Chế độ thăm gặp nhân thân với phạm nhân là người dưới 18 tuổi

2. Phạm nhân đang bị điều tra, truy tố, xét xử về tội khác có được gặp nhân thân hay không?

Theo Khoản 5, Điều 3 của Thông tư 14/2020/TT-BCA, trong trường hợp phạm nhân đang trong quá trình điều tra, bị truy tố hoặc đang bị xét xử về hành vi phạm tội khác, cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan đang thụ lý vụ án) nếu có văn bản yêu cầu cơ sở giam giữ phạm nhân hạn chế hoặc không cho phạm nhân gặp thân nhân, đại diện cơ quan/tổ chức cá nhân khác, thì Thủ trưởng cơ sở giam giữ phải xem xét nghiêm túc đề nghị này.

Cơ sở giam giữ có trách nhiệm phối hợp với cơ quan tố tụng để giám sát chế độ gặp gỡ của phạm nhân theo đúng đề nghị, đồng thời phải giải thích rõ lý do từ chối hoặc hạn chế gặp thân nhân cho người đến gặp — tức là, người thân phạm nhân cần được nghe giải thích chi tiết bằng văn bản hoặc lời nói hợp lý về quyết định của trại giam.

Thực tế, điều này có nghĩa là quyền gặp gỡ thân nhân của phạm nhân không còn là quyền tuyệt đối khi người đó đang bị điều tra, truy tố hoặc xét xử thêm tội danh khác. Việc gặp gỡ thân nhân trong trường hợp này trở thành quyền có điều kiện, phụ thuộc rất lớn vào quyết định của cơ quan tố tụng: nếu cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc tòa án cho rằng việc gặp gỡ thân nhân có thể gây ảnh hưởng xấu — ví dụ như nguy cơ phạm nhân lợi dụng mối quan hệ gia đình để che giấu chứng cứ, tiếp tay tẩu thoát, hoặc thực hiện các hành vi tiêu cực — thì cơ quan tố tụng có thể kiến nghị trại giam hạn chế hoặc thậm chí cấm gặp thân nhân.

Ngoài ra, cơ chế này cũng là cách để đảm bảo giám sát: nếu cơ quan tố tụng đề nghị “phối hợp để giám sát chế độ gặp của phạm nhân”, trại giam phải thực hiện giám sát việc thăm gặp này theo đúng chỉ đạo, có thể theo dõi ai gặp, gặp bao lâu, gặp ở đâu, và ghi chép chi tiết. Đây là một biện pháp quản lý chặt chẽ nhằm hạn chế rủi ro mà cơ quan điều tra – xét xử lo ngại, như khả năng phạm nhân trao đổi thông tin sai lệch, truyền đồ vật trái phép, hoặc tìm cách cấu kết bên ngoài.

Vì vậy, mặc dù Thông tư 14/2020/TT-BCA vẫn công nhận quyền gặp thân nhân đối với phạm nhân, nhưng trong trường hợp phạm nhân đang bị điều tra, truy tố hoặc xét xử về tội khác, quyền này có thể bị hạn chế hoặc điều chỉnh theo yêu cầu của cơ quan tố tụng. Điều này phản ánh sự linh hoạt trong pháp luật: vừa bảo vệ quyền con người (cho phép gặp người thân), vừa bảo đảm an toàn cho quá trình tố tụng, đặc biệt trong những vụ án nghiêm trọng hoặc khi có nguy cơ rủi ro cao.

Như vậy, theo quy định tại Khoản 5, Điều 3 Thông tư 14/2020/TT-BCA, việc cho phép hoặc từ chối thăm gặp thân nhân đối với phạm nhân đang bị điều tra, truy tố hoặc xét xử là một quyền có điều kiện, không mang tính tuyệt đối. Quy chế này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh tố tụng và quản lý phạm nhân, đồng thời thể hiện việc cân nhắc giữa lợi ích công và quyền cá nhân trong hệ thống thi hành án hình sự

3. Ai được phép gặp phạm nhân 

 Căn cứ Điều 4 Thông tư 14/2020/TT-BCA theo đó, thân nhân được phép thăm gặp phạm nhân bao gồm một danh sách rộng lớn các mối quan hệ huyết thống và hợp pháp: từ ông, bà nội, ngoại cho đến cha mẹ đẻ, cha mẹ vợ hoặc chồng, cha mẹ nuôi hợp pháp; từ vợ hoặc chồng cho tới con đẻ, con dâu, con rể, con nuôi hợp pháp; cả anh, chị, em ruột, dâu, rể, anh chị em bên phía vợ (hoặc chồng), cũng như cô, dì, chú, bác, cậu, cháu ruột — điều này thể hiện tính nhân văn, gia đình hóa trong quản lý thi hành án, giúp người đang chấp hành án vẫn giữ được các mối liên hệ quan trọng với người thân.

Một hạn chế được đặt ra là mỗi lần thăm gặp, phạm nhân chỉ được gặp tối đa ba thân nhân. Tuy nhiên, nếu có lý do đặc biệt — chẳng hạn vì yêu cầu giáo dục, cải tạo — Thủ trưởng trại giam có quyền linh hoạt quyết định tăng số người thăm lên đến năm người, miễn là việc gặp gỡ này không gây ảnh hưởng đến an ninh, trật tự trong trại giam. Sự linh hoạt này rất quan trọng: nó vừa bảo vệ quyền tiếp xúc của phạm nhân với gia đình, vừa đảm bảo trại giam có thể kiểm soát được các hoạt động thăm gặp để tránh rủi ro về an ninh.

Ngoài thân nhân theo huyết thống và quan hệ hôn nhân, quy định còn cho phép đại diện cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân khác đề nghị gặp phạm nhân. Thủ trưởng cơ sở giam giữ sẽ xem xét nếu việc thăm gặp phù hợp với lợi ích hợp pháp của phạm nhân và với yêu cầu quản lý, giáo dục, cải tạo hoặc phòng chống tội phạm. Quy định này rất ý nghĩa, vì nó mở ra khả năng tiếp xúc với các bên quan trọng khác — chẳng hạn các tổ chức xã hội, nhân quyền, giáo dục — nhưng vẫn đặt ra điều kiện bảo đảm an toàn trại giam và mục tiêu cải tạo.

Về khía cạnh pháp lý và xã hội, chế độ này thể hiện một sự cân bằng: nhà nước thừa nhận quyền tiếp xúc gia đình, coi trọng mối liên hệ thân nhân, nhưng đồng thời không bỏ qua yếu tố an ninh trại giam và mục tiêu giáo dục cải tạo phạm nhân. Việc cho phép cơ quan, tổ chức ngoài gia đình được gặp phạm nhân — nếu được xét thấy phù hợp — cũng là biểu hiện của tính mở, minh bạch trong quản lý thi hành án, đồng thời tạo điều kiện hỗ trợ về tinh thần và xã hội cho phạm nhân trong thời gian thi hành án.

Như vậy, quy định về đối tượng được thăm gặp phạm nhân không chỉ là thủ tục hành chính: nó mang giá trị nhân văn, giáo dục và quản lý an toàn. Bằng cách xác định rõ ai được gặp, trong hoàn cảnh nào, số lượng người và điều kiện tăng/suy giảm, pháp luật tạo ra một khung linh hoạt nhưng vẫn có kiểm soát, góp phần quản lý trại giam hiệu quả và hỗ trợ phạm nhân trong quá trình cải tạo.