Khám xét người thực hiện khi nào?

Hệ thống pháp luật Việt Nam được xây dựng trên nền tảng hiến định về quyền con người, trong đó quyền bất khả xâm phạm về thân thể là một trong những quyền cơ bản và quan trọng nhất. Điều 20 Hiến pháp năm 2013 khẳng định rõ ràng: "Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm". Thân thể của một cá nhân là bất khả xâm phạm. Tuy nhiên, Hiến pháp cũng dự liệu các trường hợp mà quyền này có thể bị giới hạn vì lý do an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, và để thực thi công lý. Điều quan trọng là, mọi sự can thiệp vào quyền này phải được quy định chặt chẽ bởi luật. Hiến pháp quy định rõ việc bắt, tạm giữ, tạm giam người phải theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự.   

Điều này tạo ra một sự cân bằng pháp lý quan trọng: quyền bất khả xâm phạm về thân thể là quy tắc, và mọi hành vi khám xét người là ngoại lệ. Do đó, việc khám xét người không bao giờ được tùy tiện mà phải tuân thủ các điều kiện, căn cứ, thẩm quyền và trình tự thủ tục nghiêm ngặt do pháp luật quy định. Bất kỳ hành vi khám xét nào không tuân thủ các quy định này đều là vi phạm Hiến pháp và pháp luật.

1. Phân biệt tố tụng hình sự và xử lý vi phạm hành chính

Về mặt pháp lý, truy vấn "khám xét người thực hiện khi nào" không thể có một câu trả lời duy nhất. Câu trả lời phụ thuộc hoàn toàn vào bối cảnh pháp lý mà hành vi khám xét diễn ra. Pháp luật Việt Nam phân định rõ ràng hai hệ thống pháp luật riêng biệt điều chỉnh hoạt động này:

Khám xét người trong Tố tụng Hình sự (TTHS): Được điều chỉnh bởi Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015. Hoạt động này được áp dụng khi một người bị nghi ngờ liên quan đến một vụ án hình sự (tội phạm). Mục đích của việc khám xét là nhằm phát hiện, thu giữ công cụ, phương tiện phạm tội, vật chứng, tài liệu, đồ vật  hoặc dữ liệu điện tử liên quan trực tiếp đến vụ án. Thuật ngữ pháp lý chuẩn xác trong trường hợp này là "khám xét người".   

Khám người theo thủ tục Hành chính: Được điều chỉnh bởi Luật Xử lý vi phạm hành chính (Luật XLVPHC) năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020). Hoạt động này được áp dụng khi một người bị nghi ngờ thực hiện một vi phạm hành chính. Mục đích là để tìm kiếm, phát hiện và thu giữ đồ vật, tài liệu, phương tiện được cho là cất giấu và được sử dụng để vi phạm hành chính. Thuật ngữ pháp lý chuẩn xác trong trường hợp này là "khám người".   

Sự khác biệt về thuật ngữ ("khám xét" so với "khám") không chỉ là về từ ngữ mà còn phản ánh mức độ nghiêm trọng và cơ chế giám sát khác nhau. "Khám xét" trong TTHS có tính chất xâm lấn sâu hơn, liên quan đến tội phạm và được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của Viện kiểm sát (VKS). Trong khi đó, "khám" trong XLVPHC, dù vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt, nhưng có thủ tục linh hoạt hơn để đáp ứng yêu cầu ngăn chặn ngay lập tức các vi phạm hành chính. Việc áp dụng sai hệ thống pháp luật (ví dụ, dùng thủ tục hành chính để điều tra tội phạm) có thể dẫn đến việc chứng cứ thu thập được trở nên bất hợp pháp.   

Để làm rõ sự khác biệt giữa hai cơ chế pháp lý, bảng so sánh dưới đây tổng hợp các tiêu chí cốt lõi:

2. Khám xét người trong tố tụng hình sự

2.1. Căn cứ và điều kiện khám xét

Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (BLTTHS) quy định căn cứ khám xét người tại Điều 194. Theo đó, việc khám xét người chỉ được tiến hành khi có một trong các căn cứ sau:

• Khi có căn cứ để nhận định trong người bị can, bị cáo, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt phạm tội quả tang hoặc người bị truy nã có giấu trong người vũ khí, hung khí, chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án.   
• Khi có căn cứ để nhận định người có mặt tại nơi khám xét giấu trong người vũ khí, hung khí, chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án.   

Cần phải nhấn mạnh, tiêu chuẩn pháp lý ở đây là "có căn cứ để nhận định". Đây không phải là sự "nghi ngờ" mơ hồ hay chủ quan của người thi hành công vụ. "Căn cứ" này phải được hình thành từ các nguồn thông tin, chứng cứ ban đầu, thông tin trinh sát hoặc các dữ liệu nghiệp vụ khác mà cơ quan tiến hành tố tụng thu thập được, và người ra lệnh khám xét phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của căn cứ này.

Một quy định mang tính tố tụng quan trọng là trước khi tiến hành khám xét, người tiến hành khám xét phải yêu cầu người bị khám xét đưa ra các tài liệu, đồ vật có liên quan đến vụ án. Chỉ khi người bị khám xét từ chối hoặc đưa ra không đầy đủ thì mới tiến hành khám xét. Quy định này thể hiện sự ưu tiên cho việc tự nguyện giao nộp trước khi áp dụng biện pháp cưỡng chế xâm phạm đến thân thể.   

2.2. Các trường hợp khám xét người không cần lệnh

Mặc dù nguyên tắc chung là việc khám xét phải có lệnh của người có thẩm quyền, BLTTHS quy định rõ các trường hợp ngoại lệ đặc biệt quan trọng mà việc khám xét người được tiến hành mà không cần có lệnh. Khoản 3 Điều 194 nêu rõ các trường hợp này :   

Trong trường hợp bắt người: Đây là ngoại lệ phổ biến và quan trọng nhất trong thực tiễn. Khi một người bị bắt, họ có thể bị khám xét ngay lập tức mà không cần lệnh khám xét riêng. Mục đích của việc khám xét ngay lập tức này là để: (a) đảm bảo an toàn cho người thi hành công vụ và những người xung quanh bằng cách tước bỏ vũ khí, hung khí; và (b) ngăn chặn người bị bắt tiêu hủy hoặc tẩu tán chứng cứ, tài liệu liên quan đến vụ án. Các trường hợp bắt người mà khi đó được khám xét ngay bao gồm:   

• Bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp.   
• Bắt người phạm tội quả tang.   
• Bắt người đang bị truy nã.   
• Bắt bị can, bị cáo để tạm giam.   
• Bắt người bị yêu cầu dẫn độ.   

Khi có căn cứ để khẳng định người có mặt tại nơi đang tiến hành khám xét (ví dụ: khám xét chỗ ở, nơi làm việc) đang giấu trong người vũ khí, hung khí, chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án.   

"Căn cứ để nhận định" (dùng để ra lệnh khám xét) và "căn cứ để khẳng định" (dùng để khám xét không cần lệnh tại hiện trường). Tiêu chuẩn "khẳng định" đòi hỏi một mức độ chắc chắn cao hơn, dựa trên quan sát trực tiếp hoặc thông tin tức thời, đáng tin cậy tại hiện trường. Tuy nhiên, đây cũng là một điểm có thể tiềm ẩn rủi ro về sự lạm dụng, vì nó phụ thuộc vào đánh giá chủ quan của người chỉ huy tại hiện trường. Do đó, tính hợp pháp của "căn cứ để khẳng định" này sẽ được Viện kiểm sát giám sát chặt chẽ thông qua biên bản khám xét và các báo cáo sau đó.

2.3. Thẩm quyền ra lệnh khám xét

Khi việc khám xét không thuộc các trường hợp ngoại lệ (không cần lệnh), nó bắt buộc phải có Lệnh khám xét bằng văn bản của người có thẩm quyền. Thẩm quyền này được quy định tại Điều 193 BLTTHS.   

Cụ thể, những người có thẩm quyền ra lệnh bắt bị can, bị cáo để tạm giam (theo Khoản 1, Điều 113 BLTTHS) thì có quyền ra lệnh khám xét. Danh sách này bao gồm:

• Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp.   
• Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự các cấp.   
• Chánh án, Phó Chánh án Tòa án nhân dân và Chánh án, Phó Chánh án Tòa án quân sự các cấp; Hội đồng xét xử.   

Một cơ chế "kiểm soát và cân bằng"  cốt lõi trong tố tụng hình sự được thể hiện rõ: Lệnh khám xét của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra phải được Viện kiểm sát có thẩm quyền phê chuẩn trước khi thi hành. Đây là cơ chế giám sát tư pháp quan trọng bậc nhất để đảm bảo việc khám xét là có căn cứ và đúng pháp luật.   

Trong trường hợp khẩn cấp (theo Khoản 2, Điều 110 BLTTHS), những người có thẩm quyền (như Thủ trưởng Cơ quan điều tra) có quyền ra lệnh khám xét mà không cần phê chuẩn trước. Tuy nhiên, trong thời hạn 24 giờ kể từ khi khám xét xong, người ra lệnh khám xét phải thông báo bằng văn bản cho Viện kiểm sát cùng cấp để thực hiện việc giám sát sau.

2.4. Thủ tục thi hành khám xét hình sự

Việc thi hành lệnh khám xét người phải tuân thủ một trình tự nghiêm ngặt để bảo vệ quyền con người, đặc biệt là danh dự và nhân phẩm.   

Thông báo Lệnh và giải thích quyền: Khi bắt đầu khám xét, người thi hành lệnh phải đọc lệnh và đưa cho người bị khám xét đọc lệnh đó (trừ trường hợp khám không cần lệnh). Đồng thời, phải giải thích cho người bị khám xét và những người có mặt biết quyền và nghĩa vụ của họ.   

Quy tắc về giới tính (Bắt buộc): Đây là một quy định mang tính bắt buộc và tuyệt đối nhằm bảo vệ nhân phẩm. Khoản 2 Điều 194 BLTTHS quy định: "Việc khám xét người phải do người cùng giới thực hiện và có người khác cùng giới chứng kiến". Điều này có nghĩa là nam khám nam, nữ khám nữ, và phải có ít nhất một người chứng kiến cũng cùng giới với người bị khám.   

Giám sát của Viện kiểm sát: Trừ trường hợp khám xét khẩn cấp hoặc khám khi bắt người, trước khi tiến hành khám xét, Điều tra viên phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp về thời gian và địa điểm để cử Kiểm sát viên (KSV) kiểm sát việc khám xét. Kiểm sát viên phải có mặt để kiểm sát. Nếu KSV vắng mặt thì phải ghi rõ lý do vào biên bản khám xét.   

Lập Biên bản: Mọi trường hợp khám xét người đều phải được lập biên bản theo quy định (mẫu chung ) và đưa vào hồ sơ vụ án. Biên bản này là chứng cứ pháp lý ghi nhận lại toàn bộ quá trình, thành phần tham gia và kết quả của việc khám xét.   

3. Quyền và bảo vệ pháp lý của người bị khám xét

Pháp luật không chỉ quy định về căn cứ và thẩm quyền khám xét mà còn quy định các cơ chế bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị khám.

3.1. Quyền của người bị khám xét

Quyền được biết lý do: Được nghe đọc và/hoặc tự đọc Lệnh khám xét (TTHS) hoặc Quyết định khám người (XLVPHC) trước khi bị khám (trừ trường hợp khám ngay).   

Quyền được giải thích: Được người thi hành công vụ giải thích về quyền và nghĩa vụ của mình.   

Quyền được bảo vệ Nhân phẩm (Quy tắc Giới tính): Có quyền yêu cầu và được đảm bảo rằng việc khám xét phải do người cùng giới thực hiện và phải có người khác cùng giới chứng kiến. Đây là quyền tuyệt đối không thể bị vi phạm.   

Quyền được bảo vệ Sức khỏe và tính mạng: Việc khám xét không được xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản, danh dự, nhân phẩm. Các biện pháp xâm lấn y tế (như xem xét dấu vết trên thân thể) là một thủ tục tố tụng riêng biệt, thường cần sự tham gia của bác sĩ hoặc giám định y khoa và tuân theo quy trình chặt chẽ hơn.   

Quyền được giám sát và minh bạch: Quyền có người chứng kiến (trong cả hai thủ tục)  và quyền có sự giám sát của Viện kiểm sát (trong thủ tục TTHS).   

Quyền nhận Biên bản: Trong thủ tục hành chính, người bị khám có quyền được nhận 01 bản biên bản khám người. Đây là tài liệu quan trọng để họ thực hiện quyền khiếu nại nếu cần.   

3.2. Hệ quả pháp lý của việc khám xét người trái pháp luật

Việc thực hiện khám xét/khám người không đúng căn cứ, không đúng thẩm quyền hoặc vi phạm nghiêm trọng về thủ tục (như vi phạm quy tắc giới tính) đều bị coi là hành vi trái pháp luật và dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng:

Trước hết, hành vi này xâm phạm trực tiếp đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể đã được Hiến pháp bảo hộ.   

Người thực hiện hành vi khám xét trái pháp luật, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, có thể bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật hoặc Tội khám xét trái pháp luật, với hình phạt có thể lên đến 5 năm tù nếu lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến danh dự, sức khỏe người bị khám.   

Trong tố tụng hình sự, nếu chứng cứ (vật chứng, tài liệu) bị thu thập thông qua một cuộc khám xét vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, chứng cứ đó sẽ không được công nhận, không có giá trị pháp lý và không được sử dụng để buộc tội.

Người bị khám trái pháp luật có quyền khiếu nại, tố cáo. Nếu hành vi trái pháp luật đó gây ra thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần, họ có quyền yêu cầu bồi thường theo quy định của Bộ luật Dân sự  và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.   

Kết luận