Cho vay nặng lãi bị xử phạt hành chính hay bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Trong bối cảnh nền kinh tế số hóa và nhu cầu vốn ngày càng tăng cao, hoạt động tín dụng dân sự đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau những giao dịch vay mượn tưởng chừng đơn giản lại tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng, đặc biệt là hiện tượng cho vay nặng lãi – một hình thức khai thác lợi ích kinh tế bất hợp pháp, gây tổn hại sâu sắc đến cá nhân, gia đình và trật tự xã hội. Hành vi này không chỉ vi phạm các nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Dân sự mà còn đe dọa sự ổn định của hệ thống tài chính quốc gia. Câu hỏi đặt ra là: Liệu cho vay nặng lãi chỉ bị xử phạt hành chính như một vi phạm thông thường, hay có thể dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự với những hậu quả nghiêm khắc hơn? Qua việc phân tích các quy định pháp lý hiện hành, bài viết này nhằm làm rõ ranh giới giữa hai hình thức xử lý, đồng thời nhấn mạnh vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ quyền lợi người dân và duy trì công bằng xã hội.

1. Định nghĩa "Cho vay lãi nặng" theo pháp luật

Để phân biệt hành vi cho vay nặng lãi với một giao dịch dân sự thông thường có lãi suất vượt quá giới hạn, pháp luật hình sự đã thiết lập một ngưỡng cụ thể. Theo Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao, một văn bản hướng dẫn quan trọng cho việc áp dụng Bộ luật Hình sự, "cho vay lãi nặng" được định nghĩa là trường hợp bên cho vay cho bên vay vay tiền với mức lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định tại khoản 1 Điều 468 của Bộ luật Dân sự 2015.

Dựa trên mức lãi suất giới hạn dân sự là 20%/năm, mức lãi suất tối thiểu để cấu thành hành vi cho vay lãi nặng theo định nghĩa của pháp luật hình sự là 100%/năm (tương đương 8.333%/tháng). Điều này cho thấy, hành vi cho vay với lãi suất 25%/năm, dù vi phạm quy định dân sự, không đủ để bị coi là "cho vay lãi nặng" theo định nghĩa hình sự. Sự phân biệt này là cần thiết để đảm bảo việc áp dụng pháp luật phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi.

2. Lãi suất cho vay hiện nay

Căn cứ theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 quy định như sau:

"Điều 463. Hợp đồng vay tài sản

Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định."

Theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 quy định như sau:

"Điều 468. Lãi suất

1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận.

Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Căn cứ tình hình thực tế và theo đề xuất của Chính phủ, Ủy ban thường vụ Quốc hội quyết định điều chỉnh mức lãi suất nói trên và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Trường hợp lãi suất theo thỏa thuận vượt quá lãi suất giới hạn được quy định tại khoản này thì mức lãi suất vượt quá không có hiệu lực.

2. Trường hợp các bên có thỏa thuận về việc trả lãi, nhưng không xác định rõ lãi suất và có tranh chấp về lãi suất thì lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định tại khoản 1 Điều này tại thời điểm trả nợ."

Theo quy định trên, hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, trong đó, việc có trả lãi hay không phụ thuộc vào thỏa thuận hoặc quy định của pháp luật. Về lãi suất, Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 quy định nguyên tắc cốt lõi: lãi suất vay do các bên tự thỏa thuận. Tuy nhiên, thỏa thuận này không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp có luật khác quy định khác. Điều này có nghĩa là, một giao dịch vay tiền với lãi suất 25%/năm là một vi phạm dân sự, và phần lãi suất vượt quá 20% sẽ bị coi là vô hiệu, không có giá trị pháp lý.

Trong trường hợp các bên có thỏa thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất hoặc có tranh chấp, pháp luật đã có cơ chế giải quyết cụ thể. Lãi suất sẽ được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn, tức là 10%/năm tại thời điểm trả nợ. Đây là cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người vay và đảm bảo tính công bằng trong các giao dịch dân sự.

3. Cho vay nặng lãi bị xử phạt hành chính như thế nào?

Tại Điều 2 Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP định nghĩa về cho vay nặng lãi như sau:

"Điều 2. Về một số từ ngữ

1. “Cho vay lãi nặng” là trường hợp bên cho vay cho bên vay vay tiền với mức lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định tại khoản 1 Điều 468 của Bộ luật Dân sự."

Căn cứ tại điểm đ khoản 4 và khoản 7 Điều 12 Nghị định 144/2021/NĐ-CP quy định phạt vi phạm như sau:

"Điều 12. Vi phạm các quy định về quản lý ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh, trật tự

...

4. Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây:

...

đ) Không đăng ký ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự mà cho vay tiền có cầm cố tài sản hoặc không cầm cố tài sản nhưng lãi suất cho vay vượt quá tỷ lệ lãi suất theo quy định của Bộ luật Dân sự;

...

7. Biện pháp khắc phục hậu quả:

a) Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được đối với hành vi quy định tại các điểm đ, i, k, l, m, n và r khoản 3; các điểm d, đ và k khoản 4 và điểm b khoản 5 Điều này;

b) Buộc nộp lại giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh, trật tự, chứng chỉ nghiệp vụ bảo vệ đối với hành vi quy định tại điểm d khoản 3 Điều này."

Như vậy, trường hợp không đăng ký ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự mà cho vay tiền quá tỷ lệ lãi suất quy định thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng. Chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi cho vay tiền với lãi suất vượt quá quy định của Bộ luật Dân sự được quy định tại Điều 12 Nghị định 144/2021/NĐ-CP của Chính phủ. Các hành vi cụ thể bao gồm:

• Kinh doanh dịch vụ cầm đồ: Cho vay tiền có cầm cố tài sản nhưng lãi suất cho vay vượt quá tỷ lệ lãi suất theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.
• Cho vay không đăng ký kinh doanh: Không đăng ký ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện về an ninh, trật tự mà cho vay tiền (có hoặc không cầm cố tài sản) với lãi suất vượt quá tỷ lệ lãi suất theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Ngoài mức phạt tiền, người vi phạm còn phải chịu biện pháp khắc phục hậu quả là "buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được" từ hành vi vi phạm này.

4. Cho vay nặng lãi chịu trách nhiệm hình sự như thế nào

Căn cứ tại Điều 201 Bộ luật Hình sự 2025 (BLHS 2025) quy định về tội cho vay nặng lãi như sau:

"Điều 201. Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự

1. Người nào trong giao dịch dân sự mà cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên của mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật dân sự, thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.

2. Phạm tội mà thu lợi bất chính 100.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm."

4.1. Các dấu hiệu cấu thành tội phạm

Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự được quy định tại Điều 201 BLHS 2025. Để cấu thành tội phạm này, hành vi của người cho vay phải thỏa mãn hai yếu tố định lượng chính:

• Thứ nhất, về lãi suất: Lãi suất cho vay phải gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự (tức 100%/năm).
• Thứ hai, về "thu lợi bất chính": Đây là yếu tố định tội quan trọng nhất. "Thu lợi bất chính" được định nghĩa là số tiền lãi vượt quá mức lãi suất cho vay hợp pháp (20%/năm) và các khoản thu trái pháp luật khác từ người vay.

Việc xác định số tiền thu lợi bất chính là một quy trình chặt chẽ. Theo Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP, nếu người cho vay thu thêm các loại phí từ người vay (như phí hợp đồng, phí tư vấn, phí dịch vụ), các khoản tiền này sẽ được cộng vào tiền lãi để xác định tổng số tiền thu lợi bất chính. Khi hành vi cho vay lãi nặng được thực hiện với nhiều người, tổng số tiền lãi thu được từ tất cả các giao dịch này sẽ được cộng dồn để xác định tổng số tiền thu lợi bất chính.

4.2. Các khung hình phạt đối với tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự

Tùy thuộc vào mức độ vi phạm, người phạm tội cho vay lãi nặng có thể phải đối diện với các khung hình phạt khác nhau:

• Khung 1 (Khoản 1): Áp dụng đối với người cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất của Bộ luật Dân sự và thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng. Hình phạt có thể là phạt tiền từ 50.000.000 đến 200.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Ngoài ra, khung này còn áp dụng cho các trường hợp tái phạm hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này nhưng còn vi phạm.
• Khung 2 (Khoản 2): Áp dụng đối với hành vi thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng trở lên. Hình phạt có thể là phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
• Hình phạt Bổ sung (Khoản 3): Bên cạnh hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng và bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Như vậy, người nào cho vay nặng lãi thì tùy theo từng trường hợp cụ thể sẽ có mức phạt riêng đối với từng trường hợp. Bạn tham khảo quy định trên để biết mức phạt cho từng trường hợp.

Kết luận

Tóm lại, hành vi cho vay nặng lãi ở Việt Nam không chỉ là một vi phạm hành chính đơn thuần mà có thể leo thang thành tội phạm hình sự tùy thuộc vào mức độ thu lợi bất chính và các yếu tố liên quan, như được quy định rõ ràng tại Bộ luật Hình sự 2015 và các nghị định hướng dẫn. Việc phân biệt giữa xử phạt hành chính (áp dụng cho các trường hợp nhẹ) và truy cứu hình sự (dành cho các hành vi nghiêm trọng gây thiệt hại lớn) không chỉ giúp cơ quan chức năng áp dụng pháp luật một cách chính xác mà còn góp phần ngăn chặn sự lây lan của "tín dụng đen" trong xã hội. Để giảm thiểu vấn nạn này, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo dục pháp luật, giám sát tài chính và hỗ trợ tín dụng hợp pháp từ nhà nước. Cuối cùng, mỗi cá nhân phải nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, nhận thức rằng bất kỳ hành vi khai thác lợi ích bất chính nào cũng đều phải đối mặt với hậu quả nghiêm khắc, nhằm xây dựng một xã hội công bằng và bền vững.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!