Trình tự cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc theo Luật đất đai 2024

Trong quản lý nhà nước về đất đai, giải phóng mặt bằng luôn là một trong những nhiệm vụ đầy thách thức, đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa quyền lợi hợp pháp của cá nhân và lợi ích chiến lược của cộng đồng. Khi một dự án được phê duyệt vì mục đích quốc phòng, an ninh hay phát triển kinh tế - xã hội, việc xác định chính xác hiện trạng đất đai và tài sản thông qua kiểm đếm là bước đi không thể trì hoãn. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp sự thiếu hợp tác của người sử dụng đất đã trở thành rào cản, làm đình trệ những dòng vốn đầu tư và các công trình trọng điểm.

Để giải quyết nút thắt này, trình tự cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc theo Luật Đất đai 2024 đã được thiết lập như một công cụ pháp lý tối hậu, mang tính cưỡng bách nhưng vô cùng chặt chẽ. Đây không đơn thuần là việc sử dụng quyền lực hành chính để can thiệp vào tài sản cá nhân, mà là một quy trình được thiết kế dựa trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, đảm bảo mọi bước đi từ vận động, thuyết phục đến thi hành cưỡng chế đều phải công khai, minh bạch và có sự giám sát của các cơ quan hữu quan. Bài viết sau đây sẽ phân tích chuyên sâu về quy trình này, làm rõ cách thức Nhà nước vận hành bộ máy pháp lý để vừa đảm bảo tiến độ dự án, vừa không làm tổn thương đến tinh thần dân chủ và quyền lợi cốt lõi của người dân.

1. Cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc là gì?

1.1. Khái niệm và bản chất pháp lý

Để hiểu sâu về cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc, trước tiên cần xác định vị trí của nó trong quy trình thu hồi đất. Kiểm đếm (bao gồm đo đạc đất đai, thống kê nhà cửa, vật kiến trúc, cây trồng...) là hoạt động tiền đề, cung cấp dữ liệu đầu vào không thể thiếu để lập Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Nếu không có số liệu kiểm đếm, cơ quan nhà nước không thể tính toán giá trị bồi thường, và do đó, không thể ban hành quyết định thu hồi đất một cách hợp pháp.

Cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc là biện pháp cưỡng chế hành chính do người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành và tổ chức thực hiện, nhằm buộc người sử dụng đất, chủ sở hữu tài sản phải thực hiện nghĩa vụ phối hợp để cơ quan chức năng tiến hành điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm hiện trạng.

Về bản chất pháp lý, đây là sự xung đột giữa quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở/tài sản của công dân và quyền quản lý, định đoạt đất đai của Nhà nước (đại diện chủ sở hữu toàn dân). Biện pháp này không tước đoạt quyền sử dụng đất (việc đó thuộc về cưỡng chế thu hồi đất), mà nó tước bỏ tạm thời quyền ngăn cản người khác xâm nhập của chủ sử dụng đất để phục vụ mục đích công cộng.

1.2. Phân biệt cưỡng chế kiểm đếm và cưỡng chế thu hồi đất

Một sai lầm phổ biến trong nhận thức của người dân và thậm chí một số cán bộ thực thi cấp cơ sở là sự nhầm lẫn giữa cưỡng chế kiểm đếm và cưỡng chế thu hồi đất. Luật Đất đai 2024 đã phân định rạch ròi hai chế định này tại Điều 88 (Cưỡng chế kiểm đếm) và Điều 89 (Cưỡng chế thu hồi đất). Sự phân biệt này có ý nghĩa sống còn trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên và xác định tính hợp pháp của hành vi hành chính.

Bảng dưới đây so sánh chi tiết hai biện pháp này dựa trên các quy định hiện hành:

Việc tách biệt này cho thấy cưỡng chế kiểm đếm là một biện pháp mang tính "mở đường" về mặt thông tin. Nếu cơ quan nhà nước thực hiện cưỡng chế thu hồi đất (trục xuất dân) khi chưa có quyết định thu hồi đất, mà chỉ mới đang ở giai đoạn kiểm đếm, thì đó là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

2. Điều kiện để tiến hành cưỡng chế

Cưỡng chế là giải pháp cuối cùng trong hoạt động quản lý hành chính, bởi nó tiềm ẩn nguy cơ xung đột xã hội cao và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người. Do đó, Luật Đất đai 2024 đặt ra hàng rào pháp lý rất khắt khe. Theo Khoản 2 Điều 88 Luật Đất đai 2024, việc cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc chỉ được tiến hành khi có đủ 04 điều kiện kiên quyết sau đây :

Điều kiện 1: Vận động, thuyết phục không thành

Luật Đất đai 2024 kế thừa và nâng cao nguyên tắc dân chủ cơ sở. Điều kiện đầu tiên là người có đất thu hồi không chấp hành quyết định kiểm đếm bắt buộc sau khi đã được các chủ thể có trách nhiệm vận động, thuyết phục.

Các chủ thể này bao gồm:

• Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã nơi có đất thu hồi.
• Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi.
• Đơn vị, tổ chức thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Quy định này không chỉ là thủ tục hình thức. Việc "vận động, thuyết phục" phải được chứng minh bằng biên bản làm việc cụ thể. Nếu cơ quan nhà nước bỏ qua bước này hoặc thực hiện sơ sài (ví dụ: chỉ gửi thông báo mà không gặp gỡ), quyết định cưỡng chế sau đó có thể bị Tòa án tuyên hủy vì vi phạm trình tự.

Điều kiện 2: Tính công khai của Quyết định cưỡng chế

Minh bạch là nguyên tắc cốt lõi của Luật Đất đai 2024. Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc phải được niêm yết công khai tại hai địa điểm chính:

• Trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã.
• Địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi (Nhà văn hóa, bảng tin tổ dân phố...).

Ngoài ra, quyết định còn phải được thông báo trên hệ thống truyền thanh của cấp xã (nếu có). Việc niêm yết này nhằm đảm bảo quyền được biết của cộng đồng và tạo điều kiện cho người dân thực hiện quyền giám sát.

Điều kiện 3: Hiệu lực của Quyết định: Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc đã có hiệu lực thi hành. Điều này đòi hỏi quyết định phải được ban hành đúng thẩm quyền (Chủ tịch UBND cấp xã), đúng thể thức và nội dung theo quy định của pháp luật hành chính.

Điều kiện 4: Tống đạt quyết định hợp lệ: Đây là điều kiện thường gây tranh cãi nhất trong thực tế. Luật quy định người bị cưỡng chế phải đã nhận được quyết định cưỡng chế có hiệu lực thi hành. Tuy nhiên, để ngăn chặn tình trạng người dân cố tình trốn tránh, không nhận quyết định để trì hoãn việc cưỡng chế, Luật Đất đai 2024 quy định cơ chế tống đạt mặc nhiên:

• Trường hợp người bị cưỡng chế từ chối không nhận quyết định cưỡng chế; hoặc
• Vắng mặt khi giao quyết định cưỡng chế;

Thì Ủy ban nhân dân cấp xã phải lập biên bản về việc này. Biên bản này có giá trị pháp lý chứng minh rằng cơ quan nhà nước đã thực hiện hết trách nhiệm tống đạt, và việc không nhận quyết định là do lỗi của người dân.

3. Trình tự, thủ tục cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc

Quy trình cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc được quy định chi tiết tại Khoản 4 Điều 88 Luật Đất đai 2024 và được hướng dẫn cụ thể tại Điều 36 Nghị định 102/2024/NĐ-CP. Đây là một quy trình chặt chẽ, được thiết kế để giảm thiểu rủi ro xung đột và bảo đảm tính pháp chế.

3.1. Giai đoạn chuẩn bị thành lập ban cưỡng chế

Trước khi tiến hành bất kỳ hành động thực địa nào, Chủ tịch UBND cấp xã phải ban hành Quyết định thành lập Ban cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc. Thành phần Ban cưỡng chế (Theo Khoản 1 Điều 36 Nghị định 102/2024/NĐ-CP) gồm: 

Trưởng ban: Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch UBND cấp xã. Điều này thể hiện trách nhiệm trực tiếp của lãnh đạo chính quyền địa phương.

Thành viên bắt buộc:

• Đại diện các cơ quan chuyên môn cấp thẩm quyền: Thanh tra, Tư pháp, Tài nguyên và Môi trường, Quản lý đô thị/Xây dựng. Sự tham gia của Thanh tra và Tư pháp là nhằm giám sát tính hợp pháp ngay từ bên trong.
• Đơn vị, tổ chức thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (thường là Ban Quản lý dự án hoặc Trung tâm phát triển quỹ đất).
• Lãnh đạo UBND cấp xã nơi có đất.

Thành viên mời: Đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã. Vai trò của họ là giám sát việc tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, đảm bảo tính khách quan.

Thành viên hỗ trợ: Các thành viên khác do Chủ tịch UBND quyết định, thường bao gồm lực lượng Công an để bảo đảm an ninh trật tự.

3.2. Giai đoạn vận động, thuyết phục lần cuối

Khác với các quy định cũ, Nghị định 102/2024/NĐ-CP đặt ra một khoảng lặng pháp lý mang tính nhân văn. Sau khi thành lập, Ban cưỡng chế không được tiến hành cưỡng chế ngay lập tức.

Quy định 05 ngày: Ban cưỡng chế có trách nhiệm vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế trong thời hạn 05 ngày làm việc.

Yêu cầu hình thức: Việc vận động này phải được thể hiện bằng văn bản (Biên bản làm việc, biên bản đối thoại).

Xử lý kết quả:

• Nếu người dân đồng thuận: Ban cưỡng chế lập biên bản ghi nhận sự chấp hành và tiến hành kiểm đếm ngay (chuyển sang trạng thái tự nguyện). Lúc này, biện pháp cưỡng chế được đình chỉ.
• Nếu người dân vẫn không chấp hành: Sau khi hết thời hạn 5 ngày và vận động không thành, Ban cưỡng chế mới được phép chuyển sang giai đoạn thực thi cưỡng chế.

3.3. Giai đoạn thực thi tổ chức cưỡng chế tại thực địa

Đây là giai đoạn phức tạp nhất, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các lực lượng. Các bước thực hiện cụ thể như sau::

Thời điểm bắt đầu tiến hành cưỡng chế phải được thực hiện trong giờ hành chính. Tuyệt đối không thực hiện vào ban đêm (từ 22h đến 6h sáng hôm sau) hoặc các ngày nghỉ, lễ tết theo quy định, nhằm đảm bảo tính minh bạch và an toàn.

Nếu cổng, cửa bị khóa và người dân không mở, Ban cưỡng chế có quyền tổ chức lực lượng, phương tiện cần thiết để mở cửa, cổng, tháo dỡ vật cản để đi vào khu đất, thửa đất cần kiểm đếm. Quy định tại Điều 36 Nghị định 102 nêu rõ việc này được thực hiện "mà không cần sự cho phép của người sử dụng đất, chủ sở hữu tài sản".

Xử lý người cản trở:

• Ban cưỡng chế yêu cầu người bị cưỡng chế và những người liên quan ra khỏi khu vực hiện trường nếu họ gây cản trở.
• Nếu họ không chấp hành, lực lượng bảo vệ (Công an) có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế thân thể (di chuyển người) để đưa họ ra khỏi khu đất cưỡng chế, bảo đảm an toàn cho việc kiểm đếm.

Thực hiện nghiệp vụ kiểm đếm: Các cán bộ chuyên môn sẽ tiến hành đo đạc diện tích đất, kiểm đếm số lượng cây trồng, đo vẽ kiến trúc nhà ở...

Lập biên bản: Toàn bộ quá trình cưỡng chế và kết quả kiểm đếm phải được lập thành văn bản. Biên bản phải có chữ ký của các thành viên Ban cưỡng chế, người chứng kiến.

3.4. Vai trò bảo vệ của lực lượng công an

Khoản 5 Điều 88 Luật Đất đai 2024 quy định lực lượng Công an có trách nhiệm bảo vệ trật tự, an toàn trong quá trình tổ chức thi hành quyết định cưỡng chế..⁵ Vai trò của Công an ở đây không phải là trực tiếp đo đạc, mà là:

• Ngăn chặn các hành vi manh động, quá khích tấn công đoàn công tác.
• Bảo vệ an toàn tính mạng, sức khỏe cho cả người thi hành công vụ và người bị cưỡng chế.
• Xử lý các hành vi chống người thi hành công vụ (nếu có) theo quy định của pháp luật hình sự hoặc hành chính.

4. Quyền và nghĩa vụ các bên

Quy trình cưỡng chế đặt các bên vào một mối quan hệ pháp lý hành chính đặc biệt, nơi quyền lực nhà nước được thực thi một cách mạnh mẽ nhất. Tuy nhiên, Luật Đất đai 2024 vẫn đảm bảo các cơ chế đối trọng để bảo vệ quyền công dân.

4.1. Quyền và nghĩa vụ của người bị cưỡng chế 

Nghĩa vụ:

• Chấp hành: Nghĩa vụ cốt lõi là phải chấp hành quyết định kiểm đếm và quyết định cưỡng chế. Việc chống đối bằng vũ lực là hành vi vi phạm pháp luật và có thể dẫn đến hậu quả hình sự.
• Phối hợp: Cung cấp thông tin, giấy tờ liên quan đến đất đai và tài sản để đảm bảo kết quả kiểm đếm chính xác (có lợi cho chính mình khi tính bồi thường).

Quyền lợi:

• Quyền được thông tin: Được niêm yết, thông báo công khai các quyết định liên quan.
• Quyền được đối thoại: Được Ban cưỡng chế vận động, giải thích trong thời hạn 5 ngày trước khi bị cưỡng chế.
• Quyền khiếu nại và khởi kiện: Đây là quyền quan trọng nhất để tự bảo vệ.

Theo Điều 40 Nghị định 102/2024/NĐ-CP, người dân có quyền khiếu nại về hành vi kiểm đếm bắt buộc, quyết định cưỡng chế. Nguyên tắc "Khiếu nại không đình chỉ thi hành": Trong khi chờ giải quyết khiếu nại, người dân vẫn phải tiếp tục thực hiện quyết định cưỡng chế. Trừ khi cơ quan có thẩm quyền ra quyết định tạm đình chỉ (trường hợp hiếm gặp).. Nếu sau này cơ quan giải quyết khiếu nại hoặc Tòa án kết luận việc cưỡng chế là sai, Nhà nước phải bồi thường thiệt hại và khôi phục quyền lợi.

Điều 36 102/2024/NĐ-CP quy định rõ việc cưỡng chế không được gây thiệt hại đến tài sản. Nếu trong quá trình mở cửa, di dời đồ đạc mà làm hỏng hóc tài sản (không phải là vật cản cần tháo dỡ), người dân có quyền yêu cầu bồi thường.

4.2. Quyền và trách nhiệm của ban cưỡng chế và cơ quan nhà nước

Quyền hạn:

• Được phép sử dụng các phương tiện, công cụ hỗ trợ để tiếp cận hiện trường.
• Được phép di dời người cản trở ra khỏi khu vực.
• Được phép thực hiện nhiệm vụ mà không cần sự đồng ý của chủ đất (khi đã có quyết định cưỡng chế).

Trách nhiệm:

• Tuân thủ trình tự: Phải thực hiện đúng, đủ các bước (thông báo, vận động, niêm yết). Sai trình tự sẽ dẫn đến việc quyết định bị hủy bỏ.
• Bảo quản tài sản: Khi cưỡng chế, nếu phải di dời tài sản của người dân ra ngoài, Ban cưỡng chế có trách nhiệm bảo quản an toàn. Nếu làm mất mát, hư hỏng phải bồi thường.
• Giám sát: Phải mời Mặt trận Tổ quốc tham gia giám sát để chứng minh tính minh bạch.

5. Điểm mới Luật Đất đai 2024 so với luật cũ

Luật Đất đai 2024 và Nghị định 102/2024/NĐ-CP đã có những sửa đổi, bổ sung mang tính đột phá so với Luật Đất đai 2013 nhằm khắc phục các bất cập thực tiễn.

Kết luận

Tổng kết lại, trình tự cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc theo Luật Đất đai 2024 là sự khẳng định mạnh mẽ về kỷ cương trong quản lý tài nguyên quốc gia. Việc pháp luật quy định chi tiết từng mốc thời gian vận động, thẩm quyền ban hành quyết định cho đến cách thức tổ chức thực hiện tại thực địa đã cho thấy một bước tiến lớn trong việc hạn chế sự tùy tiện của cơ quan công quyền, đồng thời bảo vệ lợi ích tối cao của Nhà nước và xã hội.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng cưỡng chế chỉ nên là sự lựa chọn cuối cùng khi mọi nhịp cầu đối thoại đã bị đứt gãy. Một quy trình cưỡng chế chuyên nghiệp, đúng luật không chỉ giúp gỡ khó cho các dự án đầu tư mà còn có tác dụng răn đe, giáo dục và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cộng đồng. Đích đến cuối cùng của Luật Đất đai 2024 không phải là sự áp đặt, mà là tạo ra một môi trường pháp lý nơi mọi quyền lợi được đo đếm chính xác, mọi nghĩa vụ được thực thi nghiêm túc, từ đó tạo dựng niềm tin vững chắc vào một nền hành chính công bằng, hiện đại và vì dân. Sự nghiêm minh trong khâu kiểm đếm bắt buộc hôm nay chính là tiền đề để có một phương án bồi thường thỏa đáng ngày mai, góp phần kiến tạo sự ổn định và phát triển bền vững cho đất nước.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!