Khái quát chung về thiết chế thương mại quốc tế

Dưới góc dô của luật thưcng mại quốc tế, các thiết chế thương mại điổu chỉnh quan hô thương mại quốc tế được hiểu là các cơ quan, các tổ chức do các quốc gia thoả thuận xây dựng hoặc thừa nhận nhầm điểu chỉnh quan hộ thương mại giữa các bôn hữu quan.

Trong hối cành hôi nhập kinh tế quốc tế đang trở thành xu thế tất yếu. các thiết chế đ:ểu chình quan hê thương mại quốc tế càng có ý nghĩa quan ữọng. Tự do hoá thương mại ờ các cấp độ khác nhau dòi hỏi phải có nhiêu hơn những tổ chức, cơ quan với công cụ hữu hiôu là hô thống các vãn bàn pháp lí quốc tế làm cơ sở chc quan hê thương mại quốc tế ngày càng phát triển, đáp ứng dược lợi ích của cộng dóng các quốc gia. WTO, Liên minh châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Hiệp định vể khu vực mâu dịch tự do Bấc Mỹ (NAFTA)... ra đờ; là nhàm đáp ứng dòi hòi này.

Trong lịch sử quan hô quốc tế, các tổ chức quốc tế nói chung trong dó có các thiết chế thương mại quốc tế nói riêng hình thành tương đối sớm. Do nhiổu nguyẻn nhãn khác nhau mà những tổ chức quốc tế đầu tiên là nhừng tổ chức có tính chất phi chính phủ, có phạm vi hoạt đông hạn hẹp và vì mục đích nhãn đạo là chủ yếu.

Khi những tổ chức quốc tế liên chính phù đẩu tiên ra đời thì một trong những mục đích hoạt đóng cơ bản cùa chúng là đéu hướng vào lình vực hợp tác vồ kinh tế. Đặc biẹt, kổ từ sau Đại chiéh thế giới lần thứ n, các tổ chúc quốc tế kể cả tổ chức liên chính phủ và phi chính phù, các tổ chức chung và tổ chức chuyên môn có sự gia tảng mạnh mẽ cả vồ số lượng và quy mô.

Cơ sở hình thành và phát triển của các thiết chế thương mại quốc tế.

- Cơ sờ thực tê

Các quốc gia trẻn thế giới ở những mức độ khác nhau đổu có sự khác biỏt vé trình độ phát triển kinh tế, diểu kiên tự nhiên, thể chế chính trị... Bài học cùa viộc thực thi chính sách "tự cung tự cấp", "bế quan toả cảng" của một số quốc gia trong các thời kì khác nhau cho thấy hợp tác dể phát triển là thực tế mà không quốc gia nào có thổ đứng ngoài. Vì vây, các thiết chế thương mại quốc tế ra đời, tón tại và phát triển chính là một trong những hình thức hợp tác hiệu quả thông qua việc điểu hoà, phối hợp lẹi ích giữa các thành viên. Mạt khác, ưong những thập nicn gần dây dặc biệt là sau khi kết thúc chiến tranh lạnh, quá trình quốc tế hoá đời sống kinh tế quốc tế diên ra rất mạnh mỗ: các quan hộ kinh tế quốc tế ngày càng phát triển da dạng, các vấn đé mang tính toàn cáu tác dộng đến lợi ích kinh tế của mỏi quốc gia xuất hiện ngày càng nhiểu đòi hòi sự phối hợp chặt chẽ hơn nừa của các quốc gia trong các tổ chức hoặc diên dàn thích hợp nhàm duy trì, ổn định và phát triển trật tự các quan hộ quốc tế nói chung và quan hộ kinh tê' quốc tế nói riêng. Thiết chế thương mại quốc tế chính là một trong những hình thức này. Như vậy, sự ra dời và phát triển :ủa các thiết chế thương mại quốc tế là tất yếu khách quan.

- Cơ sở pháp lí

Các thiết chế thương mại quốc tế ra đời trên cơ sờ các vãn bản pháp lí quốc tế do các quốc gia thoả thuận kí kết hoậc do các cơ quan có thầm quyển của một số tổ chức quốc tế liên chính phủ ban hành rihư các điổu ước quốc tế, các nghị quyết, các thoà thuận cuốc tế... Những vãn bàn này không chỉ là tiền dể cho sự ra đời của tổ chức, thiết chế mà nó thường bao góm cả nhũng quy định về cơ CẨU tổ chức, chức nàng quyền hạn của chính các thiết chẽ' đó. Ví dụ như; Liên hợp quốc ra đời trôn cơ sở cùa Hiến chương, ASEAN ra dời trên cơ sở cùa Tuyên bố 3ãng Cốc, Uỷ ban luật thương mại quốc tế cùa Liên hợp quốc (UNCITRAL) được thành lạp ngày 17/12/1966 theo Nghị quyết số 2205 (XXI) của Đại hội đồng liên hợp quốc... Với các tổ chức quốc tế liên chính phù, các vân bản pháp lí quốc tế này còn là một trong những cơ sờ xác định quyển nâng chù Ihé' luật quốc tế cùa chính những tổ chức đó.

3.Đặc điểm của các thiết chế thương mại quốc tế hiện nay

Xuất phát từ những nguyên nhấn như; Mục đích thành lập và hoạt dộng, tác động của xu thế khu vực hoá và toàn cáu hoá... nôn so với các tổ chức quốc tế khác, các thiết chế thương mại quóc tế hiộn nay thường có một số đàc điểm dặc trưng sau:

- Sự da dạng vế hình thức tổ chức

Để đáp ứng nhu cầu và lợi ích kinh tế của mình, các thực thể tham gia quá ưình hợp tác quốc tế có xu hưóng tạo lập ra nhiổu "mô hình" tổ chức rất phong phú. Bên cạnh các tổ chức kinh tế quốc tế lien chính phủ, tổ chức phi chính phù, tổ chức có quy mô toàn cẩu (Liên hợp quốc, Tổ chức thương mại thế giới....), tổ chức khu vực (Liên minh châu Ảu, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á...) còn xuất hiên cà những hình thức mới như Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC). Ngoài ra, trong khuôn khổ của các tổ chức quốc tế liên chính phủ mà hoạt dộng của nó bao trùm trôn nhiéu lĩnh vực khác nhau (tô chức quốc tế chung), dể thực hiên mục tiêu hợp tác trong lĩnh vực kinh tế thương mại, trong cơ cấu của những tổ chức này còn có nhũng cơ 'quan chuyên thực hiên chức nâng phôi hợp hoạt động giữa các thành viôn trong lĩnh vực kinh tế như Hội dồng kinh tế - xã hôi, Uỷ ban luật thương mại quốc tế, Hội nghị VC hợp tác và phát tríổn... cùa Liên hợp quốc, Hôi đổng AFTA, Hội đổng AIA, Hội nghị bộ trưởng kinh tế của ASEAN...