Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam, thắng cảnh gây hậu quả nghiêm trọng

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, hành vi xâm hại đến các di tích, danh lam thắng cảnh được quy định cụ thể nhằm mục đích răn đe, phòng ngừa và xử lý nghiêm minh. Mặc dù có một số nhầm lẫn trong việc tham chiếu, tội danh này trên thực tế được quy định tại Điều 345 của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017, với tên gọi "Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh gây hậu quả nghiêm trọng".

1. Tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa hoặc danh làm thắng cảnh được hiểu như nào?

Tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa là các tài sản có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa và kiến trúc nằm trong khu vực được công nhận và bảo vệ theo quy định của pháp luật. Đây là các tài sản mang ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn, tôn tạo và phục hồi di sản văn hóa của một địa phương hoặc quốc gia. Các tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa có thể bao gồm:

• Các công trình kiến trúc: Bao gồm cả các công trình như cung điện, ngôi đền, nhà thờ, chùa, cổng thành, lâu đài, tòa nhà lịch sử, kiến trúc truyền thống của một khu vực.
• Các di chỉ và di tích lịch sử: Đây là các địa điểm có giá trị lịch sử như các khu địa bàn, thành phố cổ, thành phố cổ truyền thống, các di chỉ khảo cổ học, cảnh quan thiên nhiên có giá trị văn hóa lịch sử.
• Các tác phẩm nghệ thuật: Bao gồm các tác phẩm điêu khắc, tranh vẽ, bức tường nghệ thuật, tượng, các tác phẩm nghệ thuật truyền thống, đồ gốm, đồ sứ, trang sức, văn bia, các hiện vật lịch sử và văn hóa khác.
• Văn bản, tài liệu: Các văn bản, tài liệu, sổ sách, hồ sơ lưu trữ có giá trị lịch sử, văn hóa và liên quan đến khu di tích.

Tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử của một địa phương hay quốc gia. Chúng thường được bảo vệ và quản lý theo quy định của pháp luật để đảm bảo sự bền vững và tôn vinh di sản văn hóa của một nền văn minh.

Danh lam thắng cảnh là các địa điểm nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, có giá trị văn hóa, lịch sự và du lịch.  Đây là những địa điểm thu hút khách du lịch bởi vẻ đẹp tự nhiên hoặc kiến trúc độc đáo, cùng với giá trị văn hóa, lịch sử, và môi trường xung quanh. Danh lam thắng cảnh thường nằm ở các vùng đất đặc biệt, có phong cảnh tuyệt đẹp hoặc có sự kết hợp giữa thiên nhiên và con người. Đây có thể là các khu vực núi non, hồ, biển, đảo, thác nước, hang động, vườn quốc gia, khu di tích lịch sử, khu du lịch sinh thái, công viên quốc gia, và các địa điểm có cảnh quan thiên nhiên đặc biệt khác. Các danh lam thắng cảnh thường được bảo tồn và quản lý để du khách có thể tận hưởng vẻ đẹp tự nhiên, tham quan, nghiên cứu lịch sử, và trải nghiệm văn hóa của địa phương. Nhiều danh lam thắng cảnh trên thế giới cũng là di sản thế giới được UNESCO công nhận vì giá trị văn hóa và tự nhiên của chúng.

2. Cấu thành tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam, thắng cảnh

Theo quy định tại tiểu mục 3 Mục I Công văn 206/TANDTC-PC ngày 27 tháng 12 năm 2022 của Tòa án nhân dân tối cao về việc thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong công tác xét xử, đối với hành vi hủy hoại tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa hoặc danh lam thắng cảnh có giá trị từ 100 triệu đồng trở lên thì phạm tội “Vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thẳng cảnh gây hậu quả nghiêm trọng” theo Điều 345 Bộ luật Hình sự hay tội “Hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản” theo Điều 178 Bộ luật Hình sự hay cả hai tội được giải đáp như sau:

Trường hợp người có hành vi hủy hoại tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa hoặc danh lam thắng cảnh mà hành vi hủy hoại đã làm cho tài sản của khu di tích bị hư hỏng hoặc mất giá trị sử dụng thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản theo quy định tại Điều 178 của Bộ luật Hình sự nếu có đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.

Như vậy, theo quy định nêu trên thì nếu có đủ các yếu tố cấu thành tội phạm thì trường hợp người có hành vi hủy hoại tài sản thuộc khu di tích lịch sử - văn hóa hoặc danh lam thắng cảnh mà hành vi hủy hoại đã làm cho tài sản của khu di tích bị hư hỏng hoặc mất giá trị sử dụng thì có thể truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản theo quy định tại Điều 178 của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.

Do đó, 04 yếu tố cấu thành tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản trong trường hợp hủy hoại tài sản khu di tích lịch sử - văn hóa hoặc danh lam thắng cảnh mà quý khách cần lưu ý bao gồm: 

2.1. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản phải là người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự và đủ độ tuổi theo quy định của pháp luật. Theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự, người phạm tội từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm này quy định tại khoản 1 và khoản 2 của Điều luật, vì hai khoản này chỉ là tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng, nhưng phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm này quy định tại khoản 3 và khoản 4 của Điều luật vì hai khoản này là tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

2.2. Khách thể của tội phạm

 Khách thể của tội phạm là những quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ và bị hành vi phạm tội xâm hại. Theo các quy định pháp luật và bình luận chuyên sâu, khách thể của Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh là trật tự quản lý hành chính trong lĩnh vực bảo vệ và sử dụng các di tích này.

Việc xác định khách thể là "trật tự quản lý" thay vì "quyền sở hữu" là một điểm khác biệt cơ bản và mang ý nghĩa lý luận sâu sắc. Điều này cho thấy mục đích của điều luật không chỉ là bảo vệ giá trị tài sản vật chất của di tích, mà còn là bảo vệ tính toàn vẹn của hệ thống quản lý nhà nước, các quy tắc, quy trình đã được thiết lập để duy trì và phát huy các giá trị văn hóa. Một hành vi có thể không gây ra thiệt hại lớn về mặt vật chất nhưng vẫn xâm phạm nghiêm trọng đến trật tự quản lý (ví dụ, tự ý tu bổ, phục hồi di tích không đúng quy hoạch đã được duyệt). Do đó, tội danh này tồn tại độc lập và không thể bị thay thế bởi Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản, bởi vì nó bảo vệ một giá trị pháp lý khác.

2.3. Mặt khách quan của tội phạm

Hành vi khách quan: Người thực hiện hủy hoại tài sản của di tích lịch sử - văn hóa phải làm cho tài sản mất hẳn giá trị sử dụng không thể khôi phục lại được và như vậy toàn bộ giá trị tài sản không còn như lúc ban đầu.

Làm hư hỏng tài sản: là làm giảm đáng kể giá trị sử dụng của tài sản và giá trị sử dụng bị giảm đó có thể khôi phục được (có thể khôi phục lại như cũ, nhưng có thể chỉ khôi phục lại được một phần).

Hành vi hủy hoại hoặc làm hư hỏng tài sản được thực hiện bằng nhiều phương thức khác nhau, tùy thuộc vào thủ đoạn mà người phạm tội thực hiện, có thể kể đến như: đốt cháy, đập phá, dùng thuốc nổ, dùng chất độc, hóa chất hoặc lợi dụng thiên tai để hủy hoại tài sản, ...

Hậu quả là yếu tố bắt buộc phải có ở tội này, nếu chưa có hậu quả xảy ra thì chưa cấu thành tội phạm và tội phạm này cũng không có giai đoạn phạm tội chưa đạt và chuẩn bị phạm tội. Hậu quả nghiêm trọng do hành vi hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản gây ra là những thiệt hại về thể chất, tinh thần, nếu là thiệt hại về vật chất thì những thiệt hại này không phải là thiệt hại về tài sản do hành vi hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng trực tiếp gây ra. Ví dụ như ly hương ở sân đình của di tích lịch sử bị biến dạng vì bị đập phá, hoặc các bình phong cổ bị hủy hoại do đốt cháy,  ...

3. Hình phạt với Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam, thắng cảnh 

3.1. Khung hình phạt

Điều 345 Bộ luật Hình sự quy định các khung hình phạt chính, thể hiện sự phân hóa trách nhiệm hình sự dựa trên mức độ nghiêm trọng của hành vi và hậu quả gây ra.

Khung 1 (Khoản 1): Mức phạt áp dụng cho các hành vi vi phạm:

• Gây hư hại di tích có giá trị từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.
• Hủy hoại, làm thay đổi yếu tố gốc cấu thành di tích cấp tỉnh.
• Đã bị xử phạt hành chính hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
• Mức phạt: Phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Khung 2 (Khoản 2): Mức phạt cao hơn, áp dụng cho các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng:

• Gây hư hại di tích có giá trị từ 500.000.000 đồng trở lên.
• Hủy hoại, làm thay đổi yếu tố gốc cấu thành di tích cấp quốc gia hoặc cấp quốc gia đặc biệt.
• Mức phạt: Phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.

Sự phân hóa trách nhiệm hình sự này cho thấy nhà làm luật đã cân nhắc cả giá trị vật chất của thiệt hại và giá trị văn hóa, lịch sử của di tích (được thể hiện qua cấp độ xếp hạng) để xử lý. Điều này phản ánh nhận thức rằng thiệt hại đối với các di sản có giá trị đặc biệt tiêu biểu cần được xử lý nghiêm khắc hơn.

3.2. Các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Bên cạnh các tình tiết định khung tại Điều 345, việc quyết định hình phạt cụ thể cho người phạm tội còn dựa trên các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ chung được quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Tình tiết giảm nhẹ: Bao gồm các hành vi như người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm, tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, hoặc đã lập công chuộc tội.

Tình tiết tăng nặng: Bao gồm các hành vi như phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội, hoặc lợi dụng hoàn cảnh đặc biệt như thiên tai, dịch bệnh.

Việc áp dụng các tình tiết này giúp Tòa án cá thể hóa hình phạt, đảm bảo tính công bằng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Ví dụ, một người phạm tội cố ý hủy hoại di tích nhưng sau đó tích cực hỗ trợ điều tra và khắc phục hậu quả có thể được xem xét giảm nhẹ đáng kể. Ngược lại, một nhóm tội phạm có tổ chức thực hiện hành vi nhằm trục lợi sẽ bị xử lý nghiêm khắc hơn.

4. So sánh với những tội danh khác liên quan

4.1. So sánh với tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản 

Đây là hai tội danh dễ gây nhầm lẫn nhất do hành vi khách quan có thể tương đồng. Luật Minh Khuê lập bảng so sánh chi tiết như sau:

Một hành vi "hủy hoại" có thể gây thiệt hại cho cả quyền sở hữu (của cá nhân, tổ chức) và chế độ quản lý của nhà nước (đối với di sản). Tuy nhiên, nguyên tắc pháp lý cơ bản là "một hành vi chỉ cấu thành một tội phạm". Do đó, việc xác định tội danh phù hợp phụ thuộc vào mục đích chính của hành vi và tính chất của tài sản bị hủy hoại. Nếu hành vi nhằm phá hoại tài sản thông thường, áp dụng Điều 178. Nếu tài sản là di tích và hành vi xâm phạm các quy định bảo vệ di tích (ngay cả khi không gây thiệt hại vật chất), áp dụng Điều 345.

4.2. So sánh với các vi phạm hành chính

Ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự trong lĩnh vực di sản văn hóa rất rõ ràng. Vi phạm hành chính có mức độ nguy hiểm thấp hơn và được xử phạt bằng các biện pháp hành chính như phạt tiền, tước giấy phép. Nghị định 38/2021/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định cụ thể các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực này, với mức phạt tiền từ 1 triệu đến 50 triệu đồng tùy theo tính chất và mức độ.

Sự chuyển đổi từ vi phạm hành chính sang tội phạm hình sự xảy ra khi hành vi vi phạm đạt đến ngưỡng "gây hậu quả nghiêm trọng" hoặc trong trường hợp "tái phạm vi phạm hành chính". Ví dụ vụ sư trụ trì chùa Du Anh tại Thanh Hóa tự ý xây dựng, phục hồi di tích quốc gia đã bị xử phạt hành chính 20 triệu đồng, thay vì bị truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thấy hành vi mặc dù xâm hại di tích nhưng chưa đạt ngưỡng "hậu quả nghiêm trọng" theo quy định của pháp luật hình sự.

5. Khó khăn trong thực tiễn và kiến nghị giải pháp

Một trong những thách thức lớn nhất là việc định giá tài sản bị thiệt hại. Các di sản văn hóa, đặc biệt là cổ vật, di vật, thường là "tài sản vô giá" và không có khung giá thị trường rõ ràng. Trong khi đó, các quy định về định giá tài sản trong tố tụng hình sự lại thường dựa trên giá thị trường. Điều này tạo ra một mâu thuẫn lớn: Bộ luật Hình sự yêu cầu một giá trị cụ thể để định khung hình phạt, nhưng đối tượng của tội phạm lại không thể định giá bằng phương pháp thông thường. Việc định giá không chính xác có thể dẫn đến việc áp dụng khung hình phạt sai, gây bất lợi cho bị cáo hoặc không đủ sức răn đe.

Ngoài thiệt hại vật chất, Điều 345 còn đề cập đến việc "hủy hoại, làm thay đổi yếu tố gốc cấu thành di tích" , đây là thiệt hại phi vật chất khó định lượng. Thiệt hại phi vật chất không chỉ là sự hư hỏng vật lý mà còn là sự mất mát về bản sắc văn hóa, tri thức truyền thống và tinh thần cộng đồng. Hiện nay, không có văn bản nào hướng dẫn cụ thể cách thức đánh giá mức độ nghiêm trọng của những thiệt hại này. Sự thiếu các tiêu chí cụ thể (ví dụ: mức độ ảnh hưởng đến giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, sự mất mát của các nghi lễ truyền thống) gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc thu thập chứng cứ và đưa ra kết luận khách quan, buộc họ phải dựa vào các tiêu chí định lượng (giá trị tài sản) vốn không phản ánh đầy đủ bản chất của tội phạm.

Để giải quyết những bất cập trên, cần có một chiến lược tổng thể, phối hợp giữa các giải pháp pháp lý, chính sách và xã hội.

- Về pháp lý:

• Hoàn thiện khung pháp lý: Cần sửa đổi, bổ sung các quy định tại Điều 345 để cụ thể hóa hơn nữa các tiêu chí xác định "hậu quả nghiêm trọng", đặc biệt là đối với các thiệt hại phi vật chất.
• Xây dựng văn bản hướng dẫn chuyên sâu: Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về phương pháp định giá di sản văn hóa trong tố tụng hình sự. Đề xuất thành lập các Hội đồng định giá đặc biệt, với sự tham gia của các chuyên gia văn hóa, lịch sử, khảo cổ học, để đảm bảo việc định giá được thực hiện một cách chuyên nghiệp và chính xác.

- Về chính sách và tổ chức:

• Tăng cường phối hợp liên ngành: Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan văn hóa, công an, viện kiểm sát và tòa án trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử các vụ án liên quan đến di sản.
• Nâng cao năng lực chuyên môn: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu cho các cán bộ tố tụng về các quy định, đặc thù trong lĩnh vực di sản văn hóa.

- Về xã hội:

• Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục: Tăng cường tuyên truyền, giáo dục chính thức và phi chính thức trong cộng đồng về giá trị của di sản và trách nhiệm bảo vệ chúng. Việc nâng cao nhận thức sẽ là giải pháp lâu dài và bền vững nhất để ngăn ngừa hành vi vi phạm.
• Xã hội hóa công tác bảo tồn: Khuyến khích và tạo cơ chế thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân tư nhân tham gia vào công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Điều này không chỉ giảm gánh nặng cho Nhà nước mà còn huy động được nguồn lực đa dạng, góp phần bảo vệ di sản một cách hiệu quả hơn.

Kết luận

Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh theo Điều 345 Bộ luật Hình sự 2015 là một tội danh quan trọng, phản ánh sự quan tâm của pháp luật đối với việc bảo vệ các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc. Khách thể bị xâm hại của tội danh này không phải là quyền sở hữu tài sản đơn thuần mà là trật tự quản lý nhà nước đối với di sản. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, việc định giá tài sản vô giá và xác định mức độ thiệt hại phi vật chất vẫn là những rào cản lớn, gây khó khăn cho cơ quan tố tụng và có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán trong việc xét xử.

Để đảm bảo hiệu quả của công tác bảo vệ di sản, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết và cụ thể hơn. Bên cạnh đó, việc tăng cường hợp tác liên ngành và đẩy mạnh giáo dục, xã hội hóa công tác bảo tồn là những giải pháp chiến lược, tạo nền tảng vững chắc để bảo vệ di sản văn hóa, đảm bảo rằng những hành vi vi phạm sẽ được xử lý một cách hiệu quả, công bằng và đủ sức răn đe.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng gọi ngay tới số: 1900.6162 để được Luật Minh Khuê hỗ trợ và giải đáp thắc mắc nhanh chóng.