Cơ sở giam giữ phạm nhân là gì? Hành vi nào bị nghiêm cấm tại cơ sở giam giữ phạm nhân trong Công an nhân dân

Việc quản lý, giam giữ và giáo dục cải tạo phạm nhân là một trụ cột quan trọng trong hệ thống tư pháp hình sự của Việt Nam, thể hiện sự kết hợp giữa tính nghiêm minh của pháp luật và chính sách nhân đạo của Nhà nước. Các cơ sở giam giữ phạm nhân thuộc hệ thống Công an nhân dân (CAND) hoạt động dựa trên một khung pháp lý chặt chẽ, được quy định chủ yếu bởi Luật Thi hành án hình sự (THAHS) 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 và các văn bản hướng dẫn chi tiết của Bộ Công an.

1. Khái quát về cơ sở giam giữ phạm nhân

1.1. Căn cứ pháp lý 

Hoạt động quản lý và thi hành án phạt tù tại Việt Nam được điều chỉnh bởi hệ thống văn bản pháp luật chặt chẽ, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật song song với việc bảo vệ quyền con người.

Văn bản nền tảng điều chỉnh lĩnh vực này là Luật Thi hành án hình sự (THAHS) năm 2019 (Luật số 41/2019/QH14), có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2020. Luật THAHS quy định về tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan quản lý thi hành án hình sự, đồng thời cụ thể hóa chế độ quản lý, giam giữ, giáo dục cải tạo phạm nhân, thể hiện tinh thần nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước đối với người đã lầm lỗi.

Bên cạnh Luật THAHS, Bộ Công an (CAND) đã ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết nhằm áp dụng thống nhất trong toàn ngành. Cụ thể, Thông tư số 17/2020/TT-BCA ngày 18/02/2020 ban hành Nội quy cơ sở giam giữ phạm nhân. Thông tư này quy định chi tiết trách nhiệm của các chủ thể liên quan (phạm nhân, cán bộ, người đến thăm gặp, người đến làm việc), chế độ quản lý, giam giữ, và đặc biệt là danh mục chi tiết các hành vi bị nghiêm cấm trong các cơ sở thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công an.

1.2. Khái niệm và phân loại cơ sở giam giữ phạm nhân

Theo pháp luật Việt Nam, thuật ngữ "Cơ sở giam giữ phạm nhân" là một khái niệm mang tính chức năng, bao trùm các đơn vị chịu trách nhiệm giam giữ những người đang chấp hành án phạt tù có hiệu lực của Tòa án. Căn cứ khoản 3 Điều 3 Luật Thi hành án hình sự 2015 được sửa đổi, bổ sung 2025: "Cơ sở giam giữ phạm nhân là nơi tổ chức quản lý, giam giữ và giáo dục cải tạo phạm nhân, bao gồm trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ." Các cơ sở này được tổ chức và quản lý dưới sự chỉ đạo của Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an.

Cơ quan quản lý cấp Bộ trực tiếp phụ trách các đơn vị này là Cục Cảnh sát quản lý trại giam, cơ sở giáo dục bắt buộc, trường giáo dưỡng (C10), thuộc Bộ Công an. Phạm nhân là người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, tù chung thân. Các loại hình cơ sở giam giữ phạm nhân trong CAND bao gồm:

- Trại giam: Trại giam là đơn vị chủ yếu và chuyên trách thực hiện nhiệm vụ thi hành án phạt tù, gắn liền với các hoạt động lao động, học nghề và giáo dục cải tạo. Theo Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, trại giam được tổ chức với cấu trúc bao gồm phân trại, khu giam giữ, nhà giam; công trình phục vụ học tập, sinh hoạt, chăm sóc y tế, và các khu vực lao động, dạy nghề. Đáng chú ý, cơ cấu tổ chức của trại giam gần đây đã được điều chỉnh theo Nghị định số 118/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/11/2024, trong đó quy định chi tiết về khu lao động, dạy nghề phải có nhà giam giữ phạm nhân được xây dựng kiên cố, chắc chắn.

- Trại tạm giam và nhà tạm giữ: Mặc dù chức năng chính của Trại tạm giam và Nhà tạm giữ là giam giữ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo (những người chưa có bản án có hiệu lực), chúng vẫn được coi là cơ sở giam giữ phạm nhân khi thực hiện nhiệm vụ giam giữ những người đã có bản án theo quy định của pháp luật.

• Trại tạm giam thường do Công an cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương quản lý. Các trại tạm giam có trách nhiệm giam giữ người bị kết án tử hình đang chờ thi hành án, đảm bảo thực hiện đúng theo các thông tư quy định của Bộ Công an.
• Nhà tạm giữ thường được tổ chức tại Công an cấp huyện, mỗi Bộ chỉ huy quân sự tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và cấp tương đương được tổ chức một nhà tạm giữ. Nhà tạm giữ có một số buồng tạm giam và phải treo biển "Buồng tạm giam".

Trong các trường hợp này, các cơ sở tạm giữ/tạm giam phải nghiêm chỉnh chấp hành Nội quy cơ sở giam giữ phạm nhân (Thông tư 17/2020/TT-BCA) đối với đối tượng phạm nhân mà họ đang quản lý. Sự thống nhất trong việc quản lý đa chức năng này tạo ra một yêu cầu quản lý chặt chẽ về mặt hành chính. Các trại tạm giam và nhà tạm giữ phải duy trì song song hai chế độ pháp lý khác nhau: chế độ tạm giữ/tạm giam cho người chưa có bản án, và chế độ phạm nhân cho người đã có bản án. Điều này đòi hỏi cán bộ quản lý phải phân loại đối tượng chính xác và áp dụng chế độ giám sát, sinh hoạt, kỷ luật riêng biệt cho từng nhóm, nhằm đảm bảo tuân thủ nguyên tắc pháp chế và quyền lợi của từng đối tượng.

2. Hành vi nào bị nghiêm cấm tại cơ sở giam giữ phạm nhân trong Công an nhân dân

Nội quy cơ sở giam giữ phạm nhân (Thông tư 17/2020/TT-BCA) đã quy định rõ ràng danh mục các hành vi bị nghiêm cấm đối với phạm nhân tại Khoản 2 Điều 1, nhằm duy trì tối đa an ninh, trật tự và hiệu quả của công tác giáo dục cải tạo.

2.1. Nhóm hành vi xâm phạm an ninh, kỷ luật và chống đối

Đây là nhóm hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối vì đe dọa trực tiếp đến sự ổn định và an toàn của cơ sở giam giữ. Phạm nhân có nghĩa vụ chấp hành quyết định, yêu cầu, hướng dẫn của cơ quan, người có thẩm quyền quản lý thi hành án hình sự và Nội quy trại giam.

• Trốn và tổ chức trốn: Bao gồm hành vi trốn, tổ chức trốn khỏi nơi giam giữ. Hành vi này luôn bị xem là vi phạm nghiêm trọng và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Chống đối và gây rối: Nghiêm cấm mọi hành vi chống đối, kích động, xúi giục, lôi kéo, dụ dỗ, hoặc ép buộc phạm nhân khác chống đối, gây rối an ninh, trật tự.
• Vi phạm quy tắc: Không chấp hành nghiêm quyết định, mệnh lệnh, yêu cầu, hướng dẫn của cán bộ; vi phạm các quy định về chế độ quản lý, giam giữ, giáo dục cải tạo phạm nhân; tự tiện đi lại quá phạm vi quy định.
• Che giấu vi phạm: Nghiêm cấm báo cáo sai sự thật, che giấu hành vi vi phạm của mình và phạm nhân khác.

2.2. Nhóm hành vi xâm phạm thân thể, danh dự, tài sản và đạo đức

Quy định này nhằm đảm bảo an toàn tính mạng, tài sản và duy trì môi trường sống văn hóa trong trại giam:

• Tự hủy hoại/bạo lực: Cấm tự sát, tự gây thương tích, hủy hoại thân thể hoặc giúp người khác tự sát; đánh đập, đe dọa, ức hiếp, khống chế, hành hạ, làm nhục người khác.
• Quan hệ cấm và bè phái: Nghiêm cấm các hành vi quan hệ đồng tính, tình dục, dâm ô giữa phạm nhân với nhau hoặc với người khác (trừ quan hệ vợ, chồng khi được phép). Đặc biệt, cấm lập hội, nhóm, bè phái dưới mọi hình thức. Quy định cấm lập hội, nhóm, bè phái là biện pháp chiến lược nhằm triệt tiêu quyền lực ngầm và sự hình thành của các băng nhóm tội phạm có tổ chức trong môi trường giam giữ, đảm bảo cán bộ quản lý là nguồn quyền lực duy nhất, tập trung vào mục tiêu cải tạo cá nhân.
• Xâm phạm tài sản: Chiếm đoạt hoặc hủy hoại, làm hư hỏng tài sản, đồ vật của cơ sở giam giữ, của mình hoặc của người khác.
• Thẩm mỹ cá nhân và biểu tượng: Cấm xăm trổ trên thân thể mình hoặc người khác; tự đeo lên cơ thể mình hoặc người khác những vật thể bằng kim loại hoặc vật chất khác; phạm nhân nam cắt tóc trọc đầu (trừ trường hợp bệnh lý), để râu, ria mép. Cấm cho mượn, sửa chữa khác kiểu quần áo được cấp, tẩy xóa dấu đóng trên quần áo.

2.3. Nhóm hành vi liên quan đến vật phẩm cấm và giao dịch trái phép

Việc kiểm soát chặt chẽ các vật phẩm và giao dịch tài chính là biện pháp phòng ngừa tham nhũng và ngăn chặn bạo lực, cấm nhưng hành vi:

• Vật phẩm cấm: Đưa vào, tàng trữ, sử dụng các đồ vật cấm đưa vào nơi chấp hành án phạt tù; tự tạo các đồ vật có thể gây mất an ninh, an toàn. Phạm nhân phải gửi lưu ký các tài sản có giá trị (vàng, bạc, tiền, thẻ ngân hàng, căn cước công dân, hộ chiếu, văn bằng, chứng chỉ...).
• Giao dịch cấm: Cấm đánh bạc, tổ chức đánh bạc, mua bán, trao đổi, vay mượn dưới mọi hình thức giữa phạm nhân với nhau hoặc với người khác.
• Lạm dụng chất cấm và sinh hoạt trái phép: Nghiêm cấm sử dụng rượu bia, chất kích thích khác; tụ tập liên hoan, ăn uống trái phép.
• Nghiêm cấm hút thuốc lá, thuốc lào, thuốc lá điện tử trong buồng giam, bệnh xá, buồng kỷ luật, nhà thăm gặp, nhà xưởng lao động, hoặc nơi có biển "cấm hút thuốc".

2.4. Nhóm hành vi vi phạm thông tin, tôn giáo và giao tiếp

Các quy định này nhằm kiểm soát tư tưởng, duy trì trật tự tôn giáo và ngăn chặn thông tin trái phép ra bên ngoài.

• Lưu trữ thông tin cấm: Nghiêm cấm lưu trữ, sử dụng các loại sách, báo, tài liệu, phim, băng, đĩa, thiết bị lưu trữ điện tử, văn hóa phẩm có nội dung không lành mạnh; truyền bá văn hóa, tư tưởng có nội dung phản động, đồi trụy.
• Phát tán thông tin trái phép: Nghiêm cấm móc nối, đưa, phát tán thông tin, hình ảnh trái phép ra bên ngoài hoặc lên mạng thông tin truyền thông; liên lạc điện thoại với thân nhân không đúng với nội dung đã đăng ký.
• Tôn giáo và mê tín dị đoan: Cấm tuyên truyền tôn giáo; bói toán, cúng lễ, thực hành mê tín, dị đoan dưới mọi hình thức; sử dụng kinh sách, bày tỏ niềm tin tín ngưỡng, tôn giáo không đúng nơi, đúng thời gian quy định.

 Phạm nhân theo tôn giáo vẫn được sử dụng kinh sách in được xuất bản, phát hành hợp pháp mỗi tuần một lần, ngoài thời gian tham gia các hoạt động chung. Tuy nhiên, họ phải đăng ký với cơ sở giam giữ về việc sử dụng kinh sách, bày tỏ niềm tin cá nhân tại địa điểm, thời gian do Thủ trưởng cơ sở quy định.

Phạm nhân chỉ được dùng tiếng Việt (trừ trường hợp đặc biệt), xưng hô với cán bộ là "tôi" và "cán bộ", và xưng hô với khách là "tôi" và "quý khách". Khi gặp cán bộ hoặc khách, phạm nhân phải đứng nghiêm cách xa 5m đến 7m, bỏ mũ, nón và nói lời chào.

Việc phân tích chi tiết các nhóm hành vi bị nghiêm cấm này cho thấy sự quản lý chặt chẽ và toàn diện của Bộ Công an không chỉ ở cấp độ an ninh trật tự (trốn, bạo lực) mà còn mở rộng sang các lĩnh vực vi mô hơn như văn hóa, tư tưởng, tín ngưỡng và hành vi cá nhân, nhằm đảm bảo môi trường cải tạo được duy trì kỷ luật tối đa.

3. Chế độ nhân đạo và tiêu chuẩn tối thiểu

Để đảm bảo quyền lợi và thể hiện tính nhân đạo trong quá trình thi hành án, Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 và các văn bản hướng dẫn quy định cụ thể về các tiêu chuẩn vật chất và chế độ sinh hoạt tối thiểu.

Luật THAHS 2019 đã bổ sung thêm các nhóm quyền của phạm nhân (Điều 27), như quyền được đề nghị xét đặc xá, bồi thường thiệt hại, và thực hiện các giao dịch dân sự theo quy định của pháp luật.

Chế độ ăn uống và sinh hoạt được định lượng nhằm đảm bảo sức khỏe và phẩm giá của người đang chấp hành án. Tiêu chuẩn ăn tối thiểu trong một tháng của một người bị tạm giữ, tạm giam (và áp dụng cho phạm nhân tại một số cơ sở) được tính theo định lượng là 15 kg gạo, 0,3 kg thịt và 0,5 kg cá, cùng với 0,8 kg muối, 1/2 lít nước chấm, 15 kg rau xanh và 15 kg chất đốt. Hàng tháng, người bị giam giữ còn được cấp 0,2 kg xà phòng giặt, và 2 tháng được cấp 1 khăn rửa mặt. Phụ nữ còn được cấp thêm một khoản tiền tương đương 2 kg gạo để mua đồ dùng vệ sinh cần thiết.

Về không gian sinh hoạt, bình quân diện tích tối thiểu nơi giam giữ đối với người bị tạm giữ, tạm giam là 2m²/1 người, được trang bị bệ nằm bằng xi măng hoặc gạch men và có chiếu trải để nằm.

Những quy định chi tiết về khẩu phần ăn và diện tích sinh hoạt tối thiểu này không chỉ là những quy định nhân đạo mang tính chính sách, mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng. Chúng đóng vai trò là cơ sở để các cơ quan thanh tra, đặc biệt là Viện Kiểm sát nhân dân, thực hiện chức năng kiểm sát giam giữ. Khi có khiếu nại về việc chế độ ăn uống không được đảm bảo theo quy định, các tiêu chuẩn định lượng này giúp các cơ quan có thẩm quyền dễ dàng tiến hành xác minh, ngăn chặn các hành vi vi phạm hoặc tham nhũng trong quản lý trại giam.

4. Kết luận

Như vậy, cơ sở giam giữ phạm nhân là nơi tổ chức quản lý, giam giữ và giáo dục cải tạo người đang chấp hành án phạt tù, bao gồm các đơn vị trực thuộc Công an nhân dân như trại giam, trại tạm giam, và nhà tạm giữ. Để duy trì nghiêm minh và hiệu quả công tác cải tạo, pháp luật quy định một hệ thống toàn diện các hành vi bị nghiêm cấm, được cụ thể hóa chi tiết trong Thông tư 17/2020/TT-BCA, bao gồm các hành vi xâm phạm an ninh, tổ chức bè phái, tự hủy hoại, tàng trữ vật phẩm cấm, và các hành vi vi phạm đạo đức, kỷ luật. Khung pháp lý này không chỉ nhằm đảm bảo trật tự mà còn thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước trong việc giáo dục và chuẩn bị cho phạm nhân tái hòa nhập cộng đồng.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!

Trân trọng./.