1. Cơ sở pháp lý về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra

- Về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra được quy định cụ thể trong Điều 603 Bộ luật dân sự năm 2015.

Theo đó, điều luật có quy định như sau:

"Điều 603. Bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra
1. Chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra cho người khác. Người chiếm hữu, sử dụng súc vật phải bồi thường thiệt hại trong thời gian chiếm hữu, sử dụng súc vật, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
2. Trường hợp người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm cho súc vật gây thiệt hại cho người khác thì người thứ ba phải bồi thường thiệt hại; nếu người thứ ba và chủ sở hữu cùng có lỗi thì phải liên đới bồi thường thiệt hại.
3. Trường hợp súc vật bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật gây thiệt hại thì người chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật phải bồi thường; khi chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng súc vật có lỗi trong việc để súc vật bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật thì phải liên đới bồi thường thiệt hại.
4. Trường hợp súc vật thả rông theo tập quán mà gây thiệt hại thì chủ sở hữu súc vật đó phải bồi thường theo tập quán nhưng không được trái pháp luật, đạo đức xã hội."

Mặc dù súc vật và thú dữ đều là các loài động vật và đều có khả năng gây ra những thiệt hại cho con người và môi trường xung quanh, dẫn đến việc phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại của chủ sở hữu hoặc các chủ thể khác. Tuy nhiên, cơ sở pháp lý để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại do súc vật và thú dữ gây ra lại được quy định khác nhau. Điều này được giải thích bởi những đặc điểm khác biệt về bản năng tính loài giữa súc vật và thú dữ.

Không giống như pháp luật Việt Nam, pháp luật của hầu hết các nước trên thế giới mà cuốn sách này nghiên cứu đều quy định chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do các loài động vật gây ra chứ không tách biệt giữa trách nhiệm bồi thường thiệt hại do thú dữ hay do súc vật cũng như các loài động vật khác gây ra.

Ví dụ 1: trong Bộ luật Dân sự Pháp, tất cả các trường họp động vật gây thiệt hại đều được giải quyết trên cơ sở pháp lý tại Điều 1385 với nội dung: “chủ sở hữu một con vật hoặc người sử dụng con vật ấy phải chịu trách nhiệm về thiệt hại do con vật gây ra, dù nó đang được coi giữ hoặc bị xổng ra”.

Ví dụ 2: Trong Bộ luật Dân sự Nhật Bản, vấn đề trách nhiệm bồi thường thiệt hại do động vật gây ra đều được thể hiện thông qua quy định tại Điều 718: “người chiếm hữu động vật phải bồi thường thiệt hại do nó gây ra cho người thứ ba; song điều này không áp dụng nếu người chiếm hữu đã bảo quản nỏ với sự quan tâm đúng mức phù họp với đặc tỉnh và bản chất của động vật. Người chăm sóc động vật thay cho người chiếm hữu cũng gánh vác trách nhiệm nêu ở phần trên”.

=> Sự tách biệt các trường hợp bồi thường thiệt hại do động vật gây trong Bộ luật Dân sự của Việt Nam đảm bảo việc xác định căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường trong các trường họp khác nhau một cách chi tiết hơn.

Tuy nhiên, việc tách biệt sẽ rơi vào việc liệt kê các trường hợp bồi thường thiệt hại do động vật gây ra, mà việc liệt kê sẽ không thể bao quát được tất cả các trường hợp động vật gây thiệt hại, dẫn đến việc khi giải quyết tranh chấp về bồi thường thiệt hại sẽ phải viện dẫn quy định tương tự pháp luật để giải quyết. Điều này dẫn đến nhiều trường hợp, cơ quan áp dụng đã viện dẫn quy định một cách không chính xác. Thực tế này cho thấy việc hoàn thiện cơ cấu các quy định liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do động vật gây ra là một trong những yêu cầu mà cuốn sách này cần phải giải quyết.

Trên thực tế súc vật gây thiệt hại xảy ra rất nhiều, nhưng các bên thường thỏa thuận được về mức bồi thường và phương thức bồi thường nên không yêu cầu tòa án giải quyết.

Do đó, số lượng các vụ tranh chấp về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra được giải quyết tại tòa án không nhiều. Mặt khác, các vụ việc có liên quan đến bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra thường không có nhiều tình tiết phức tạp, nên các phán quyết mà Hội đồng xét xử đưa ra hầu như đều có cơ sở pháp lý rõ ràng.

Tuy nhiên, thông qua việc nghiên cứu một số vụ án điển hình về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra, chúng tôi nhận thấy một số vấn đề còn tồn tại trong việc áp dụng pháp luật vào giải quyết tranh chấp, cụ thể vấn đề “việc xác định gia cầm là súc vật" và xác định cả “lỗi của súc vật” vẫn còn tồn tại và không chỉnh xác”.

2. Mâu thuẫn giữa các cấp tòa trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường

Thực tiễn việc giải quyết vụ việc còn tồn tại mâu thuẫn giữa các cấp tòa trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường, cũng như mức bồi thường.

Việc xét xử các tranh chấp về bồi thường thiệt hại nói chung, bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra nói riêng, việc xác định chính xác chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường, cũng như mức bồi thường có vai trò quan trọng.

Nó không chỉ ảnh hưởng đến người bị thiệt hại mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến người chịu trách nhiệm bồi thường cũng như người có liên quan.

Nghiên cứu một số vụ việc về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra, chúng ta nhận thấy một số trường hợp giữa Tòa án sơ thẩm và Tòa án phúc thẩm còn có mâu thuẫn trong việc xác định chủ thể và mức bồi thường.

Tuy nhiên, Tòa phúc thẩm đã xác định Tòa sơ thẩm vi phạm thủ tục tố tụng khi không đưa anh Trung (chủ sở hữu của con ngỗng đã gây ra vụ tai nạn) vào xét xử.

3. Vụ việc liên quan đến vấn đề cần bàn

Theo http://tamnhinjiet/ky-an-trau-dien-huc-nguoi.html, truy cập ngày 10/5/2016 có vụ việc như sau:

“Ngày 04/12/2013, ông Nguyễn Quốc Đạt vận chuyển 4 con trâu của mình mua được từ thị trấn Phước An ( H. Krông Pắk, tỉnh Đắk Lắk) xuống lò mổ của ông Nguyễn Duy Do (thôn 1, xã Cư Êbur, TP. Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lak). Khi đưa vào lò mổ thì 1 con trâu bị xổng chuồng và đã húc phải 3 người dân trong đó nặng nhất là ông Nguyễn Ngọc Tính khiến ông bị mù mắt phải.

Vụ việc được Toàn án sơ thẩm xét xử với Bản án số 165/2013/DS-ST ngày 21/11/2013, của Tòa án nhân dân TP. Buôn Ma Thuột. Trong đó, Tòa sơ thẩm cho rằng thiệt hại là do súc vật gây ra và “Ông Nguyễn Duy Do là người có đăng ký kinh doanh giết mổ gia súc không có lồi trong việc để trâu húc ông Nguyễn Ngọc Tính nên không buộc ông Nguyễn Duy Do bồi thường mà trách nhiệm bồi thường phải là chủ trâu ông Nguyễn Quốc Đạt phải bồi thường là hợp lý”. Bản án sơ thẩm đã bị Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Đắk Lắk ra quyết định kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.

Trong đó Viện Kiểm sát cho rằng Tòa sơ thẩm xác định ông Nguyễn Duy Do không chịu trách nhiệm bồi thường cho ông Nguyễn Ngọc Tính là không đúng, “nên cần phải xác định lỗi của mỗi bên để buộc ông Nguyễn Duy Do phải có trách nhiệm liên đới cùng ông Nguyễn Quốc Đạt bồi thường cho ông Nguyễn Ngọc Tính mới đúng quy định của pháp luật”. Và xét cấp sơ thẩm nhận định, đánh giá chứng cứ chưa đầy đủ, khách quan, toàn diện và chính xác, vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, nên cần hủy toàn bộ án sơ thẩm.”

4. Bình luận vụ việc

Trong vụ việc trên, giữa Tòa án nhân dân Thành phố Buôn Ma Thuột và Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Đắk Lắk có mâu thuẫn với nhau trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho ông Tính. Tòa án nhân dân Thành phố Buôn Ma Thuột chỉ xác định chủ trâu là ông Nguyễn Quốc Đạt phải bồi thường cho ông Tính là không họp lý. Bởi Tòa án đã không xem xét kỹ lưỡng trách nhiệm của các chủ thể trong việc quản lý số trâu khi giao cho lò mổ của ông Do.

Tại thời điểm gây thiệt hại, cả 4 con trâu đã được nhốt trong chuồng (trâu xổng chuồng, tức là đã được nhốt trong chuồng) nên cần phải xác định tại thời điểm đó ông Do hay ông Đạt đang có trách nhiệm quản lý số trâu đó. Trong khi đó, Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Đắk Lắk lại cho rằng “cần phải xác định lỗi của mỗi bên để buộc ông Nguyễn Duy Do phải có trách nhiệm liên đới cùng ông Nguyễn Quốc Đạt bồi thường cho ông Nguyễn Ngọc Tính mới đúng quy định của pháp luật”.

Như vậy, việc mâu thuẫn trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các vụ việc súc vật nói riêng, tài sản nói chung gây thiệt hại không xuất phát từ bất cập trong quy định của pháp luật, mà xuất phát từ sự đánh giá các tình tiết trong vụ việc. Chính điều này có thể gây ảnh hưởng đến việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích họp pháp của các chủ thể có liên quan.

5. Vụ việc xác định sai chủ thể bồi thường

Thực tiễn xét xử vụ việc ta có thể thất vẫn còn tồn tại một số vụ việc tòa án xác định đúng nguyên nhân gây thiệt hại không phải súc vật nhưng lại xác định sai chủ sở hữu súc vật phải bồi thường.

Trong vụ án về bồi thường thiệt hại mà Tòa án nhân dân huyện Gia Viễn xét xử bằng Bản án số 11/2006/DSST ngày 15 tháng 8 năm 2006.

Nội dung vụ việc là con bò nhà ông Biên húc vào bụng cháu Đại con chị Ngải. Khi đó cháu Đại đang bị vi trùng uốn ván xâm nhập, do sức khỏe yếu nên cháu đã tử vong 5 ngày sau đó. Khi xét xử, Hội đồng đã nhận định “cháu Đại bị bò húc là nguyên nhân sâu xa, tạo đà và tạo điều kiện thúc đẩy nhanh tiến triển của căn bệnh hiểm nghèo làm cho bệnh nhân nhanh chóng tử vong”.

Trong vụ việc này, rõ ràng Tòa án xác định việc cháu Đại bị bò húc không phải là nguyên nhân dẫn đến tử vong, nhưng khi chị Ngải đưa ra yêu cầu bồi thường do con chị bị chết, Tòa án xác định thiệt hại và bắt ông Biên bồi thường 1/3 là không họp lý.

Ở đây tồn tại một vấn đề là Tòa án không xác định cụ thể số tiền 1/3 thiệt hại mà ông Biên phải bồi thường gồm những gì, nên việc buộc ông Biên bồi thường là phán quyết không thỏa đáng. Trong trường hợp này, chỉ nên xác định thiệt hại về sức khỏe đối với cháu Đại khi bò húc và buộc ông Biên phải bồi thường, chứ không thể buộc ông phải bồi thường thiệt hại về tính mạng.

6. Câu hỏi thường gặp về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra

6.1 Những sai sót khi áp dụng bồi thường thiệt hại do súc vật gây?

Với việc áp dụng pháp luật vào giải quyết tranh chấp thực tiễn về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra còn có những sai sót, hiểu lầm về nội dung như: Mâu thuẫn giữa các cấp tòa trong việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường; hay xác định sai chủ thể bồi thường...

6.2 Vai trò của việc xác định chính xác chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường do súc vật gây ra?

Vai trò của việc xác định chính xác chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường do súc vật gây ra vô cùng quan trọng. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến người bị thiệt hại mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến người chịu trách nhiệm bồi thường cũng như người có liên quan.