Mục lục bài viết

1. Hoán dụ là gì?

Hoán dụ là một trong những biện pháp tu từ được sử dụng phổ biến nhất hiện nay, bên cạnh các biện pháp khác như: so sánh, ẩn dụ, nhân hoá,... Hoán dụ là biện pháp gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm bằng tên của một sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm tăng sức gợi cảm, gợi hình cho sự diễn đạt.

Ví dụ: 

Áo nâu liền với áo xanh

Nông thôn cùng với thị thành đứng lên

(Tố Hữu)

Hai câu thơ trên tác giả đã vận dụng biện pháp hoán dụ, dùng hình ảnh "áo nâu" để chỉ người nông dân và hình ảnh "áo xanh" để chỉ người "công nhân", đề cao sức mạnh đoàn kết của hai giai cấp. Đồng thời, hình ảnh "nông thôn" nhằm chỉ những người ở vùng nông thôn còn hình ảnh "thị thành" dùng để chỉ những người sống ở thị thành. 

Các bước phân tích biện pháp hoán dụ:

Bước 1: Nêu tên của biện pháp hoán dụ được sử dụng cùng với hình thức hoán dụ

Bước 2: Chỉ rõ các từ ngữ và hình ảnh hoán dụ được sử dụng

Bước 3: Nêu hiệu quả của phép hoán dụ trong câu văn hoặc câu thơ đó

 

2. Các kiểu hoán dụ cơ bản

Thứ nhất, lấy một bộ phận để gọi toàn thể. Với phép hoán dụ này, người nói, người viết thường lấy các bộ phận của vật thể, ví dụ như: tay, chân,... để thay thế toàn bộ cơ thể; dùng một mùa để thay thế cho cả năm hoặc dùng số ít để chỉ số nhiều; dùng thành phần để chỉ tổng thể kết cấu

Ví dụ: 

Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm

(Hoàng Trung Thông)

Ở câu thơ này, hình ảnh hoán dụ là "bàn tay ta" - vốn là bộ phận của cơ thế, nay được dùng để liên tưởng đến "người lao động". Từ "bàn tay ta" và "người lao động" là mối quan hệ giữa cái bộ phận và cái toàn thể.

Thứ hai, lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng. Hình thức này hiểu một cách đơn giản là người nói, người viết sẽ sử dụng các sự vật có tính bao quát hơn để nói về sự vật, hiện tượng bao trùm trong đó.

Ví dụ:

Vì sao trái đất nặng ân tình

Nhắc mãi tên người Hồ Chí Minh

Ở câu thơ này, hình ảnh hoán dụ là "trái đất" nhằm chỉ hình ảnh nhân dân Việt Nam (nằm trong trái đất) mãi mãi nhớ đến Hồ Chí Minh - vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam.

Thứ ba, lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật. Đây là phép hoán dụ dựa trên sự tương cận, gần gũi giữa hai sự vật để giúp tác phẩm, lời nói trở nên hấp dẫn hơn mà vẫn đảm bảo người đọc, người nghe hiểu hết ý mà tác giả muốn truyền đạt.

Ví dụ: Người đầu bạc tiễn kẻ đầu xanh

Ở câu thơ này, hình ảnh hoán dụ "người đầu bạc" để chỉ người cao tuổi, còn "kẻ đầu xanh" dùng để liên tưởng đến những người trẻ tuổi. Trong đó, "đầu bạc" và "đầu xanh" là 2 đặc điểm đặc trưng của người cao tuổi và người trẻ tuổi. 

Thứ tư, lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng. Cách sử dụng này dựa trên sự gần gũi giữa các sự vật, hiện tượng được nhắc đến nhưng lấy cái cụ thể, dễ hiểu, dễ cảm nhận được để chỉ những thứ mơ hồ, trừ tượng, chưa rõ nghĩa với mục đích giúp người đọc, người nghe cảm thấy dễ hiểu hơn.

Ví dụ:

Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại lên hòn núi cao.

Ở đây, hình ảnh hoán dụ là "một cây" và "ba cây". Trong đó, "một cây" là số lượng ít, đơn lẻ, ám chỉ sự không đoàn kết, rất khó để làm được việc lớn. Còn "ba cây" là số lượng nhiều, chụm lại ý chỉ sự đoàn kết. Đoàn kết sẽ tạo nên sức mạnh, dẫn đến sự thành công. Đây là phép hoán dụ lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng.

 

3. Ý nghĩa của hoán dụ

Hoán dụ là một biện pháp tu từ được sử dụng phổ biến để tăng sức gợi hình, gợi cảm giúp sự diễn đạt có tính hiệu quả cao. Đồng thời, hoán dụ được sử dụng để biểu thị mối quan hệ gần gũi, có tính chất tương đồng của sự vật - hiện tượng này với sự vật - hiện tượng khác để độc giả dễ dàng liên tưởng đến hai đối tượng mà không cần so sánh chúng.

Nội dung cơ bản để hình thành biện pháp hoán dụ là sự liên tưởng, phát hiện ra những mối quan hệ gần gũi giữa các sự vật - hiện tượng. Đây cũng chính là đặc điểm khiến nhiều người nhầm lẫn giữa hoán dụ và ẩn dụ bởi cả hai biện pháp này đều sử dụng mối liên hệ tương đồng giữa các sự vật - hiện tượng với nhau. 

Đây là biện pháp được sử dụng nhiều trong văn học bởi nó thể hiện được nhiều văn phong khác nhau, thể hiện được sự cá tính của tác giả và mang nhiều cảm xúc kín đáo, sâu sắc.

 

4. Cách phân biệt hoán dụ và ẩn dụ

- Điểm giống nhau:

+ Đều là biện pháp tu từ gọi một sự vật hiện tượng này bằng tên của sự vật, hiện tượng khác.

+ Sử dụng ẩn dụ và hoán dụ trong tác phẩm đều nhằm mục đích tăng sức biểu cảm, diễn đạt cho người đọc, người xem.

+ Đều có đặc điểm liên tưởng.

- Điểm khác nhau:

Hoán dụ Ẩn dụ

Sự liên tưởng của biện pháp hoán dụ dựa vào quan hệ tương đương, cụ thể như: cái bộ phận và cái toàn thể; vật chứa đựng và vật bị chứa đựng; dấu hiệu của sự vật và sự vật; cái cụ thể và cái trừu tượng

Ví dụ: Áo chàm đưa buổi phân ly

Ở câu thơ này, nhà thơ Tố Hữu đã sử dụng hình ảnh chiếc áo chàm quen thuộc để gọi đồng bào Việt Bắc. Cách sử dụng biện pháp hoán dụ như vậy, đã khiến cho câu thơ tái hiện một cách đầy cảm xúc và thể hiện rõ sự lưu luyến của buổi chia li giữa đồng bào Việt Bắc và các chiến sĩ cách mạng

Sự liên tưởng trong ẩn dụ dựa vào quan hệ tương đồng, cụ thể là sự tương đồng về: hình thức, cách để thực hiện, phẩm chất, cảm giác.

Ví dụ: Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng/ Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ.

Ở câu thơ này, hình ảnh ẩn dụ là "mặt trời" được dùng để nói đến Bác Hồ, từ đó nhấn mạnh sự to lớn, vĩ đại và ấm áp của Bác.

 

 

5. Luyện tập về hoán dụ

Bài 1: Chỉ ra phép hoán dụ trong những câu thơ, câu văn sau và cho biết mối quan hệ giữa các sự vật trong mỗi phép hoán dụ là gì?

a. Làng xóm ta xưa kia lam lũ quanh năm mà vẫn quanh năm đói rách. Làng xóm ta ngày nay bốn mùa nhộn nhịp cảnh làm ăn tập thể.

(Hồ Chí Minh)

b. Vì lợi ích mười năm phải trông cây

Vì lợi ích trăm năm phải trồng người

(Hồ Chí Minh)

c. Áo chàm đưa buổi phân li

Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay 

(Tố Hữu)

d. Vì sau? Trái đất nặng ân tình

Nhắc mãi tên Người : Hồ Chí Minh

(Tố Hữu)

Trả lời: Các phép hoán dụ trong các câu trên là:

a. "Làng xóm ta" là hình ảnh hoán dụ chỉ những người nông dân. Đây là kiểu hoán dụ lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng.

b. "Mười năm" là hình ảnh hoán dụ chỉ khoảng thời gian ngắn, "trăm năm" chỉ khoảng thời gian dài. Đây là kiểu hoán dụ lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng.

c. "Áo chàm" là hình ảnh hoán dụ chỉ người Việt Bắc. Đây là kiểu hoán dụ lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật

d. "Trái đất" là hình ảnh hoán dụ chỉ dân tộc Việt Nam. Đây là kiểu hoán dụ lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng.

Bài 2: Chỉ ra hình ảnh hoán dụ và kiểu hoán dụ trong những câu sau:

a. Họ là chục tay sào, tay chèo, làm ruộng cũng giỏi mà làm thuyền cũng giỏi.

b. Nhân danh ai

Bay chôn tuổi thanh xuân của chúng ta trong những quan tài.

Trả lời: 

a. "Tay sào, tay chèo" là hình ảnh hoán dụ dùng để chỉ người chèo thuyền. Đây là kiểu hoán dụ lấy bộ phận để chỉ cái toàn thể

b. "Tuổi thanh xuân" là hình ảnh hoán dụ dùng để chỉ tuổi trẻ. Đây là kiểu hoán dụ lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật.

 

6. Cách làm các dạng bài về biện pháp tu từ hoán dụ

6.1. Dạng 1: Nhận diện biện pháp tu từ hoán dụ trong câu hoặc đoạn thơ

Mục tiêu: Giúp học sinh xác định chính xác khi nào một hình ảnh là hoán dụ, tránh nhầm với ẩn dụ.

Cách làm:

Đọc kỹ câu thơ hoặc câu văn – xác định hình ảnh có yếu tố chuyển nghĩa (ví dụ: “bàn tay”, “áo chàm”, “Trái Đất”, “một cây”...).

Đặt câu hỏi kiểm tra cơ sở liên tưởng:

  • “Giữa hai sự vật có mối liên hệ gần gũi, kề cận hay chứa đựng lẫn nhau không?” → Nếu có, đó là hoán dụ (tương cận).
  • Nếu mối liên hệ là so sánh ngầm, giống nhau về phẩm chất, thì đó là ẩn dụ (tương đồng).

Xác định kiểu hoán dụ theo 4 loại cơ bản:

  • Lấy bộ phận để gọi toàn thể
  • Lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng
  • Lấy dấu hiệu để gọi sự vật
  • Lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng

Giải thích mối liên hệ cụ thể giữa hai sự vật (ví dụ: “Bàn tay” là một phần của “người lao động” → hoán dụ bộ phận – toàn thể).

Kết luận: Khẳng định đây là biện pháp hoán dụ và nêu tác dụng nghệ thuật.

Ví dụ minh họa:

“Bàn tay ta làm nên tất cả / Có sức người sỏi đá cũng thành cơm.” (Hoàng Trung Thông)

  • Hình ảnh “Bàn tay ta” → chỉ người lao động → Hoán dụ kiểu Bộ phận – Toàn thể.
  • Tác dụng: Tôn vinh sức lao động và vai trò của con người trong công cuộc xây dựng đất nước.

 

6.2. Dạng 2: Giải thích tác dụng của biện pháp tu từ hoán dụ

Mục tiêu: Học sinh hiểu được ý nghĩa biểu đạt và giá trị nghệ thuật của hoán dụ trong ngữ cảnh.

Cách làm:

Xác định hình ảnh hoán dụ trong câu hoặc đoạn thơ.

Nêu mối quan hệ tương cận giữa hình ảnh và đối tượng được gọi.

Giải thích giá trị biểu cảm hoặc tư tưởng mà hoán dụ mang lại:

  • Gợi hình ảnh cụ thể, gần gũi.
  • Tạo sự cô đọng, hàm súc trong diễn đạt.
  • Biểu lộ cảm xúc, thái độ hoặc tư tưởng của tác giả.

Trình bày kết quả bằng 2 – 3 câu ngắn gọn, logic.

Ví dụ minh họa:

“Áo chàm đưa buổi phân li...” (Tố Hữu)

  • “Áo chàm” là hoán dụ lấy dấu hiệu để chỉ con người – người dân Việt Bắc.
  • Tác dụng: Gợi lại hình ảnh bình dị, gần gũi và thắm đượm tình nghĩa thủy chung giữa cán bộ và đồng bào cách mạng.

 

6.3. Dạng 3: Phân biệt hoán dụ và ẩn dụ trong ngữ liệu cho sẵn

Mục tiêu: Củng cố khả năng so sánh hai biện pháp tu từ thường gây nhầm lẫn.

Cách làm:

Đặt cặp câu hoặc đoạn thơ cạnh nhau để phân tích song song.

Xác định cơ sở liên tưởng:

  • Nếu hai sự vật gắn bó thực tế (bộ phận – toàn thể, chứa đựng – bị chứa đựng...) → Hoán dụ.
  • Nếu hai sự vật giống nhau về phẩm chất hoặc hình thức → Ẩn dụ.

Dựa vào bảng đối chiếu tiêu chí Tương Cận – Tương Đồng (đã học).

Giải thích ngắn gọn sự khác nhau trong ý nghĩa biểu đạt.

Ví dụ minh họa:

Câu Biện pháp Cơ sở liên tưởng Giải thích
“Bàn tay ta làm nên tất cả” Hoán dụ Bộ phận – Toàn thể (bàn tay ↔ người lao động) Gợi sức mạnh con người
“Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ” Ẩn dụ Tương đồng về phẩm chất (Bác Hồ ↔ Mặt trời) Ca ngợi Bác Hồ vĩ đại, soi sáng dân tộc

 

6.4. Dạng 4: Viết đoạn văn có sử dụng biện pháp hoán dụ

Mục tiêu: Rèn luyện kỹ năng vận dụng sáng tạo hoán dụ trong viết văn.

Cách làm:

  • Xác định chủ đề của đoạn văn (lao động, quê hương, học tập, tình bạn...).
  • Lựa chọn hình ảnh có quan hệ gần gũi (tương cận) với đối tượng chính để dùng làm hoán dụ.
  • Đặt hình ảnh hoán dụ vào ngữ cảnh tự nhiên, tránh gượng ép.
  • Sau khi viết, gạch chân từ/cụm từ hoán dụ và giải thích ý nghĩa.

Ví dụ minh họa:

“Những bàn tay nhỏ bé của chúng em đang từng ngày vun trồng những mầm xanh tri thức.”
→ “Bàn tay nhỏ bé” là hoán dụ chỉ học sinh – những người đang học tập và lao động.
→ Tác dụng: Gợi hình ảnh trong sáng, thể hiện tinh thần cố gắng và khát vọng vươn lên.

 

6.5. Dạng 5: Phân tích giá trị nghệ thuật của hoán dụ trong tác phẩm văn học

Mục tiêu: Giúp học sinh hiểu sâu hơn về vai trò biểu đạt và thẩm mỹ của hoán dụ trong văn chương.

Cách làm:

  • Trích dẫn chính xác câu thơ/câu văn chứa hoán dụ.
  • Xác định loại hoán dụ và mối quan hệ tương cận.
  • Phân tích tác dụng biểu cảm, tư tưởng và giá trị nghệ thuật của hoán dụ trong toàn bài.
  • Liên hệ với cảm xúc của người đọc hoặc chủ đề tác phẩm.

Ví dụ minh họa:

“Trái Đất nặng ân tình / Nhắc mãi tên Người Hồ Chí Minh.” (Tố Hữu)

  • “Trái Đất” là hoán dụ lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng, chỉ nhân loại.
  • Tác dụng: Mở rộng quy mô cảm xúc, thể hiện lòng biết ơn Bác Hồ không chỉ của dân tộc Việt Nam mà của cả loài người.