Giải đáp về nguyên tắc công bằng, dân chủ trong vận động bầu cử đại biểu HĐND

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra trong bối cảnh đặc biệt khi toàn bộ hệ thống chính trị đang thực hiện chủ trương tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương. Trong quy trình bầu cử, vận động bầu cử là giai đoạn có tính tương tác cao nhất, quyết định trực tiếp đến sự lựa chọn của cử tri và sự chính danh của người đại diện. Để bảo đảm cuộc bầu cử thực sự là "ngày hội của toàn dân", việc quán triệt và thực thi nghiêm túc các nguyên tắc công bằng và dân chủ không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là nhiệm vụ chính trị trọng tâm nhằm xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

1. Hệ thống hóa khái niệm và triết lý pháp lý về nguyên tắc công bằng và dân chủ

Vận động bầu cử được định nghĩa là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua phương tiện thông tin đại chúng để người ứng cử báo cáo chương trình hành động và trao đổi về những vấn đề cử tri quan tâm. Đây là quá trình "chuyển hóa" từ tư cách người ứng cử sang tư cách người đại diện thông qua sự tín nhiệm của nhân dân.

Phân tích khái niệm công bằng giữa các ứng cử viên

Nguyên tắc công bằng trong vận động bầu cử không đơn thuần là sự chia đều về mặt cơ học các nguồn lực, mà là tạo lập một môi trường cạnh tranh lành mạnh, nơi mọi ứng cử viên đều có cơ hội ngang nhau để tiếp cận và thuyết phục cử tri. Sự công bằng này được thiết lập trên ba trụ cột chính:

Thứ nhất là sự bình đẳng về không gian và thời gian tiếp xúc. Pháp luật quy định tất cả ứng cử viên trong cùng một đơn vị bầu cử phải được bố trí số lượng cuộc tiếp xúc cử tri như nhau, tại các địa điểm có điều kiện tương đương. Điều này ngăn chặn việc các ứng cử viên có chức vụ cao hoặc có tầm ảnh hưởng lớn "độc chiếm" các diễn đàn thuận lợi hoặc bỏ qua các địa bàn khó khăn, vùng sâu vùng xa.

Thứ hai là sự bình đẳng trong tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ từ nhà nước. Mọi ứng cử viên đều được nhà nước bảo đảm các điều kiện cần thiết như in ấn tiểu sử tóm tắt, niêm yết danh sách và thời lượng phát sóng trên đài phát thanh, truyền hình địa phương một cách đồng nhất. Sự can thiệp của các tổ chức phụ trách bầu cử và thành viên của các tổ chức này vào việc vận động cho một cá nhân cụ thể bị nghiêm cấm hoàn toàn nhằm bảo vệ tính trung lập của quy trình.

Thứ ba là sự bình đẳng giữa người được giới thiệu ứng cử và người tự ứng cử. Trong hệ thống chính trị Việt Nam, không có sự phân biệt đối xử về mặt pháp lý hay quy trình vận động giữa hai nhóm đối tượng này. Mọi quyền lợi và nghĩa vụ trong giai đoạn vận động đều được áp dụng chung, đảm bảo rằng mỗi cá nhân đủ tiêu chuẩn đều có thể trở thành đại biểu nhân dân nếu nhận được sự tín nhiệm.

Phân tích tính dân chủ của cử tri và người ứng cử

Tính dân chủ là "linh hồn" của cuộc bầu cử, thể hiện quyền làm chủ trực tiếp của nhân dân đối với vận mệnh của địa phương và đất nước. Trong vận động bầu cử, tính dân chủ được thể hiện qua các phương diện sau:

Đối với người ứng cử, dân chủ nghĩa là quyền được tự do trình bày quan điểm, dự kiến chương trình hành động và cam kết trách nhiệm trước cử tri. Đây là cơ hội để họ chứng minh năng lực trí tuệ, phẩm chất đạo đức và sự thấu hiểu tình hình thực tế tại địa bàn ứng cử. Môi trường dân chủ cho phép người ứng cử đối thoại thẳng thắn với nhân dân, tiếp nhận những phản hồi đa chiều để hoàn thiện tư duy của mình.

Đối với cử tri, dân chủ thể hiện qua quyền được thông tin đầy đủ và quyền giám sát. Cử tri có quyền yêu cầu người ứng cử làm rõ các nội dung trong chương trình hành động, đặt câu hỏi về các vấn đề bức xúc tại địa phương và đưa ra nhận xét, đánh giá về sự phù hợp của người ứng cử với vị trí đại diện. Sự tương tác này không chỉ giúp cử tri chọn đúng người mà còn là một hình thức "giáo dục chính trị" sâu sắc, nâng cao ý thức về quyền và nghĩa vụ công dân.

So sánh nội hàm nguyên tắc Công bằng và Dân chủ

2. Quy định của Luật Bầu cử về các hình thức vận động bầu cử cho nhiệm kỳ mới

Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND năm 2015 cùng với Luật sửa đổi 2025 đã thiết lập các hình thức vận động khoa học, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại nhằm tối ưu hóa khả năng tương tác.

Vận động thông qua hội nghị tiếp xúc cử tri

Hội nghị tiếp xúc cử tri là hình thức vận động trực tiếp, sinh động và có giá trị nhất trong quy trình bầu cử. Đây là "diễn đàn công lý" nơi người ứng cử đối diện trực tiếp với nhân dân.

Về quy trình, Ban thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) các cấp chủ trì phối hợp với UBND cùng cấp để tổ chức các hội nghị này. Trình tự hội nghị thường bao gồm:

• Đại diện MTTQ giới thiệu tiểu sử tóm tắt của các ứng cử viên để cử tri có cái nhìn tổng quát về nhân thân, trình độ và quá trình công tác.
• Từng người ứng cử trình bày chương trình hành động. Đây là phần trọng tâm, yêu cầu sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nội dung, gắn với đặc điểm kinh tế - xã hội của đơn vị bầu cử.
• Cử tri nêu ý kiến, câu hỏi. Đây là lúc tính dân chủ được phát huy cao độ, khi người dân trực tiếp chất vấn về các cam kết hoặc những vấn đề nổi cộm tại địa phương.
• Người ứng cử trả lời câu hỏi và trao đổi thêm với cử tri về những nội dung cùng quan tâm.

Điểm mới đặc biệt trong nhiệm kỳ 2026-2031 là việc cho phép tổ chức hội nghị tiếp xúc cử tri theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến (hybrid). Điều này giúp khắc phục rào cản về địa lý, cho phép một ứng cử viên có thể tiếp cận hàng ngàn cử tri tại nhiều điểm cầu khác nhau cùng lúc, đồng thời vẫn đảm bảo tính công bằng về mặt kỹ thuật giữa các ứng cử viên.

Vận động thông qua phương tiện thông tin đại chúng

Trong kỷ nguyên thông tin, việc sử dụng báo chí, đài phát thanh và truyền hình là công cụ không thể thiếu để lan tỏa chương trình hành động đến toàn thể nhân dân.

Pháp luật quy định Ủy ban bầu cử (UBBC) và Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức việc đăng tải nội dung vận động bầu cử trên các phương tiện thông tin đại chúng của địa phương. Nội dung trình bày trên các phương tiện này thường bao gồm trả lời phỏng vấn hoặc bài viết tóm tắt về chương trình hành động.

Tuy nhiên, việc sử dụng các nền tảng mạng xã hội (Facebook, Zalo, YouTube) là một vấn đề nhạy cảm và được quy định thận trọng. Luật sửa đổi 2025 nhấn mạnh việc sử dụng các phương thức trực tuyến phải đảm bảo an toàn thông tin, an ninh mạng và không được tạo ra sự chênh lệch bất công giữa các ứng cử viên về mặt chi phí hoặc công nghệ. Việc vận động trên mạng xã hội nếu không được kiểm soát có thể dẫn đến tình trạng "tin giả" hoặc các chiến dịch truyền thông không chính thống làm nhiễu loạn tâm lý cử tri.

3. Đảm bảo tính công bằng giữa các ứng cử viên: Quy trình và Trách nhiệm

Sự công bằng không tự nhiên mà có, nó phải được đảm bảo bởi một hệ thống các quy định về thủ tục và sự giám sát chặt chẽ của các cơ quan có thẩm quyền.

Quy định về thời gian, địa điểm và số lượng cuộc tiếp xúc

Thời gian vận động bầu cử bắt đầu từ ngày công bố danh sách chính thức những người ứng cử và phải kết thúc trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ. Khoảng thời gian này (thường khoảng 3 tuần) đủ để người ứng cử thực hiện chiến dịch của mình nhưng cũng không quá dài để gây tốn kém hoặc áp lực cho địa phương.

Về số lượng, để tránh tình trạng "hình thức", một số địa phương như Nghệ An đã đưa ra hướng dẫn cụ thể: mỗi đơn vị bầu cử đại biểu Quốc hội tổ chức ít nhất 12 cuộc, đại biểu HĐND tỉnh ít nhất 7 cuộc tiếp xúc cử tri. Việc ấn định số lượng tối thiểu này là rào cản kỹ thuật chống lại sự lười biếng hoặc thiếu trách nhiệm của người ứng cử, đồng thời đảm bảo mọi cử tri đều có cơ hội gặp gỡ đại diện tương lai của mình.

Địa điểm tổ chức hội nghị tiếp xúc cử tri thường là nhà văn hóa, trụ sở cơ quan hoặc các địa điểm công cộng có không gian đủ rộng và trang thiết bị phù hợp. Việc chọn địa điểm phải dựa trên nguyên tắc thuận tiện cho cử tri và phải được thông báo công khai rộng rãi trên hệ thống loa truyền thanh cơ sở.

Trách nhiệm của Ban thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc

Ban thường trực Ủy ban MTTQ đóng vai trò "trọng tài" trong giai đoạn vận động bầu cử. Trách nhiệm của họ bao gồm:

• Chủ trì và điều phối: Xây dựng kế hoạch tiếp xúc cử tri cho tất cả người ứng cử, đảm bảo sự phân bổ hợp lý về thời gian và địa bàn.
• Điều hành hội nghị: Đảm bảo không khí dân chủ, tôn trọng lẫn nhau. MTTQ có trách nhiệm ngăn chặn các hành vi kích động, gây rối hoặc các biểu hiện ưu tiên thiên vị cho bất kỳ cá nhân nào trong quá trình thảo luận.
• Giám sát tuân thủ: Theo dõi xem các ứng cử viên có thực hiện đúng chương trình hành động và các quy định cấm của luật hay không. MTTQ cũng là nơi tiếp nhận những phản ánh của cử tri về các hành vi vi phạm trong vận động bầu cử để chuyển cho cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Các mốc thời gian và trách nhiệm trong vận động bầu cử nhiệm kỳ 2026-2031

4. Những hành vi bị nghiêm cấm để bảo vệ tính dân chủ và liêm chính trong bầu cử

Để ngăn chặn các hành vi làm biến dạng ý chí của cử tri và phá vỡ tính công bằng, Luật Bầu cử quy định danh mục các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 68.

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vận động

Đây là hành vi phổ biến và nguy hiểm nhất làm xói mòn tính công bằng. Những người đang giữ chức vụ lãnh đạo trong bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội có ưu thế tự nhiên về thông tin, hình ảnh và quyền lực điều hành.

Luật nghiêm cấm việc lạm dụng quyền hạn để:

• Sử dụng phương tiện thông tin đại chúng của cơ quan, đơn vị mình quản lý để vận động ngoài khuôn khổ quy định chung.
• Chỉ đạo cấp dưới thực hiện các hoạt động hỗ trợ riêng cho việc vận động của cá nhân mình.
• Sử dụng công quỹ, tài sản công (xe công, văn phòng, trang thiết bị) để phục vụ chiến dịch vận động cá nhân.

Việc kiểm soát hành vi này đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ cộng đồng và sự liêm chính của bản thân người ứng cử. Những người vi phạm có thể bị tước quyền ứng cử hoặc nếu đã trúng cử sẽ bị bãi nhiệm tư cách đại biểu.

Sử dụng tài chính, vật chất để lôi kéo cử tri (Hối lộ bầu cử)

Hối lộ bầu cử là hành vi dùng lợi ích vật chất để "mua" phiếu bầu, làm biến chất quan hệ giữa đại biểu và cử tri thành quan hệ mua - bán.

Các biểu hiện của hành vi này bao gồm:

• Tặng tiền, quà cáp trực tiếp cho cử tri hoặc các tổ chức tại địa phương dưới danh nghĩa tài trợ, ủng hộ.
• Hứa hẹn các lợi ích vật chất cụ thể cho cá nhân hoặc nhóm cử tri nếu họ bỏ phiếu cho mình.
• Tổ chức các bữa tiệc, chuyến tham quan hoặc các hoạt động giải trí có tính chất lôi kéo.

Pháp luật Việt Nam coi đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi), các tội xâm phạm quyền bầu cử hoặc làm sai lệch kết quả bầu cử có thể bị phạt tù từ 1 đến 3 năm.

Để cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 thành công tốt đẹp, việc bảo đảm nguyên tắc công bằng và dân chủ trong vận động bầu cử cần được thực hiện đồng bộ từ ba phía.

Về phía người ứng cử: Cần xây dựng chương trình hành động thực chất, khả thi, gắn với nhu cầu của cử tri địa phương. Sự chân thành, khiêm tốn và cầu thị trong tiếp xúc cử tri là "chìa khóa" quan trọng nhất để giành được sự tín nhiệm. Đồng thời, mỗi ứng cử viên phải là tấm gương trong việc thượng tôn pháp luật, tuyệt đối không sử dụng các thủ đoạn không lành mạnh để giành lợi thế.

Về phía cử tri: Cần phát huy tinh thần trách nhiệm, tích cực nghiên cứu tiểu sử và chương trình hành động của người ứng cử. Cử tri nên mạnh dạn đặt câu hỏi, chất vấn để làm rõ năng lực của đại diện tương lai, đồng thời thực hiện quyền giám sát để kịp thời phát hiện và phản ánh các hành vi vi phạm pháp luật bầu cử.

Về phía các cơ quan phụ trách bầu cử: Đặc biệt là MTTQ và Ủy ban bầu cử các cấp, cần bám sát các quy định mới của Luật sửa đổi 2025 để đổi mới phương thức tổ chức, đặc biệt là ứng dụng chuyển đổi số và hình thức trực tuyến một cách an toàn, công bằng. Việc chuẩn bị chu đáo, hướng dẫn kỹ lưỡng và xử lý nghiêm các vi phạm sẽ là bảo chứng cho một nhiệm kỳ đại diện thành công, đóng góp tích cực vào sự phồn vinh của địa phương và đất nước.

Cuộc bầu cử ngày 15/3/2026 sẽ là minh chứng cho sức mạnh của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nơi mỗi lá phiếu thực sự là một "viên gạch" xây dựng tương lai. Việc thực thi nguyên tắc công bằng và dân chủ trong vận động bầu cử chính là cam kết mạnh mẽ nhất của Đảng và Nhà nước trong việc tôn trọng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân.