Quy định về tổ chức giam giữ phạm nhân theo Luật thi hành án hình sự

Trong hệ thống tư pháp hình sự, phán quyết của Tòa án không phải là điểm kết thúc, mà là sự khởi đầu cho một quy trình pháp lý quan trọng khác: Thi hành án hình sự. Đây là giai đoạn quyền lực nhà nước được thực thi mạnh mẽ nhất nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền tự do của người phạm tội, nhưng đồng thời cũng là lúc tính nhân văn của chế độ xã hội chủ nghĩa được thể hiện rõ nét nhất qua công tác giáo dục và cải tạo.

Tuy nhiên, "sau song sắt" là một thế giới vận hành với những quy tắc hành chính - pháp lý vô cùng chặt chẽ mà không phải ai cũng tường tận. Từ cấu trúc vật lý của một trại giam, tiêu chuẩn của từng suất ăn, cho đến những vấn đề phức tạp như chế độ đối với phạm nhân nữ nuôi con nhỏ hay việc giam giữ người thuộc cộng đồng LGBT... tất cả đều được điều chỉnh bởi một hệ thống văn bản quy phạm pháp luật phức tạp. 

1. Pháp luật về thi hành án hình sự

Trong lịch sử phát triển của khoa học pháp lý hình sự, quan điểm về mục đích của hình phạt tù đã trải qua nhiều biến đổi sâu sắc. Tại Việt Nam, Luật Thi hành án hình sự năm 2019 được sửa đổi, bổ sung 2025 (Luật THAHS 2019) đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc pháp điển hóa các nguyên tắc nhân đạo, chuyển trọng tâm từ việc trừng trị, cô lập người phạm tội sang mô hình kết hợp hài hòa giữa trừng trị và giáo dục cải tạo.

Cơ sở pháp lý hiện hành khẳng định rằng thi hành án phạt tù là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc, buộc người bị kết án phải chấp hành hình phạt tại các cơ sở giam giữ. Tuy nhiên, bản chất của quá trình này không chỉ dừng lại ở việc tước bỏ quyền tự do đi lại. Theo các tài liệu nghiên cứu, mục đích tối thượng của thi hành án là giáo dục phạm nhân trở thành người lương thiện, ngăn ngừa các hành vi xâm phạm an ninh trật tự và an toàn xã hội.

Sự khác biệt mang tính nền tảng giữa "thi hành án phạt tù" và "biện pháp giáo dục cải tạo" được thể hiện rõ nét qua cơ chế vận hành:

• Thi hành án phạt tù mang tính chất tĩnh, là khung khổ pháp lý cứng rắn về quản lý, giam giữ, và cưỡng chế.
• Biện pháp giáo dục cải tạo mang tính chất động, là quá trình tác động vào nhận thức, tâm lý và kỹ năng sống của phạm nhân. Các biện pháp này bao gồm giáo dục pháp luật, dạy nghề, rèn luyện phẩm chất đạo đức và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng.

Chính sách hình sự của Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa. Điều này được cụ thể hóa qua việc khuyến khích người chấp hành án ăn năn hối cải, tích cực lao động và tự nguyện bồi thường thiệt hại. Hơn nữa, Nhà nước bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo của phạm nhân đối với bất kỳ quyết định hoặc hành vi nào trái pháp luật trong quá trình giam giữ, tạo ra cơ chế giám sát quyền lực ngay bên trong trại giam.

Đáng chú ý, Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng giữ vai trò quyết định trong việc quy định chi tiết tổ chức bộ máy, đảm bảo tính chuyên nghiệp và khả năng phản ứng nhanh trước các tình huống an ninh. Trại giam, với tư cách là đơn vị cơ sở, không chỉ có nhiệm vụ giam giữ mà còn thực hiện các thủ tục pháp lý quan trọng như đề nghị giảm thời hạn chấp hành án, tạm đình chỉ chấp hành án, và tham gia thi hành án tử hình.

2. Quy định về tổ chức giam giữ phạm nhân theo Luật THAHS 

2.1. Tổ chức giam giữ phạm nhân

Tổ chức giam giữ phạm nhân được quy định tại Điều 30 Luật Thi hành án Hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025: 

 Điều 30. Giam giữ phạm nhân

1. Trại giam tổ chức giam giữ phạm nhân như sau:

a) Khu giam giữ đối với phạm nhân có mức án phạt tù trên 15 năm, tù chung thân, phạm nhân thuộc trường hợp tái phạm nguy hiểm;

b) Khu giam giữ đối với phạm nhân có mức án phạt tù từ 15 năm trở xuống; phạm nhân có mức án phạt tù trên 15 năm đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù và thời hạn chấp hành án còn lại dưới 15 năm; phạm nhân thuộc trường hợp tái phạm nguy hiểm, đã chấp hành một phần hai thời hạn chấp hành án phạt tù và đã được giảm thời hạn chấp hành án;

c) Buồng kỷ luật đối với phạm nhân bị kỷ luật.

Trại giam tổ chức giam giữ phạm nhân theo mức độ nghiêm trọng của án và tình trạng chấp hành án: phạm nhân có mức án trên 15 năm, tù chung thân hoặc tái phạm nguy hiểm được giam ở khu riêng; phạm nhân có mức án 15 năm trở xuống, hoặc án trên 15 năm nhưng đã được giảm và thời hạn còn lại dưới 15 năm, hoặc tái phạm nguy hiểm đã chấp hành một nửa thời hạn và được giảm án, cũng được bố trí ở khu riêng phù hợp; đồng thời, phạm nhân bị kỷ luật sẽ được đưa vào buồng kỷ luật để quản lý riêng, bảo đảm trật tự, an toàn và phân loại theo đúng quy định.

2.2. Đối tượng được tổ chức bổ trí riêng

Trong các khu giam giữ trên, những phạm nhân dưới đây được bố trí giam giữ riêng:

• Phạm nhân nữ;
• Phạm nhân là người dưới 18 tuổi;
• Phạm nhân là người nước ngoài;
• Phạm nhân là người mắc bệnh truyền nhiễm nhóm A theo quy định của Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm;
• Phạm nhân có dấu hiệu mắc bệnh tâm thần, bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình trong thời gian chờ quyết định của Tòa án;
• Phạm nhân có con dưới 36 tháng tuổi theo mẹ vào trại giam;
• Phạm nhân thường xuyên vi phạm nội quy cơ sở giam giữ phạm nhân.

Việc tách riêng các nhóm đối tượng đặc thù là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo vệ quyền lợi của nhóm yếu thế và ngăn chặn sự lây lan của tư tưởng tội phạm hoặc dịch bệnh.

Phạm nhân nữ: Được bố trí khu vực riêng biệt hoàn toàn so với phạm nhân nam để phòng ngừa xâm hại tình dục và đảm bảo các nhu cầu vệ sinh, sinh lý đặc thù của phụ nữ.   

Người dưới 18 tuổi: Đây là nhóm đối tượng cần sự bảo vệ đặc biệt. Việc giam giữ chung với người lớn có thể khiến các em bị "tội phạm hóa" nhanh chóng do học hỏi các thói hư tật xấu hoặc bị bóc lột, lạm dụng. Do đó, khu vực giam giữ người chưa thành niên thường đi kèm với chế độ giáo dục văn hóa và học nghề chuyên biệt.   

Người nước ngoài: Sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, tôn giáo và chế độ ăn uống đòi hỏi việc giam giữ riêng để thuận tiện cho công tác quản lý và thực hiện quyền tiếp xúc lãnh sự.   

Người mắc bệnh truyền nhiễm nhóm A: Các bệnh như Lao kháng thuốc, HIV/AIDS giai đoạn cuối, hoặc các bệnh dịch nguy hiểm mới nổi (như COVID-19) buộc phải có khu cách ly y tế để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trại giam.   

Người có dấu hiệu tâm thần: Nhóm này thường mất khả năng điều khiển hành vi, có thể gây nguy hiểm cho bản thân và người xung quanh, do đó cần được quản lý riêng trong khi chờ giám định hoặc quyết định bắt buộc chữa bệnh.   

Phạm nhân thường xuyên vi phạm nội quy: Việc tách nhóm này ra khỏi cộng đồng chung nhằm ngăn chặn sự lôi kéo, kích động chống phá, đảm bảo môi trường cải tạo ổn định cho những phạm nhân có ý thức tốt

2.2.1. Tổ chức giam giữ với phạm nhân đồng tính, chuyển giới

Phạm nhân là người đồng tính, người chuyển đổi giới tính, người chưa xác định rõ giới tính có thể được giam giữ riêng.

Hiện nay, việc phân loại giam giữ chủ yếu dựa trên giới tính pháp lý (trên giấy tờ tùy thân). Điều này đẩy người chuyển giới (đặc biệt là người chuyển giới nữ chưa hoàn tất thủ tục pháp lý hoặc chưa phẫu thuật hoàn toàn) vào tình thế nguy hiểm khi bị giam chung với nam giới. Các báo cáo thực tế cho thấy việc giam giữ chung gây ra ức chế tâm sinh lý cho cả người chuyển giới và các phạm nhân khác. Nguy cơ bạo lực tình dục, quấy rối và tẩy chay là rất cao. Đã có trường hợp người chuyển giới bị bạn tù tẩy chay, không cho sinh hoạt chung, gây khó khăn lớn cho công tác quản lý.  

Bộ Công an và các chuyên gia đang thảo luận về việc sửa đổi quy định theo hướng cụ thể hóa tiêu chuẩn "buồng giam riêng". Một số đề xuất cho rằng cần căn cứ vào bản dạng giới tự nhận và đặc điểm thể chất thực tế thay vì chỉ dựa vào giấy tờ pháp lý để bố trí giam giữ, nhằm đảm bảo quyền con người theo tinh thần Hiến pháp.

2.2.2. Tổ chức giam giữ riêng với phạm nhân là nữ; phạm nhân thường vi phạm nội quy

Trong trại tạm giam, những Phạm nhân nữ và Phạm nhân thường xuyên vi phạm nội quy cơ sở giam giữ phạm nhân được bố trí giam giữ riêng.

Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm an ninh, trật tự và quyền lợi của phạm nhân. Việc bố trí phạm nhân nữ và phạm nhân thường xuyên vi phạm nội quy giam giữ riêng giúp:Bảo vệ an toàn và quyền lợi đặc thù của phạm nhân nữ, đảm bảo môi trường giam giữ phù hợp với nhu cầu sinh hoạt, sức khỏe và tránh bị ảnh hưởng xấu từ các phạm nhân khác.

Quản lý tốt các phạm nhân thường xuyên vi phạm nội quy, hạn chế nguy cơ lây lan hành vi vi phạm sang những phạm nhân khác, đồng thời tạo điều kiện giáo dục, rèn luyện và xử lý kỷ luật một cách hiệu quả. Duy trì trật tự, an ninh trong trại tạm giam, giúp cơ sở giam giữ thực hiện đúng chức năng quản lý, giáo dục, ngăn ngừa xung đột, bạo lực và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tất cả phạm nhân. Nhìn chung, quy định này vừa mang tính quy hoạch, phân loại phạm nhân, vừa góp phần tăng hiệu quả quản lý và giáo dục phạm nhân trong môi trường giam giữ.

2.3. Nguyên tắc chia đội, tổ cho phạm nhân

Phạm nhân được chia thành các đội, tổ để lao động, học tập và sinh hoạt. Căn cứ vào tính chất của tội phạm, mức hình phạt, đặc điểm nhân thân của phạm nhân, kết quả chấp hành án, Giám thị trại giam, Giám thị trại tạm giam quyết định việc phân loại, chuyển khu giam giữ.

Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc tổ chức quản lý, giáo dục và cải tạo phạm nhân một cách hiệu quả. Việc chia phạm nhân thành các đội, tổ để lao động, học tập và sinh hoạt giúp tạo môi trường sinh hoạt, học tập và lao động có trật tự, kỷ luật, đồng thời thúc đẩy tinh thần tập thể và ý thức tự giác của phạm nhân.

Việc phân loại, chuyển khu giam dựa trên tính chất tội phạm, mức án, đặc điểm nhân thân và kết quả chấp hành án giúp đảm bảo an ninh trật tự trong trại giam, giảm thiểu xung đột và rủi ro, đồng thời tạo điều kiện giáo dục và cải tạo phù hợp với từng phạm nhân, tăng khả năng tái hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong hình phạt. Như vậy, quy định vừa bảo đảm quản lý chặt chẽ, vừa thúc đẩy giáo dục và cải tạo phạm nhân theo hướng cá thể hóa.

Kết luận

Quy định chi tiết về tổ chức giam giữ và phân loại phạm nhân trong trại giam và trại tạm giam, với mục tiêu vừa bảo đảm an ninh, trật tự, vừa đảm bảo quyền lợi và nhu cầu đặc thù của từng nhóm phạm nhân. Phạm nhân được bố trí theo mức án, tính chất tội phạm, tình trạng chấp hành, đồng thời những nhóm đặc thù như nữ, người dưới 18 tuổi, người nước ngoài, phạm nhân mắc bệnh, phạm nhân có con nhỏ hay thường xuyên vi phạm nội quy được giam giữ riêng để bảo vệ an toàn, sức khỏe và quyền lợi hợp pháp. Việc chia phạm nhân thành các đội, tổ để lao động, học tập và sinh hoạt, cùng với quyền của Giám thị trong việc phân loại, chuyển khu giam, giúp tối ưu hóa công tác quản lý, giáo dục và cải tạo, đồng thời giảm thiểu xung đột và rủi ro trong cơ sở giam giữ. Như vậy, quy định này vừa mang tính quản lý chặt chẽ, vừa tạo điều kiện cải tạo và giáo dục phạm nhân theo hướng cá thể hóa.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!