan. Khủng ố mạng nổi lên như một thách thức đe dọa nghiêm trọng tới an ninh Quốc gia. Các đối tượng đã lập và sử dụng hàng ngàn we site, log, mạng xã hội, diễn đàn trực tuyến để tuyên truyền chống phá Đảng, Nhà nước theo một số phương thức chủ yếu như: Tuyên truyền phá hoại tư tưởng, tấn công chia rẽ nội ộ, xuyên tạc, ịa đặt, ôi nhọ, hạ uy tín lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lực lượng vũ trang; kêu gọi tập hợp lực lượng, hình thành và công khai hóa tổ chức chính trị đối lập trá hình trên không gian mạng; sử dụng Internet để công khai ày tỏ quan điểm đối lập, đòi đa nguyên, đa đảng. Từ đó lôi kéo, phát triển lực lượng và hoạt động chống phá; lợi dụng các vấn đề nhạy cảm chính trị xã hội, các vụ việc phức tạp để kích động iểu tình, gây ất ổn về an ninh chính trị. Cá iệt nhiều tờ áo phản động hải ngoại và áo chí nước ngoài đã thi nhau tung hứng, suy diễn hoạt động các trang mạng này và lôi kéo, hướng lái dư luận ngả theo quan điểm sai trái, thù địch, gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc và tạo sự hoài nghi, mất lòng tin của một ộ phận cán ộ, đảng viên và nhân dân đối với Đảng.

Đối với tội phạm mua bán, vận chuyển ma túy hoạt động rất tinh vi với nhiều phương thức khác nhau, tính chất cực kỳ nguy hiểm, hoạt động manh động, ngày càng mang tính quốc tế cao, được hình thành ởi các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia và vì thế có mối quan hệ chặt chẽ với nhiều loại tội phạm có tổ chức khác như: Tham nhũng, khủng ố, rửa tiền, mua  án trái phép vũ  khí, gian lận tài chính, uôn lậu  cổ  vật,  động  vật  hoang  dã,  mua  án người… Chúng giấu ma túy trong các ình gas, ép vào ván gỗ, giấu vào hàng hóa, các vùng kín trong cơ thể nh m trốn tránh sự kiểm soát của các lực lượng chức năng để đưa vào Việt Nam tiêu thụ.

Đối với tội phạm tham nhũng xảy ra trên nhiều lĩnh vực như lĩnh vực quản lý tài sản công và hoạt động trong doanh nghiệp Nhà nước; Lĩnh vực quản lý đất đai và xây dựng cơ ản và đặc biệt trong lĩnh vực tín dụng, ngân hàng. Các đối tượng làm giả hợp đồng để tham ô, rút ruột tiền dự án nh m chiếm đoạt tài sản nhà nước hay lợi dụng hoạt động nghiệp vụ tài chính, ngân hàng, thông đồng với đối tác nước ngoài chiếm đoạt tài sản Nhà nước…

Đối với tội phạm rửa tiền phương thức rửa tiền phổ biến nhất là thông qua các hoạt động đầu tư vào doanh nghiệp, đầu tư ất động sản, kinh doanh chứng khoán và giao dịch các dịch vụ ngân hàng. Các tổ chức tham gia rửa tiền chủ yếu là các doanh nghiệp được hình thành một cách hợp pháp hoặc một số hình thức rửa tiền như chúng thường lợi dụng thói quen giao dịch  bằng tiền  mặt của người dân để mua tài sản có giá trị cao như ất động sản, ô tô, vàng bạc… sau đó nhờ người khác đứng tên, cất giấu nh m hợp pháp hóa nguồn tiền thu được từ các hoạt động tội phạm.

Đối với nhóm tội phạm có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Các ăng tội phạm có tổ chức đã phát triển ở mức cao hơn so với loại tội phạm đơn giản mang tính truyền thống nặng về sử dụng ạo lực. Chúng tạo vỏ bọc hợp pháp, gây án một cách kín đáo với nhiều hình thức che đậy rất khôn khéo. Hầu hết các ăng nhóm tội phạm có tổ chức cao và số lượng trên dưới 20 tên đều núp dưới danh nghĩa các tổ chức doanh nghiệp, đội ốc xếp, kinh  doanh khách sạn, nhà hàng... để hoạt động phạm tội. Ở nước ta hiện nay hình thành 2 loại cơ bản.

-Tội phạm có tổ chức có cơ cấu tổ chức đơn giản (tội phạm có tổ chức đơn giản). Đây là những nhóm quan hệ với nhau nhất thời, tổ chức thiếu chặt chẽ với số lượng thành viên không nhiều. Lúc đầu, chúng hoạt động đơn lẻ hoặc chỉ 2-3 tên, phạm tội có tính ột phát ít gây hậu quả nghiêm trọng. Sau đó chúng móc nối với nhau câu kết thành nhóm với sự cầm đầu của một tên có tai tiếng trong giới giang hồ. Tuy vậy, tội phạm có tổ chức đơn giản không có sự phân chia thứ ậc một cách rõ ràng. Chủ yếu chúng sử dụng ạo lực để ra tay manh động, nhanh chóng, rồi giải tán ngay khi giải quyết xong một “phi vụ”. Nhóm này gây ra các loại án như giết người, cướp của, trộm cắp, lừa đảo...Tội phạm có tổ chức đơn giản không có tài chính riêng, không có “điều lệ” hoạt động một cách chính thức mà chủ yếu quan hệ với nhau theo quy ước đơn giản. Mục đích chính của chúng là chiếm đoạt tài sản và khi chiếm đoạt được tài sản chúng thường chia nhau ngay theo công lao của mỗi thành viên hoặc sử dụng ngay cho những việc nhất thời: ăn chơi, cờ  ạc, chích hút ma túy, chơi số đề,   cá cược... Loại tội phạm này hoạt động trắng trợn, lỏng lẻo, nhất thời, nên dễ bị tan rã khi một tên trong nhóm bị ắt hoặc bị truy đuổi. Những tên trốn thoát thường chuyển sang địa àn khác lẩn trốn để rồi nếu có cơ hội và điều kiện có thể tiếp tục nhen nhóm thành nhóm tội phạm khác. Thành phần phạm tội thường là những tên có nhiều tiền án tiền sự, tính tình thô ạo, tàn ác, côn đồ, trình độ văn hóa thấp, không có công ăn việc làm, hoặc làm lao động đơn giản, mức thu nhập thấp. Thành phần xuất thân thường là trong gia đình (cha, mẹ, anh, chị em) là những người đã có tiền án tiền sự. Một số khác do điều kiện hoàn cảnh khó khăn vì miếng cơm manh áo phải làm thuê cho bọn chỉ huy rồi bị khống chế, ép buộc từng lao vào con đường phạm tội. Tuy có cơ cấu tổ chức đơn giản nhưng chúng lại thường gây ra các vụ án cực kỳ nghiêm trọng.

- Tội phạm có tổ chức ở mức cao hoạt động theo kiểu “xã hội đen” (gọi tắt là tội phạm có tổ chức cao). Loại này đã tồn tại ở nước ta ở một số tỉnh phía Nam từ những năm trước giải phóng. Tội phạm có tổ chức cao ắt đầu được xuất hiện trở lại ở nước ta cách đây 5-7 năm. Chúng thường hiện diện ở ở các thành phố và các tỉnh lớn có nền công nghiệp, dịch vụ và du lịch phát triển, những địa àn có khai thác khoáng sản quý (vàng, đá quý) mà những người lao động tự do ở khắp nơi kéo đến đông để khai thác hoặc làm thuê. Đây là những tổ chức tội phạm bí mật, khép kín với cơ cấu tổ chức rõ ràng, ền vững có mục tiêu hoạt động lâu dài, có cơ cấu tổ chức rõ ràng, chặt chẽ, ền vững với hai hoặc a cấp. Cấp cầm đầu (thủ lĩnh) có thể là 1 hoặc 2, 3 tên, nhưng thường có một tên đứng đầu chúng gọi là oss, thủ lĩnh, đại ca, ăng trưởng. Được chọn làm “thủ lĩnh” của tổ chức tội phạm ở mức cao, thường là những tên có đầu óc tổ chức, có hiểu iết khá rộng (về luật pháp, về xã hội...) và mối quan hệ rộng  rãi trong xã hội, có quá khứ “oanh liệt” trong giới giang hồ hoặc các "thế giới ngầm". Cấp cầm đầu quyết định mọi hoạt động của tổ chức tội phạm này. Những tên này thường ít trực tiếp tham gia vào việc gây án, mà điều hành qua số chỉ huy. Sự “chỉ đạo” gián tiếp này ngày càng làm cho tên cầm đầu ít có nguy cơ ị sa lưới pháp luật. Ở cấp chỉ huy, mỗi tổ chức tội phạm cao có nhiều nhóm. Mỗi nhóm lại có 1 hoặc 2 tên chỉ huy do thủ lĩnh trực tiếp chỉ định. Những tên này điều hành các hoạt động cụ thể của các tổ, nhóm theo lệnh của “thủ lĩnh” và có trách nhiệm áo cáo cho thủ lĩnh về mọi hoạt động của thành viên trong nhóm, thu tiền kiếm được nộp cho chỉ huy. Trong các tổ chức tội phạm số tiền thu nhập (chúng gọi là trả lương) của cấp chỉ huy rất cao so với cấp tay chân.Các thành viên của các  ăng, nhóm tội phạm là những tên trực  tiếp thực hiện các hành vi phạm tội, cũng như mọi nhiệm vụ do nhóm trưởng, tổ trưởng giao.

Biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt cho phép Cơ quan điều tra thu thập tài liệu, chứng cứ trực tiếp chứng minh tội phạm, xác định nhanh chóng, chính xác, toàn diện vụ án, chứng minh tội phạm và người phạm tội, truy nguyên tài sản bị tội phạm chiếm đoạt, tránh tình trạng đóng ăng tài sản gây lãng phí và nhiều hệ lụy khác.