Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, chế định thi hành án phạt cải tạo không giam giữ được xây dựng với mục tiêu kết hợp giữa giáo dục, giám sát và quản lý người chấp hành án trong cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để họ cải thiện hành vi, rèn luyện nhân cách và hòa nhập xã hội mà không phải chịu hình phạt tù trong trại giam. Tuy nhiên, chế định này đặt ra một số giới hạn nhằm vừa đảm bảo hiệu quả giám sát, vừa duy trì tính răn đe của pháp luật. Một trong những vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm là quyền đi khỏi nơi cư trú của người chấp hành án cải tạo không giam giữ, bởi việc này liên quan trực tiếp đến khả năng quản lý, giám sát, giáo dục và đảm bảo an toàn cộng đồng. Pháp luật hiện hành cho phép người được thi hành án phạt cải tạo không giam giữ được vắng mặt tại nơi cư trú trong những trường hợp nhất định, song việc này phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về thủ tục xin phép, thời gian vắng mặt và thông báo với cơ quan có thẩm quyền, nhằm đảm bảo quyền lợi của người chấp hành án không bị xâm hại, đồng thời vẫn duy trì mục tiêu giáo dục, răn đe và quản lý của chế định.
1. Quy định về hình phạt cải tạo không giam giữ
Hình phạt cải tạo không giam giữ được quy định tại Điều 36 Bộ luật Hình sự 2015, thể hiện rõ quan điểm nhân đạo của pháp luật Việt Nam khi xử lý những trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng nhưng không cần thiết phải cách ly khỏi xã hội. Đây là biện pháp hướng tới việc giáo dục và cải tạo người phạm tội ngay trong môi trường sống và làm việc bình thường của họ, nhằm giúp họ nhận thức rõ sai lầm, sửa chữa hành vi và tái hòa nhập cộng đồng một cách thuận lợi hơn.
Thời hạn cải tạo không giam giữ được ấn định từ sáu tháng đến ba năm, bảo đảm đủ dài để thực hiện quá trình giáo dục và rèn luyện nhưng cũng không quá dài để trở thành gánh nặng cản trở khả năng hòa nhập xã hội của người chấp hành án. Trong trường hợp người phạm tội đã bị tạm giữ hoặc tạm giam trước khi xét xử, thời gian này được trừ vào thời gian chấp hành hình phạt với tỷ lệ một ngày tạm giữ, tạm giam tương đương ba ngày cải tạo không giam giữ. Quy định này góp phần bảo đảm tính công bằng và hợp lý trong thi hành án.
Việc giám sát và giáo dục người bị kết án được giao cho cơ quan, tổ chức nơi họ làm việc hoặc học tập, hoặc giao cho Ủy ban nhân dân cấp xã nơi họ cư trú. Cách thức này tạo sự gắn kết với cộng đồng và gia đình, đồng thời tận dụng môi trường sống quen thuộc để hỗ trợ quá trình cải tạo. Gia đình cũng có trách nhiệm phối hợp với cơ quan có thẩm quyền trong việc hỗ trợ, theo dõi và động viên người phạm tội thực hiện đúng các nghĩa vụ được giao. Đây là điểm thể hiện tính xã hội hóa trong công tác cải tạo, giúp giảm tải cho cơ sở giam giữ đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.
Trong thời gian chấp hành hình phạt, người bị kết án phải tuân theo các nghĩa vụ theo quy định của Luật Thi hành án hình sự. Một phần thu nhập của họ, từ năm đến hai mươi phần trăm, sẽ bị khấu trừ hằng tháng để sung vào quỹ nhà nước. Tuy nhiên, trong những trường hợp đặc biệt, Tòa án có thể quyết định miễn việc khấu trừ này và phải nêu rõ lý do trong bản án, nhằm đảm bảo tính linh hoạt và nhân đạo đối với các hoàn cảnh khó khăn. Riêng những người đang thực hiện nghĩa vụ quân sự thì không bị khấu trừ thu nhập. Nếu người bị kết án không có việc làm hoặc bị mất việc trong thời gian thi hành án, họ phải tham gia lao động phục vụ cộng đồng với giới hạn không quá bốn giờ mỗi ngày và không quá năm ngày mỗi tuần. Quy định này vừa mang ý nghĩa giáo dục, vừa giúp người phạm tội rèn luyện ý thức trách nhiệm đối với xã hội. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định những trường hợp không áp dụng lao động phục vụ cộng đồng, như phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con dưới sáu tháng tuổi, người già yếu, người mắc bệnh hiểm nghèo hay người khuyết tật nặng, để bảo đảm phù hợp với điều kiện sức khỏe và nhân đạo trong thi hành án.
Nhìn chung, hình phạt cải tạo không giam giữ hướng tới việc tạo điều kiện để người phạm tội sửa chữa sai lầm mà vẫn duy trì được nhịp sống bình thường, không bị tách rời khỏi gia đình và xã hội. Đây là biện pháp vừa mang tính giáo dục, vừa mang tính phòng ngừa, góp phần giảm thiểu tái phạm và nâng cao ý thức pháp luật trong cộng đồng. Đồng thời, hình phạt này cũng phản ánh nỗ lực của Nhà nước trong việc cân bằng giữa yêu cầu xử lý tội phạm và mục tiêu nhân văn, tiến bộ trong chính sách hình sự.
2. Cải tạo không giam giữ có được đi khỏi nơi cư trú không?
Quyền vắng mặt tại nơi cư trú là một trong những điểm khác biệt chính giữa cải tạo không giam giữ và hình phạt tù, phản ánh chính sách nhân đạo của Nhà nước. Tuy nhiên, quyền này phải được thực hiện trong khuôn khổ kiểm soát nghiêm ngặt.
2.1. Về thời gian và lý do vắng mặt tại nơi cư trú
Theo quy định tại khoản 1 Điều 100 Luật Thi hành án hình sự 2019, việc vắng mặt tại nơi cư trú của người chấp hành án cải tạo không giam giữ chỉ được chấp nhận khi xuất phát từ lý do chính đáng. Những lý do này có thể là việc gia đình đột xuất, nhu cầu khám chữa bệnh, công tác theo yêu cầu của cơ quan hoặc các tình huống cần thiết khác đã được xác nhận. Mục đích của yêu cầu này nhằm bảo đảm rằng việc rời khỏi nơi cư trú là cần thiết và không ảnh hưởng đến quá trình giám sát hay đe dọa đến trật tự an toàn xã hội.
Bên cạnh điều kiện về lý do, pháp luật cũng đặt ra giới hạn về thời gian vắng mặt. Mỗi lần rời khỏi nơi cư trú không được vượt quá ba mươi ngày và tổng thời gian vắng mặt trong suốt quá trình thi hành án không được vượt quá một phần ba tổng thời gian cải tạo. Quy định này giúp cơ quan giám sát duy trì được sự quản lý thường xuyên, đồng thời vẫn tạo điều kiện để người chấp hành án giải quyết những nhu cầu chính đáng trong cuộc sống. Tuy nhiên, đối với trường hợp người chấp hành án bị bệnh và buộc phải điều trị tại cơ sở y tế theo chỉ định của bác sĩ thì giới hạn về tổng thời gian vắng mặt không được áp dụng. Những trường hợp này phải có giấy xác nhận điều trị của cơ sở y tế để làm căn cứ pháp lý cho sự vắng mặt kéo dài.
Ngoài ra, người chấp hành án còn có nghĩa vụ phải khai báo tạm vắng theo quy định của pháp luật về cư trú. Việc khai báo này không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý hành chính mà còn bảo đảm cơ quan chức năng nắm rõ tình hình di chuyển của người đang thi hành án. Đây là yếu tố quan trọng giúp quá trình giám sát diễn ra liên tục, đồng thời hạn chế các rủi ro như bỏ trốn hoặc vi phạm trong thời gian vắng mặt.
Như vậy, quyền được vắng mặt tại nơi cư trú của người chấp hành án cải tạo không giam giữ tuy được thừa nhận nhưng luôn đi kèm các yêu cầu và giới hạn cụ thể, nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa quyền lợi cá nhân và yêu cầu quản lý nhà nước.
2.2. Về thủ tục xin phép và trình báo
Theo khoản 2 Điều 100 Luật Thi hành án hình sự 2019, thủ tục để người chấp hành án cải tạo không giam giữ rời khỏi nơi cư trú được tiến hành theo hai giai đoạn liên tiếp, bao gồm xin phép tại nơi cư trú ban đầu và thực hiện trình báo tại nơi cư trú mới.
Ở giai đoạn đầu, người chấp hành án phải nộp đơn xin phép vắng mặt tại địa phương nơi họ đang cư trú và chịu sự giám sát. Thẩm quyền xem xét và phê duyệt đơn thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc đơn vị quân đội được giao giám sát, giáo dục. Việc đồng ý cho vắng mặt phải được thể hiện bằng văn bản; nếu từ chối, cơ quan này cũng phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do để bảo đảm tính minh bạch và quyền được biết của người thi hành án.
Sau khi được chấp thuận, người chấp hành án phải thực hiện giai đoạn thứ hai, đó là trình báo với Công an cấp xã tại nơi họ dự định tạm trú hoặc lưu trú trong thời gian được phép vắng mặt. Việc trình báo này nhằm xác lập trách nhiệm quản lý tạm thời của địa phương nơi họ đến, đồng thời bảo đảm cho cơ quan chức năng tiếp tục theo dõi quá trình chấp hành nghĩa vụ của người thi hành án. Khi kết thúc thời gian vắng mặt, người thi hành án phải có xác nhận của Ủy ban nhân dân hoặc Công an cấp xã nơi tạm trú về việc đã tuân thủ đúng các quy định tại địa phương, làm căn cứ để báo cáo lại cho cơ quan giám sát ban đầu.
Pháp luật cũng đặt ra yêu cầu quan trọng đối với địa phương nơi người chấp hành án đến tạm trú. Nếu trong thời gian này xảy ra hành vi vi phạm pháp luật, Ủy ban nhân dân hoặc Công an cấp xã nơi đó có trách nhiệm thông báo ngay cho cơ quan đang giám sát, giáo dục người chấp hành án, kèm theo các tài liệu có liên quan. Cơ chế phối hợp này giúp bảo đảm việc quản lý luôn thống nhất, chặt chẽ và kịp thời, tránh để người chấp hành án lợi dụng việc di chuyển nhằm trốn tránh nghĩa vụ hoặc phát sinh hành vi vi phạm mới.
Như vậy, quy trình rời khỏi nơi cư trú trong thời gian thi hành án cải tạo không giam giữ được thiết kế với sự kết nối giữa hai địa phương, vừa tạo điều kiện cho người chấp hành án giải quyết công việc chính đáng, vừa bảo đảm công tác quản lý được thực hiện liên tục, không bị gián đoạn.
2.3. Về thay đổi nơi cư trú hoặc nơi làm việc
Khoản 3 Điều 100 Luật Thi hành án hình sự 2019 quy định rằng việc thay đổi nơi cư trú của người chấp hành án cải tạo không giam giữ phải tuân theo thủ tục chuyển giao và tiếp nhận hồ sơ theo Điều 68 của luật này. Sự dẫn chiếu trực tiếp này thể hiện yêu cầu pháp lý chặt chẽ đối với việc quản lý người đang thi hành án, đồng thời bảo đảm rằng quá trình giám sát, giáo dục không bị gián đoạn khi người thi hành án chuyển đến địa phương khác sinh sống.
Theo đó, cơ quan đang giám sát phải lập hồ sơ chuyển giao đầy đủ, gửi đến cơ quan có thẩm quyền tại nơi cư trú mới để tiếp nhận và tiếp tục thực hiện việc quản lý. Chỉ khi hồ sơ đã được chuyển giao hợp lệ thì việc thay đổi nơi cư trú mới được xem là hoàn tất.
Việc dẫn chiếu Điều 68 Luật thi hành án hình sự 2019 cũng cho thấy quy định này không chỉ áp dụng đối với người chấp hành án trong dân sự mà còn áp dụng tương tự đối với trường hợp chuyển đổi nơi làm việc trong quân đội. Dù người thi hành án thay đổi nơi đóng quân, đơn vị hoặc chuyển sang môi trường quân sự khác, quy trình chuyển giao hồ sơ vẫn phải được thực hiện đầy đủ nhằm đảm bảo tính liên tục trong công tác giám sát, giáo dục. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc tránh các khoảng trống quản lý, đồng thời tạo sự phối hợp thống nhất giữa các cơ quan, đơn vị trong hệ thống thi hành án.
Như vậy, Điều luật không chỉ nhấn mạnh yêu cầu về thủ tục hành chính bắt buộc khi thay đổi nơi cư trú hoặc nơi làm việc, mà còn bảo đảm rằng quyền lợi và nghĩa vụ của người chấp hành án luôn được theo dõi và thực hiện đầy đủ, bất kể sự thay đổi về địa điểm hay môi trường sinh hoạt.
2.4. Về cấm xuất cảnh
Khoản 4 Điều 100 Luật Thi hành án hình sự 2019 quy định rõ ràng rằng người đang chấp hành án cải tạo không giam giữ không được phép xuất cảnh trong suốt thời gian thi hành án. Đây là một sự cấm đoán mang tính tuyệt đối, không đặt ra ngoại lệ, nhằm bảo đảm người chấp hành án luôn nằm trong phạm vi quản lý trực tiếp của cơ quan có thẩm quyền. Việc không cho phép xuất cảnh đồng thời khẳng định rằng hình phạt cải tạo không giam giữ, dù diễn ra trong cộng đồng và không buộc cách ly người phạm tội khỏi xã hội, vẫn là một biện pháp giám sát nghiêm ngặt. Người chấp hành án phải duy trì nơi cư trú ổn định, không rời khỏi lãnh thổ Việt Nam để tránh nguy cơ bỏ trốn hoặc làm gián đoạn quá trình giáo dục, cải tạo.
Quy định này mang bản chất của một biện pháp quản lý hành chính bắt buộc, vừa nhằm bảo đảm hiệu quả trong thi hành án, vừa thể hiện yêu cầu về sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và cơ quan giám sát, giáo dục người thi hành án. Nhờ đó, Nhà nước có thể kiểm soát chặt chẽ di biến động của người chấp hành án, bảo đảm quá trình cải tạo diễn ra liên tục, không bị cản trở bởi các yếu tố ngoài lãnh thổ.
3. Ví dụ minh họa thực tiễn
Ông A đang chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ 18 tháng tại xã X. Tổng thời gian vắng mặt tối đa của Ông A trong 18 tháng (trừ trường hợp chữa bệnh) là 18 tháng x 1/3 = 6 tháng (tổng cộng)
Trường hợp 1: Trường hợp con gái ông A ở tỉnh Y bị tai nạn và cần phẫu thuật minh họa rõ quyền được vắng mặt tại nơi cư trú đối với người chấp hành án cải tạo không giam giữ khi có lý do chính đáng. Ông A có nhu cầu chăm sóc con trong 20 ngày, nhưng để việc vắng mặt này hợp pháp, ông phải thực hiện thủ tục xin phép theo quy định. Trước tiên, ông A phải nộp đơn xin phép gửi Ủy ban nhân dân xã X, cơ quan đang giám sát và giáo dục ông. Việc cơ quan này đồng ý bằng văn bản là điều kiện bắt buộc, nhằm đảm bảo việc vắng mặt được kiểm soát và không làm gián đoạn quá trình thi hành án.
Sau khi nhận được sự phê duyệt, ông A tiếp tục thực hiện các bước thủ tục hành chính tiếp theo. Ông phải khai báo tạm vắng tại Công an xã X, nơi đang cư trú và chịu sự giám sát trực tiếp, đồng thời khi đến tỉnh Y, ông phải trình báo tạm trú tại Công an cấp xã nơi mình đến. Việc khai báo này giúp cơ quan chức năng tại địa phương đến nắm được sự có mặt của ông, bảo đảm quyền giám sát không bị gián đoạn và phòng ngừa nguy cơ vi phạm pháp luật trong thời gian vắng mặt.
Hậu quả pháp lý của việc này là thời gian 20 ngày vắng mặt được tính vào tổng thời gian tối đa 6 tháng mà ông A được phép vắng mặt trong suốt quá trình thi hành án 18 tháng. Quy định này vừa bảo đảm quyền lợi hợp lý của người thi hành án trong các tình huống khẩn cấp hoặc chính đáng, vừa duy trì tính hiệu quả và liên tục trong công tác quản lý, giám sát của cơ quan có thẩm quyền.
Trường hợp 2: Sau sáu tháng chấp hành án, trường hợp ông A được gia đình mua nhà và chuyển hộ khẩu sang xã Z thuộc tỉnh khác minh họa việc thay đổi nơi cư trú trong quá trình thi hành án cải tạo không giam giữ. Để việc chuyển nơi cư trú được thực hiện hợp pháp và không làm gián đoạn quá trình giám sát, ông A phải nộp đơn xin phép thay đổi nơi cư trú. Đây là bước bắt buộc nhằm bảo đảm cơ quan có thẩm quyền quản lý được sự di chuyển và tiếp tục thực hiện trách nhiệm giám sát, giáo dục.
Tiếp đó, UBND xã X, cơ quan đang chịu trách nhiệm giám sát ông A, phải thực hiện thủ tục chuyển giao hồ sơ thi hành án cho UBND xã Z theo quy định tại Điều 68 Luật Thi hành án hình sự. Thủ tục chuyển giao này bảo đảm rằng việc quản lý và giám sát người thi hành án diễn ra liên tục, không bị gián đoạn giữa các địa phương. Nhờ cơ chế này, quyền lợi và nghĩa vụ của ông A được duy trì, đồng thời Nhà nước vẫn kiểm soát chặt chẽ quá trình cải tạo, giáo dục, tránh các rủi ro phát sinh khi người thi hành án chuyển đến nơi cư trú mới.
Qua ví dụ này, có thể thấy rõ rằng các quy định về vắng mặt và thay đổi nơi cư trú không chỉ là những nguyên tắc pháp lý trừu tượng, mà được triển khai cụ thể, có cơ chế kiểm soát và thủ tục minh bạch nhằm cân bằng giữa quyền lợi của người chấp hành án và yêu cầu giám sát, giáo dục của Nhà nước. Đây cũng chính là minh chứng sinh động cho chính sách nhân đạo nhưng nghiêm ngặt trong thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ.
Kết luận
Như vậy, người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ có thể đi khỏi nơi cư trú, nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về thủ tục, thời hạn và cơ quan quản lý, giám sát. Quy định này vừa phản ánh tính nhân đạo, linh hoạt của pháp luật hình sự Việt Nam, tạo cơ hội để người chấp hành án giải quyết những nhu cầu chính đáng trong cuộc sống, tham gia học tập, lao động, khám chữa bệnh hay chăm sóc gia đình, vừa bảo đảm rằng việc vắng mặt không làm ảnh hưởng đến quá trình giám sát, giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng.
Việc kết hợp giữa quyền được đi khỏi nơi cư trú trong phạm vi cho phép với hệ thống giám sát chặt chẽ từ Ủy ban nhân dân cấp xã, cơ quan thi hành án và gia đình giúp chế định cải tạo không giam giữ trở nên hiệu quả hơn, vừa nâng cao ý thức tự giác của người chấp hành án, vừa đảm bảo an ninh trật tự xã hội. Điều này không chỉ chứng minh tính linh hoạt và nhân văn của pháp luật hình sự Việt Nam mà còn khẳng định mục tiêu kép: vừa răn đe vừa giáo dục, tạo điều kiện để người chấp hành án phát triển, hoàn thiện bản thân và trở thành công dân có ích cho xã hội.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
