1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Trước hết, cần sửa đổi các quy định của pháp luật về cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại, dân sự một cách hiệu quả và triệt để, tạo ra môi trường pháp lý ổn định để giải quyết tranh chấp nhanh chóng, thuận lợi, đạt kết quả cao.

Trong giải quyết tranh chấp thương mại giữa các chủ thể, vấn đề áp dụng pháp luật hình sự là một hiện tượng tiêu cực vẫn đang tồn tại. Sở dĩ như vậy là do “Ở Việt Nam cho đến nay chưa có một tư duy logic về hệ thống pháp luật và chưa cải cách pháp luật một cách toàn diện và đồng bộ”. Có lẽ xuất phát từ tư duy xây dựng pháp luật của Việt Nam không phân định luật công, luật tư và được hình thành trên cơ sở nền kinh tế nông nghiệp, nên đã rơi vào tình trạng có nhiều khuyết điểm. Điều đó đã thúc đẩy tới việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự khi không cần thiết hoặc các cách thức trái pháp luật khác để giải quyết vấn đề phát sinh trong hoạt động kinh doanh thương mại.

Bởi lẽ đó, để chống lại hiện tượng áp dụng pháp luật hình sự một cách thái quá đối với các tranh chấp thương mại, thì pháp luật phải được xây dựng và hoàn thiện theo hướng đảm bảo tốt nhất sự tự do ý chí của các chủ thể pháp luật. Cần loại bỏ việc sử dụng quyền lực nhà nước để can thiệp một cách thô bạo vào các giao dịch thương mại, kinh tế. Cũng như cần tạo ra những quy định hợp lý để nâng cao hiệu lực của các thiết chế liên quan đến cách thức giải quyết tranh chấp thương mại, đặc biệt là cơ chế hoạt động của trọng tài.

Luật trọng tài thương mại 2010 đã ra đời đáp ứng được sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế. Tuy nhiên, trên thực tế thì hoạt động của các tổ chức trọng tài tại Việt Nam còn nhiều bất cập. Pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại thông qua hình thức trọng tài cần được phổ biến hơn nữa, áp dụng nhiều hơn nữa để phát huy hiệu quả của phương thức này. Tại Việt Nam, số lượng các tranh chấp thương mại được giải quyết bằng trọng tài ngày một tăng lên. Nhưng việc đảm bảo thực hiện phán quyết trọng tài còn nhiều hạn chế, do vậy tòa án vẫn là phương thức tối ưu, hiệu quả mà các chủ thể lựa chọn. Bởi vậy, pháp luật về trọng tài thương mại cần có sự điều chỉnh chặt chẽ và phù hợp hơn vơi tình hình thực tế.

Tiếp theo cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về thi hành án và nâng cao hiệu quả của hoạt động tổ chức thi hành án.

Chính sự phức tạp, rắc rối kéo dài của nhiều vụ án cũng như sự chậm trễ trong tổ chức thi hành án là nguyên nhân dẫn tới việc áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp thương mại đạt kết quả chưa cao. Hàng năm, án dân sự còn tồn đọng khá lớn, án kinh tế dù ít nhưng lại rất khó khăn khi thi hành, nhất là trong các tình huống doanh nghiệp phá sản, tranh chấp về nghĩa vụ thanh toán, chủ doanh nghiệp bỏ trốn,... Trong trường hợp này, việc thi hành án khống thể thực hiện được do doanh nghiệp không còn tài sản hoặc còn nhưng giá trị không đáng kể, không đủ để thực hiện nghĩa vụ. Các tranh chấp từ đó mà cũng khó có thể giải quyết được một cách triệt để.

Ngoài ra, còn rất nhiều khó khăn trong thi hành bản án kinh tế thương mại, như việc áp dụng biện pháp cưỡng chế. Tất cả các phân tích nêu trên đều cho thấy yêu cầu cấp bách phải khẩn trương hoàn thiện và nâng cao hiệu qảu thực thi các quyết định, bản án của Tòa án, để củng cố lòng tin của nhân dân, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trước pháp luật.

2. Nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ, cá nhân có thẩm quyền

Cần tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức nhân dân về nghĩa vụ tôn trọng pháp luật, về những phương thức hợp pháp được sử dụng khi phát sinh các tranh chấp, mâu thuẫn trong kinh doanh thương mại, về sự cần thiết của cuộc đấu tranh chống hành vi trái pháp luật, thực hiện áp dụng pháp luật đúng đắn để bảo vệ lợi ích hợp pháp của các bên.

>> Xem thêm:  Chính sách thương mại của Hoa Kỳ đối với Việt Nam ?

Việc tuyên truyền, vận động có thể được tiến hành dưới nhiều hình thức khác nhau để người dân có thể tiếp cận thông tin nhanh chóng, đầy đủ và chính xác. Nội dung tuyên truyền cũng cần thiết thực, hợp lý, phù hợp với từng nhóm đối tượng cụ thể khác nhau. Có như vậy mới thu hút được sự tham gia đông đảo của quần chúng nhân dân, nâng cao chất lượng của việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật.

Hơn thế nữa là việc nâng cao ý thức pháp luật của các doanh nhân, bởi đó là những chủ thể liên quan mật thiết đến các vụ việc tranh chấp. Nếu như các chủ thể này coi thường pháp luật, áp dụng các hành vi vi phạm pháp luật trong giải quyết tranh chấp thì hậu quả sẽ vô cùng nặng nề. Các chủ thể tham gia hoạt động thương mại cần phải am hiểu pháp luật, chấp hành pháp luật, đó vừa là cách bảo vệ lợi ích cho chính mình, vừa đảm bảo tôn trọng lợi ích của các chủ thể khác. Mỗi doanh nhân, thương nhân khi tham gia hoạt động kinh tế thương mại đều chấp hành nghiêm chỉnh quy định pháp luật sẽ góp phần tạo nên môi trường kinh doanh thuận lợi, văn minh và phát triển.

Bên cạnh đó, các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp thương mại cũng cần đặc biệt quan tâm xây dựng đội ngũ cán bộ công chức, các cá nhân có thẩm quyền để có đủ năng lực chuyên môn và nhân phẩm cần thiết khi được giao nhiệm vụ. Đồng thời, có thể tham gia tích cực và hiệu quả vào các hoạt động đấu tranh phòng, chống các hiện tượng tiêu cực nói chung.

Để đạt được mục tiêu đó, các cơ quan có liên quan cần tiến hành đồng bộ các giải pháp khác nhau. Trước hết là cần tuyển chọn một cách kĩ càng các cán bộ, công chức để tạo ra nguồn cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán và đặc biệt là những cá nhân trực tiếp tham gia vào việc giải quyết các tranh chấp. Cần đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ chuyên môn, đặc biệt là kiến thức pháp luật về lĩnh vực kinh tế, thương mại, khoa học kỹ thuật, công nghệ thông tin. Do các tranh chấp về kinh tế thương mại ngày càng mở rộng về phạm vi, phức tạp về tính chất, đa dạng về nội dung, nên nếu không có đầy đủ những kiến thức cơ bản trong các lĩnh vực cũng như kinh nghiệm cần thiết thì rất có thể áp dụng pháp luật một cách sai trái, gây ra những hậu quả nghiêm trọng.

Vấn đề về phẩm chất chính trị, đạo đức, tác phong của các chủ thể có thẩm quyền cũng cần được quan tâm đúng mực. Khi tham gia giải quyết tranh chấp thương mại, đặc biệt là các vụ tranh chấp có giá trị lớn, các chủ thể có thẩm quyền phải kiên định, bản lĩnh, thanh liêm, không bị cám dỗ bởi các lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm. Đây là một vấn đề nan giải trong thực tế và rất khó để khắc phục. Nếu như không có tư cách đạo đức tốt, bản lĩnh tư tưởng vững vàng, các chủ thể này sẽ dễ bị mua chuộc và tất yếu sẽ đưa ra những quyết định sai lầm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Trên thực tế, trong các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đang có rất nhiều cán bộ, công chức có đủ các điều kiện, tiêu chuẩn để tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp thương mại. Do vậy, cần bố trí hợp lý, phân bổ nhân lực, phát huy các thế mạnh của mỗi cá nhân, góp phần vào việc phòng chống hiện tượng áp dụng pháp luật sai trái trong giải quyết tranh chấp thương mại. Mặt khác, cũng cần đào tạo và sẵn sàng thay thế nhân lực trẻ cho lớp cán bộ, công chức trước đây để tạo ra sự chủ động, sáng tạo và cập nhật yêu cầu của tình hình thực tế.

3. Nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức trọng tài và tòa án

Trước hết, cần nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan trọng tài trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại. Hoạt động của trọng tài dựa trên sự thỏa thuận lựa chọn của các bên tranh chấp, dó đó chất lượng hoạt động của cơ quan này hoàn toàn dựa trên sự thiện chí của các bên. Nếu như một trong hai bên không chấp nhận lựa chọn hình thức trọng tài để giải quyết tranh chấp thì tổ chức trọng tài cũng không có điều kiện để phát huy tác dụng. Do đó, để có thể tăng cường được hiệu quả, hiệu lực của tổ chức trọng tài thì cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật đối với các doanh nhân, giúp họ hiểu rõ các thế mạnh, ưu điểm của trọng tài khi giải quyết các tranh chấp thương mại. Trách nhiệm đó không chỉ thuộc về các trung tâm trọng tài mà còn là nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để góp phần duy trì mối quan hệ, giữ gìn bí mật kinh doanh và uy tín, thương hiệu cho các chủ thể liên quan.

Mặc khác, do chất lượng giải quyết bằng con đường trọng tài phụ thuộc lớn vào trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức của các trọng tài viên. Do vậy, nhà nước cũng cần đặc biệt coi trọng việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trọng tài viên. Các trung tâm trọng tài cần chú ý hơn nữa tới chất lượng của trọng tài viên, cập nhật thông tin nhanh chóng, chính xác, để họ phát huy được các thế mạnh của mình và nắm bắt thực tiễn.

Trong quá trình giải quyết các tranh chấp thương mại, trọng tài viên cần phân tích, giải thích, chỉ rõ những điểm đúng, sai trong từng vụ việc, ưu điểm, hạn chế khi lựa chọn giải quyết tranh chấp thông qua hình thức trọng tài,... để các bên có thể nắm rõ được các quy định pháp luật có liên quan tới nội dung vụ việc, ý thức đầy đủ và đúng đắn về trách nhiệm của mình khi tham gia tranh tụng tại trọng tài thương mại. Nhờ đó, vai trò của tổ chức trọng tài sẽ được nâng cao hơn, hình thức giải quyết thông qua trọng tài sẽ được ưu tiên lựa chọn khi các bên xảy ra tranh chấp. Những phán quyết của trọng tài cũng cần được xem xét và đánh giá một cách chính xác, thấu tình đạt lý, để các bên liên quan có thể tự nguyện chấp hành.

Bên cạnh đó, hình thức giải quyết tranh chấp thông qua tòa án cũng là một cách thức được các chủ thể hoạt động kinh doanh thương mại lựa chọn phổ biến. Tòa án là cơ quan cao nhất trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại, quyết định của tòa án có hiệu lực tối đa, buộc các bên phải tuân thủ, chấp hành và được phép sử dụng các biện pháp cưỡng chế thi hành với hành vi chống đối pháp luật.

Bởi sự quan trọng trong quyết định của tòa án nên các thẩm phán, điều tra viên, kiểm sát viên,... cần được đào tạo và đảm bảo chất lượng tốt nhất khi tham gia giải quyết vụ án. Ngành tòa án cần chú trọng bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho các cán bộ công chức và lựa chọn, bố trí các thẩm phán có đủ điều kiện về trình độ cũng như phẩm chất đạo đức để có thể giải quyết tốt nhất các tranh chấp phát sinh. Cũng như cần tăng cường số lượng thẩm phán để kịp thời giải quyết các tranh chấp thương mại ngày một gia tăng.

Nếu như thực hiện được những giải pháp trên, chất lượng xét xử của tòa án và hoạt động của trọng tài sẽ được nâng cao, từ đó tạo niềm tin cho các chủ thể kinh doanh nói chung và các thương nhân nói riêng vào phán quyết của trọng tài hay quyết định của tòa án. Khi tranh chấp xảy ra, nếu như không thể thương lượng và hòa giải, các thương nhân, chủ doanh nghiệp sẽ lựa chọn giải quyết thông qua trọng tài. Cho tới khi phán quyết của trọng tài cũng không thể hóa giải mâu thuẫn thì tòa án sẽ là phương thức cuối cùng để các bên lựa chọn giải quyết. Điều này góp phần giảm đi đáng kể các hành vi xử lý trái pháp luật và hiện tượng áp dụng pháp luật hình sự trong giải quyết tranh chấp thương mại sẽ không còn là phổ biến.

4. Tăng cường chức năng hoạt động của cơ quan thi hành án

Chính sự rắc rối, phức tạp kéo dài của nhiều vụ án, đặc biệt những vụ án dân sự cũng là một trong các nguyên nhân dẫn tới hiệu quả chưa cao của hoạt động áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp thương mại. Hàng năm, các vụ án còn tồn đọng khá lớn, các vụ án kinh tế thương mại dù không nhiều nhưng rất khó khăn khi thi hành do phải trải qua quá nhiều thủ tục hành chính và chi phí lớn. “Phải mất 343 ngày và qua 37 thủ tục để cưỡng chế thực hiện một hợp đồng với chi phí bằng 30% giá trị đòi nợ. Việt Nam là nước đòi hỏi nhiều thủ tục nhất khu vực Đông Nam Á trong việc giải quyết các tranh chấp kinh doanh”

Ngoài ra, trong điều kiện các doanh nghiệp phá sản do nợ nần hoặc chủ doanh nghiệp bỏ trốn thì việc thi hành án càng gặp nhiều khó khăn và hầu như không thể thực hiện được. Trong trường hợp này, việc thi hành là rất hạn chế do doanh nghiệp không còn tài sản hoặc còn nhưng giá trị không đáng kể, không đủ để thực hiện nghĩa vụ. Các tranh chấp từ đó mà cũng khó có thể giải quyết được một cách triệt để.

Pháp luật cần chặt chẽ, rút gọn hơn nữa các thủ tục pháp lý, quy định rõ ràng thẩm quyền và cách thức thực hiện các biện pháp cho cơ quan thi hành án. Từ đó, hoạt động áp dụng pháp luật mới nâng cao được hiệu quả và giải quyết nhanh chóng, kịp thời các tranh chấp thương mại phát sinh.

5. Đảm bảo điều kiện vật chất

Bên cạnh các giải pháp về việc thay đổi, bổ sung pháp luật, nâng cao trình độ chuyên môn, phẩm chất đạo đức của các cá nhân có thẩm quyền áp dụng pháp luật,... thì việc tạo điều kiện vật chất để đảm bảo hoạt động áp dụng pháp luật được diễn ra nhanh chóng, chính xác và hiệu quả cũng là một vấn đề cần chú ý. Những cơ sở vật chất cần thiết để phục vụ cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm vi phạm pháp luật nói chung, việc áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp thương mại nói riêng bao gồm: trụ sở làm việc, tài liệu, văn bản cần tra cứu, phương tiện, thiết bị chuyên dùng, máy tính có kết nối Internet, kinh phí hoạt động nghiệp vụ... có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và thời gian thực hiện nhiệm vụ của các cán bộ, công chức, cá nhân có thẩm quyền trong cơ quan, tổ chức bảo vệ pháp luật.

Kinh tế càng phát triển, cạnh tranh trong lĩnh vực thương mại càng trở nên gay gắt, phức tạp. Trong đó, có rất nhiều tình huống bên vi phạm pháp luật đã sử dụng những thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, hoặc sử dụng phương tiện khoa học kĩ thuật hiện đại để tạo dựng chứng cứ nhằm đạt được mục đích phi pháp. Vậy nên nếu như không được trang bị đầy đủ các thiết bị hiện đại và thiếu trình độ thì rất có thể đánh giá, nhìn nhận sai lầm về chứng cứ, bản chất sự việc, từ đó bỏ lọt tội phạm hoặc giải quyết oan sai cho người vô tội. Do đó, việc trang bị các phương tiện, thiết bị hiện đại, tiên tiến là rất cấp bách đối với quá trình điều tra, giải quyết tranh chấp thương mại.