Những hành vi nào là cản trở hoạt động của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự?

Hoạt động tố tụng hình sự là một quá trình phức tạp, bao gồm các thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, nhằm mục tiêu giải quyết vụ án một cách khách quan, toàn diện và đúng pháp luật. Để đảm bảo mục tiêu này, pháp luật yêu cầu các cơ quan, tổ chức và mọi cá nhân có liên quan phải tuân thủ nghiêm ngặt trật tự, kỷ cương trong quá trình tiến hành tố tụng.

Điều 466 của Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015 là "hàng rào" pháp lý then chốt, quy định cụ thể các hành vi bị coi là cản trở hoạt động tố tụng và các biện pháp xử lý tương ứng. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định tại điều luật này, làm rõ các hành vi bị cấm, thẩm quyền xử lý và phân biệt ranh giới giữa biện pháp tố tụng và trách nhiệm hình sự.

1. Các hành vi cản trở hoạt động tố tụng hình sự 

Điều 466 BLTTHS 2015 quy định rằng "Người bị buộc tội, người tham gia tố tụng khác" nếu thực hiện một trong các hành vi cản trở thì tùy theo mức độ vi phạm có thể bị xử lý. Điều 466 liệt kê 12 hành vi cụ thể bị nghiêm cấm.

Điều 466. Xử lý người có hành vi cản trở hoạt động tố tụng của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng

Người bị buộc tội, người tham gia tố tụng khác có một trong các hành vi sau đây thì tuỳ mức độ vi phạm có thể bị cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng quyết định áp giải, dẫn giải, phạt cảnh cáo, phạt tiền, tạm giữ hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của luật:

1. Làm giả, hủy hoại chứng cứ gây trở ngại cho việc giải quyết vụ việc, vụ án;

2. Khai báo gian dối hoặc cung cấp tài liệu sai sự thật;

3. Từ chối khai báo hoặc từ chối cung cấp tài liệu, đồ vật;

4. Người giám định, người định giá tài sản kết luận gian dối hoặc từ chối kết luận giám định, định giá tài sản mà không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan;

5. Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người làm chứng ra làm chứng hoặc buộc người khác ra làm chứng gian dối;

6. Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người bị hại tham gia tố tụng hoặc buộc người bị hại khai báo gian dối;

7. Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người giám định, người định giá tài sản thực hiện nhiệm vụ hoặc buộc người giám định, người định giá tài sản kết luận sai với sự thật khách quan;

8. Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người phiên dịch, người dịch thuật thực hiện nhiệm vụ hoặc buộc người phiên dịch, người dịch thuật dịch gian dối;

9. Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản đại diện cơ quan, tổ chức, cá nhân khác tham gia tố tụng;

10. Xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; đe doạ, sử dụng vũ lực hoặc có hành vi khác cản trở hoạt động tố tụng của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

11. Đã được triệu tập mà vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan và việc vắng mặt của họ gây trở ngại cho hoạt động tố tụng;

12. Ngăn cản việc cấp, giao, nhận hoặc thông báo văn bản tố tụng của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Để thuận tiện cho việc tra cứu và nhận diện, 12 hành vi này có thể được phân loại thành 04 nhóm chính dựa trên bản chất của hành vi vi phạm:

1.1. Hành vi xâm phạm tính xác thực của chứng cứ và sự thật khách quan

Đây là nhóm hành vi tấn công trực tiếp vào nền tảng của vụ án là "sự thật khách quan", nhằm làm sai lệch hồ sơ và diễn biến vụ việc.

• Làm giả, hủy hoại chứng cứ gây trở ngại cho việc giải quyết vụ việc, vụ án.
• Khai báo gian dối hoặc cung cấp tài liệu sai sự thật. Đây là hành vi phổ biến, không chỉ bị xử lý theo Điều 466 mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
• Người giám định, người định giá tài sản kết luận gian dối. Đây là hành vi đặc biệt nghiêm trọng, lợi dụng kiến thức chuyên môn để cung cấp thông tin sai lệch, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả giải quyết vụ án.

1.2. Hành vi cản trở thụ động

Nhóm này bao gồm các hành vi thể hiện sự bất hợp tác, trốn tránh hoặc từ chối thực hiện các nghĩa vụ pháp lý mà BLTTHS yêu cầu.

Từ chối khai báo hoặc từ chối cung cấp tài liệu, đồ vật. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định rõ giới hạn của nghĩa vụ này. Các văn bản hướng dẫn xử phạt chi tiết, cụ thể là Pháp lệnh 02/2022/UBTVQH15, nêu rõ việc xử phạt hành vi "từ chối khai báo" sẽ "Trừ người bị buộc tội". Quy định này nhằm đảm bảo quyền im lặng, quyền không bị buộc tội hoặc không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình của người bị buộc tội.

Đã được triệu tập mà vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan và việc vắng mặt của họ gây trở ngại cho hoạt động tố tụng. Đây là hành vi thường gặp ở người làm chứng, người liên quan, và pháp luật cho phép áp dụng biện pháp dẫn giải để buộc họ có mặt.

Người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật từ chối kết luận hoặc từ chối thực hiện nhiệm vụ mà không có lý do chính đáng (lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan).

Ngăn cản việc cấp, giao, nhận hoặc thông báo văn bản tố tụng của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

1.3. Hành vi cản trở chủ động 

Đây là nhóm hành vi có tính chất nguy hiểm, thể hiện sự chủ động sử dụng các thủ đoạn trái pháp luật để tác động, can thiệp vào ý chí của các chủ thể tố tụng khác, ngăn cản họ thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.

Việc BLTTHS lặp lại cùng một cấu trúc hành vi ("Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực...") cho 05 nhóm đối tượng khác nhau cho thấy ý chí lập pháp rõ ràng. Điều này nhằm thiết lập một "mạng lưới" bảo vệ toàn diện, đảm bảo tính độc lập và an toàn của mọi chủ thể tham gia tố tụng, ngăn chặn bất kỳ sự can thiệp nào vào quá trình xác định sự thật khách quan.

Các hành vi cụ thể bao gồm:

• Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người làm chứng ra làm chứng hoặc buộc người khác ra làm chứng gian dối.
• Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người bị hại tham gia tố tụng hoặc buộc người bị hại khai báo gian dối.
• Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người giám định, người định giá tài sản thực hiện nhiệm vụ hoặc buộc họ kết luận sai sự thật.
• Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản người phiên dịch, người dịch thuật thực hiện nhiệm vụ hoặc buộc họ dịch gian dối.
• Lừa dối, đe doạ, mua chuộc, sử dụng vũ lực nhằm ngăn cản đại diện cơ quan, tổ chức, cá nhân khác tham gia tố tụng.

1.4. Hành vi xâm phạm trật tự và uy tín của cơ quan tiến hành tố tụng

Nhóm hành vi này trực tiếp xâm phạm đến kỷ cương, trật tự công cộng tại nơi diễn ra hoạt động tố tụng (như phiên tòa, trụ sở cơ quan điều tra) và xâm phạm đến uy tín, danh dự, sự an toàn của người thi hành công vụ tư pháp.

• Xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
• Đe dọa, sử dụng vũ lực hoặc có hành vi khác cản trở hoạt động tố tụng của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Cụm từ "hành vi khác cản trở"  và hành vi "vi phạm nội quy phiên tòa" (được quy định tại Điều 467 BLTTHS) có mối liên hệ chặt chẽ. Cả hai đều là cơ sở để xử lý các hành vi gây rối. Nếu ở mức độ nghiêm trọng, các hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội gây rối trật tự phiên tòa" theo Điều 391 Bộ luật Hình sự.

2. Thẩm quyền và biện pháp xử lý hành vi cản trở tố tụng

Tùy thuộc vào hành vi, mức độ vi phạm và giai đoạn tố tụng, người vi phạm có thể bị áp dụng các biện pháp sau:

• Biện pháp tố tụng (Chung): Điều 466 liệt kê các biện pháp xử lý chung bao gồm: Áp giải, Dẫn giải (thường áp dụng cho người làm chứng, người bị hại... cố ý vắng mặt khi được triệu tập) , Phạt cảnh cáo, Phạt tiền, Tạm giữ hành chính, hoặc Buộc khắc phục hậu quả.
• Biện pháp xử lý tại phiên tòa (Đặc thù): Đối với các hành vi vi phạm xảy ra ngay tại phiên tòa (như gây rối trật tự), Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền áp dụng các biện pháp tức thời, bao gồm: Phạt cảnh cáo, Phạt tiền, Buộc rời khỏi phòng xử án, hoặc Bắt giữ người vi phạm.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Đây là biện pháp nghiêm khắc nhất, được áp dụng khi hành vi cản trở có đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Phần này sẽ được phân tích chi tiết ở mục sau.

Điều 466 BLTTHS chỉ quy định về nguyên tắc được phép phạt tiền, nhưng không nêu mức phạt cụ thể. Văn bản thực thi trực tiếp và quy định chi tiết về mức phạt hành chính cho các hành vi cản trở tố tụng là Pháp lệnh số 02/2022/UBTVQH15. Đây là văn bản pháp lý mấu chốt mà người tham gia tố tụng và luật sư cần nắm rõ.

Theo Pháp lệnh này :

• Mức phạt tiền tối đa chung đối với cá nhân là 40.000.000 đồng.
• Mức phạt tiền tối đa chung đối với tổ chức là 80.000.000 đồng.

Một số mức phạt cụ thể đối với các hành vi cản trở tố tụng hình sự phổ biến (áp dụng cho cá nhân) bao gồm :

• Vi phạm nội quy phiên tòa (sử dụng điện thoại, gây ồn): Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đến 500.000 đồng.
• Người làm chứng, giám định... cố ý không đến Tòa án: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đến 1.000.000 đồng.
• Khai báo gian dối (trừ người bị buộc tội): Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng đến 1.000.000 đồng.
• Làm giả hoặc hủy hoại chứng cứ: Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 7.000.000 đồng.
• Xúc phạm danh dự, nhân phẩm người có thẩm quyền THTT: Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 7.000.000 đồng.

Pháp luật tố tụng hình sự và các văn bản liên quan (như Pháp lệnh 02/2022/UBTVQH15) phân định rõ hai cấp độ thẩm quyền: (1) Thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính tại chỗ; và (2) Thẩm quyền ra quyết định xử phạt. Việc phân định này vừa đảm bảo tính kịp thời trong việc ngăn chặn vi phạm, vừa đảm bảo sự thận trọng khi áp dụng các chế tài tài chính.

Trong giai đoạn điều tra:

• Điều tra viên, Cán bộ điều tra được phân công giải quyết vụ án có thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính đối với các hành vi cản trở (ví dụ: cản trở thu thập chứng cứ, đe dọa nhân chứng).
• Trưởng Công an cấp huyện, Giám đốc Công an cấp tỉnh (và các chức danh tương đương) là người có thẩm quyền ra quyết định xử phạt tiền tùy theo mức độ vi phạm.

Trong giai đoạn truy tố và kiểm sát:

• Kiểm sát viên được phân công giải quyết vụ án có thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính.
• Người có thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân (như Viện trưởng các cấp) có thẩm quyền ra quyết định xử phạt.

Trong giai đoạn xét xử (Tại Phiên tòa):

• Thẩm phán được phân công (Chủ tọa phiên tòa), Thư ký Tòa án có thẩm quyền lập biên bản vi phạm.
• Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có quyền ra quyết định xử phạt ngay tại chỗ đối với các vi phạm ở mức độ thấp (phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền đến 1.000.000 đồng)  và áp dụng các biện pháp tức thời như buộc rời khỏi phòng xử án.
• Chánh án Tòa án (cấp huyện, cấp tỉnh) có thẩm quyền ra quyết định xử phạt ở các mức phạt tiền cao hơn (ví dụ, Chánh án TAND cấp tỉnh có thể phạt đến 40.000.000 đồng).

3. Phân biệt hành vi cản trở và tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp 

Đây là nội dung pháp lý quan trọng mà người tham gia tố tụng và cả người dân dễ nhầm lẫn. Ranh giới cốt lõi để phân biệt một hành vi chỉ bị xử lý theo Điều 466 BLTTHS (biện pháp tố tụng/hành chính) hay bị truy cứu trách nhiệm hình sự (theo BLHS) là "tính chất, mức độ vi phạm" và hậu quả gây ra.

Hành vi cản trở (Điều 466 BLTTHS): Là các vi phạm ở mức độ thấp, chưa gây hậu quả nghiêm trọng, hoặc vi phạm lần đầu. Mục đích của việc xử lý là để khôi phục trật tự tố tụng, răn đe, giáo dục và đảm bảo cho hoạt động tố tụng được tiếp tục. Hình thức xử lý là các biện pháp tố tụng hoặc hành chính (cảnh cáo, phạt tiền, tạm giữ hành chính, buộc rời khỏi phòng xử án).

Tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp (Chương XXIV BLHS): Là các hành vi có tính chất nguy hiểm cao cho xã hội, xâm phạm nghiêm trọng đến sự đúng đắn, khách quan của hoạt động tư pháp, hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi đó mà còn vi phạm. Mục đích xử lý là trừng phạt người vi phạm. Hình thức xử lý là trách nhiệm hình sự (cải tạo không giam giữ, phạt tù).

Hầu hết các hành vi cản trở tại Điều 466 BLTTHS đều có "phiên bản" hình sự tương ứng trong Bộ luật Hình sự. Bảng dưới đây đối chiếu một số hành vi phổ biến:

Kết luận

Tóm lại, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Điều 466 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với mọi tổ chức, cá nhân tham gia vào quá trình tố tụng. Việc hiểu rõ các hành vi bị cấm, thẩm quyền xử lý của các cơ quan tiến hành tố tụng và các biện pháp xử lý cụ thể — từ cảnh cáo, phạt tiền đến khả năng bị truy cứu trách nhiệm hình sự — có ý nghĩa then chốt. Điều này không chỉ đảm bảo trật tự, kỷ cương và sự tôn nghiêm của hoạt động tư pháp, mà còn là yếu tố cốt lõi để bảo vệ sự thật khách quan của vụ án, góp phần thực thi công lý.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!