Can ngăn đánh người vô ý gây thương tích cho người khác có cấu thành tội không?

 Trong đời sống xã hội, hành vi can ngăn đánh nhau thường được xem là hành động tích cực, mang tính nhân văn, góp phần ngăn chặn mâu thuẫn leo thang và bảo vệ trật tự, an toàn công cộng. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp người tham gia can ngăn lại vô tình gây thương tích cho người khác – có thể là nạn nhân, người gây sự, hoặc người ngoài cuộc. Điều này đặt ra một câu hỏi pháp lý rất đáng quan tâm: liệu hành vi vô ý gây thương tích trong quá trình can ngăn đánh nhau có bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không?

Đây là vấn đề không đơn giản, bởi ranh giới giữa một hành vi vì mục đích chính đáng nhưng gây hậu quả ngoài ý muốn và một hành vi vi phạm pháp luật hình sự là rất mong manh. Trong khi pháp luật hình sự Việt Nam chú trọng đến yếu tố lỗi, thì việc xác định ý thức chủ quan của người gây ra hậu quả – vô ý hay cố ý, có lường trước được hậu quả hay không – đóng vai trò then chốt để xem xét trách nhiệm. Đặc biệt, đối với hành vi xuất phát từ động cơ can ngăn, thiện chí, nhưng lại gây ra tổn hại đến sức khỏe người khác, việc đánh giá tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi và mức độ lỗi cần được thực hiện một cách khách quan, toàn diện.

1. Can ngăn đánh người vô ý gây thương tích cho người khác có cấu thành tội không?

Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được quy định cụ thể tại Điều 138 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Về khái niệm, tội này là hành vi của một người do cẩu thả hoặc quá tự tin mà gây ra thương tích hoặc tổn hại cho sức khỏe của người khác với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% trở lên. Đặc trưng của tội này là người thực hiện hành vi không có mong muốn hay mục đích gây thương tích cho người khác, mà hậu quả xảy ra là ngoài ý muốn. Mục đích của hành vi can ngăn là để ngăn chặn hậu quả xấu xảy ra, trong khi lỗi cố ý đòi hỏi người thực hiện phải mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Một hành vi không thể vừa có lỗi vô ý vừa có lỗi cố ý. Việc phân biệt này rất quan trọng. 

Tỷ lệ tổn thương cơ thể là dấu hiệu quan trọng để xác định có cấu thành tội phạm hay không. Ngưỡng tối thiểu để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội vô ý gây thương tích là tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% trở lên. Việc xác định tỷ lệ tổn thương cơ thể phải được thực hiện thông qua hoạt động giám định pháp y. Các cơ quan giám định pháp y công lập sẽ dựa trên các văn bản pháp lý như Thông tư 22/2019/TT-BYT và Thông tư liên tịch 28/2013/TTLT-BYT-BLĐTBXH để đánh giá và xác định tỷ lệ phần trăm tổn thương.  

Một điểm cần lưu ý là không phải cứ gây thương tích trên 31% là chắc chắn bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Trách nhiệm hình sự chỉ phát sinh khi thỏa mãn đồng thời tất cả các yếu tố cấu thành tội phạm. Do đó, nếu hành vi gây thương tích được thực hiện trong một tình huống pháp lý đặc biệt (như phòng vệ chính đáng), thì dù tỷ lệ thương tật cao, người thực hiện hành vi có thể được miễn trừ trách nhiệm hình sự. Các khung hình phạt đối với tội vô ý gây thương tích được quy định chi tiết tại Điều 138 Bộ luật Hình sự. Mức hình phạt phụ thuộc vào tỷ lệ tổn thương cơ thể và các yếu tố khác.  

Bảng: Phân loại và khung hình phạt cho Tội vô ý gây thương tích (Điều 138 BLHS)

Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với tội này có thể là: phạm tội 02 lần trở lên, tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm, hoặc có hành động xảo quyệt, hung hãn nhằm trốn tránh hoặc che giấu tội phạm.  

2. Các trường hợp ngoại lệ liên quan đến hành vi can ngăn

2.1. Phòng vệ chính đáng

Phòng vệ chính đáng là một trong những tình tiết loại trừ tính chất phạm tội, được quy định tại Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015. Đây là hành vi chống trả một cách cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc của Nhà nước trước một hành vi xâm hại đang xảy ra hoặc đe dọa xảy ra. Hành vi này không phải là tội phạm và người thực hiện không phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, nếu hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, thì được coi là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Người thực hiện hành vi này vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, nhưng được xem xét giảm nhẹ.  

Thực tiễn xét xử cho thấy ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn là rất mong manh và phức tạp. Việc đánh giá phụ thuộc vào nhiều yếu tố: mức độ hung hãn của người tấn công, tính chất của hung khí, tương quan lực lượng, và thời điểm hành vi chống trả. 

2.2. Tình thế cấp thiết

Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây ra một thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc của người khác, mà không còn cách nào khác là phải gây ra một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Giống như phòng vệ chính đáng, hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết cũng không bị coi là tội phạm.  

Hành vi can ngăn đánh nhau có thể được xem là tình thế cấp thiết khi người can ngăn gây ra một thương tích nhỏ hơn (thiệt hại gây ra) để ngăn chặn một thương tích nghiêm trọng hơn hoặc thậm chí là cái chết (thiệt hại cần ngăn ngừa) của nạn nhân. Mục đích của hành vi là bảo vệ tính mạng, sức khỏe, một lợi ích được pháp luật bảo vệ, trong khi không có biện pháp nào khác hiệu quả hơn tại thời điểm đó. Tuy nhiên, nếu thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, người gây ra thiệt hại đó vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự và trách nhiệm bồi thường dân sự đối với phần thiệt hại vượt quá này.

3. Ví dụ thực tiễn

Để làm rõ hơn sự phức tạp của việc phân định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn, chúng ta có thể xem xét vụ án thực tế của bị cáo Lục Thị P. Trong vụ án này, bị cáo Lục Thị P đã thuê một số người phát nương trên mảnh đất đang có tranh chấp. Một người đàn ông tên H. đã đến ngăn cản và dùng gậy tấn công P. Để chống trả, P đã dùng dao phát chém ông H. và gây ra hậu quả chết người.  

Ban đầu, Tòa án cấp sơ thẩm nhận định hành vi của bị cáo P. là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Tuy nhiên, Tòa án cấp phúc thẩm đã phân tích lại vụ việc, đánh giá rằng việc ông H. dùng gậy tấn công trước là hành vi nguy hiểm. Tòa án phúc thẩm đã sửa đổi bản án, tuyên bố bị cáo P. không phạm tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Quyết định này cho thấy Tòa án đã cân nhắc kỹ lưỡng yếu tố "tương quan lực lượng" và "tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công" để xác định rằng hành vi chống trả của bị cáo là "cần thiết" và "chưa rõ ràng quá mức cần thiết" trong bối cảnh thực tế. Án lệ này là một ví dụ điển hình về việc pháp luật luôn phải xem xét từng tình huống cụ thể, không chỉ dựa vào hậu quả nghiêm trọng mà còn dựa vào bản chất và động cơ của hành vi.

4. Câu hỏi thường gặp

4.1. Can ngăn có phải nghĩa vụ pháp lý?

Pháp luật Việt Nam không có quy định chung về nghĩa vụ pháp lý bắt buộc một người phải can ngăn một vụ đánh nhau. Tuy nhiên, hành vi này được pháp luật cho phép như là một hành vi hợp pháp để bảo vệ quyền và lợi ích của người khác.   

Một góc độ pháp lý khác cần xem xét là "Tội không cứu giúp người đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng" (Điều 132 BLHS). Nếu một người chứng kiến một vụ bạo lực có khả năng gây chết người, mà người đó có đủ điều kiện để cứu giúp (ví dụ: gọi cảnh sát, đưa nạn nhân đi cấp cứu) nhưng không thực hiện, dẫn đến hậu quả nạn nhân chết, thì người đó có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này tạo ra một nghĩa vụ pháp lý gián tiếp: không bắt buộc phải can thiệp vật lý, nhưng có nghĩa vụ phải hành động để cứu giúp nếu tính mạng nạn nhân đang lâm nguy và có điều kiện để thực hiện

4.2. Có phải cứ gây thương tích trên 31% là chắc chắn bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Câu trả lời là không. Tỷ lệ tổn thương 31% là một trong những dấu hiệu cấu thành tội phạm, nhưng không phải là duy nhất. Để bị truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi phải thỏa mãn đầy đủ cả bốn yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm cả yếu tố lỗi vô ý và mối quan hệ nhân quả. Hơn nữa, nếu hành vi gây thương tích được thực hiện trong tình trạng phòng vệ chính đáng hoặc tình thế cấp thiết, nó sẽ được miễn trừ trách nhiệm hình sự bất kể tỷ lệ thương tật là bao nhiêu.  

4.3. Liệu hành vi can ngăn dẫn đến hậu quả chết người có được xét giảm nhẹ hình phạt không?

Hành vi can ngăn dẫn đến hậu quả chết người có thể bị truy cứu về tội "Vô ý làm chết người" hoặc "Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng". Tuy nhiên, nếu người thực hiện có mục đích ban đầu là can ngăn một vụ việc nguy hiểm, thì hành vi này có thể được xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Pháp luật hình sự không chỉ trừng phạt hậu quả mà còn xem xét bản chất của hành vi và động cơ của người phạm tội.

5. Kết luận

Từ những phân tích trên, có thể thấy hành vi can ngăn một vụ đánh nhau tuy là một hành động dũng cảm nhưng tiềm ẩn những rủi ro pháp lý nhất định. Để xác định liệu hành vi vô ý gây thương tích trong quá trình can ngăn có cấu thành tội phạm hay không, cần phải dựa trên nguyên tắc "có lỗi" và phân tích đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm trong từng trường hợp cụ thể. Tóm lại, việc can ngăn là một hành vi pháp lý được khuyến khích, nhưng người thực hiện cần thận trọng, đặc biệt trong việc sử dụng vũ lực. Mọi trường hợp đều cần được điều tra và phân tích kỹ lưỡng, đặc biệt là về yếu tố lỗi và quan hệ nhân quả, để đảm bảo việc định tội danh chính xác, công bằng và khách quan nhất.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!