Căn cứ kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm vụ án hình sự

Trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, việc bảo đảm tính khách quan, đúng đắn và hợp pháp của các bản án luôn được đặt lên hàng đầu, bởi mỗi quyết định của Tòa án không chỉ xác định trách nhiệm pháp lý của một cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến quyền con người và niềm tin của xã hội vào công lý. Tuy nhiên, trong thực tiễn xét xử, vẫn có những trường hợp bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng tiềm ẩn sai lầm nghiêm trọng về việc áp dụng pháp luật, đánh giá chứng cứ hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Nhằm khắc phục những hạn chế này, thủ tục giám đốc thẩm được thiết lập như một cơ chế đặc biệt, cho phép xem xét lại bản án đã có hiệu lực nhưng bị cho là chưa bảo đảm tính chính xác và hợp pháp.

Trong thủ tục đó, kháng nghị giám đốc thẩm đóng vai trò là điều kiện tiên quyết, là “cánh cửa” mở ra quá trình xem xét lại vụ án ở cấp độ cao nhất. Vì vậy, pháp luật tố tụng hình sự quy định rất chặt chẽ về thẩm quyền kháng nghị, giới hạn chủ thể có quyền quyết định kháng nghị nhằm tránh lạm quyền, đồng thời bảo đảm rằng chỉ những người có vị trí độc lập, trách nhiệm cao nhất trong hệ thống tư pháp mới được trao quyền kích hoạt thủ tục đặc biệt này. Chính cách thiết lập thẩm quyền đó đã thể hiện sự thận trọng, cân bằng và minh bạch của pháp luật trong việc xem xét các sai lầm tư pháp, qua đó bảo vệ tối đa quyền con người và đảm bảo sự công bằng trong hoạt động xét xử.

1. Định nghĩa và bản chất Giám đốc thẩm

Thủ tục Giám đốc thẩm (GĐT) là một trong hai thủ tục đặc biệt (cùng với Tái thẩm) trong tố tụng hình sự Việt Nam, được thiết lập nhằm rà soát và khắc phục các sai sót nghiêm trọng của hệ thống tư pháp sau khi bản án hoặc quyết định đã chính thức có hiệu lực pháp luật. Đây là cơ chế bảo đảm công lý cuối cùng, ưu tiên tính đúng đắn của pháp luật hơn là tính ổn định tuyệt đối của các phán quyết đã ban hành.

Giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự là thủ tục đặc biệt nhằm xem xét lại những bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình giải quyết vụ án. Đây không phải là một cấp xét xử độc lập trong hệ thống tố tụng hình sự của Việt Nam, bởi hệ thống xét xử chỉ bao gồm hai cấp: sơ thẩm và phúc thẩm. Thay vào đó, giám đốc thẩm mang bản chất của một cơ chế giám sát tư pháp đặc biệt, thể hiện quyền kiểm tra, đánh giá lại hoạt động xét xử của Tòa án cấp dưới bởi cơ quan tư pháp cấp trên nhằm bảo đảm sự đúng đắn và thống nhất trong việc áp dụng pháp luật.

Thủ tục giám đốc thẩm được đặt ra nhằm đáp ứng yêu cầu sửa chữa các sai lầm tư pháp có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, như kết án oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm, hoặc áp dụng pháp luật sai lệch ảnh hưởng đến công lý và quyền con người. Vì vậy, mục đích cao nhất của thủ tục này là bảo đảm pháp luật được vận dụng chính xác, đồng thời góp phần củng cố niềm tin của xã hội vào chất lượng xét xử của Tòa án.

Đối tượng được xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm là các bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Điều này bao gồm:

• Bản án sơ thẩm không bị kháng cáo hoặc kháng nghị, nên đã mặc nhiên có hiệu lực;
• Bản án hoặc quyết định phúc thẩm, vì đây là cấp xét xử cuối cùng trong hệ thống hai cấp;
• Các quyết định khác của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Với phạm vi đối tượng như vậy, giám đốc thẩm tạo nên “hàng rào an toàn” cuối cùng trong hoạt động tư pháp, bảo đảm rằng mọi quyết định của Tòa án, dù đã có hiệu lực, vẫn có thể được xem xét lại khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Cơ chế này mang tính nhân văn sâu sắc và thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc phòng ngừa sai lầm tư pháp, bảo vệ công lý và bảo đảm quyền con người trong quá trình xử lý tội phạm.

2. Căn cứ Kháng nghị theo thủ tục Giám đốc thẩm 

Việc khởi động thủ tục GĐT không phải là sự tiếp diễn của việc xét xử, mà chỉ được thực hiện khi bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật có một trong ba căn cứ pháp lý được quy định tại Điều 371 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015), cụ thể:

*Căn cứ 1: Kết luận trong bản án, quyết định của Tòa án không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án (Khoản 1 điều 371 BLTTHS 2015)

Đây là một trong những cơ sở quan trọng để khởi động thủ tục Giám đốc Tối cao (GĐT). Căn cứ này phát sinh khi kết quả xét xử, bao gồm các nhận định, đánh giá và quyết định của tòa án, không phản ánh đúng bản chất sự việc hoặc các bằng chứng, chứng cứ khách quan đã được thu thập trong quá trình tố tụng.

Việc không phù hợp có thể thể hiện ở nhiều khía cạnh. Chẳng hạn, tòa án có thể bỏ qua hoặc đánh giá sai lệch các chứng cứ quan trọng, dẫn đến kết luận về hành vi phạm tội, trách nhiệm hình sự, mức độ lỗi, hoặc hậu quả của hành vi không chính xác. Điều này có thể làm thay đổi toàn bộ kết quả vụ án, từ việc xác định tội danh, quyết định hình phạt, cho đến các nghĩa vụ dân sự đi kèm trong vụ án hình sự.

Căn cứ này nhấn mạnh nguyên tắc tôn trọng sự thật khách quan trong xét xử, bảo đảm rằng bản án hay quyết định của tòa án phải dựa trên chứng cứ xác thực và phản ánh đúng các tình tiết của vụ án. Khi kết luận của tòa án lệch khỏi thực tế khách quan, không những làm giảm uy tín của hệ thống tư pháp mà còn có thể gây thiệt hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Do đó, căn cứ này là cơ sở pháp lý quan trọng để xem xét lại bản án, quyết định thông qua thủ tục GĐT, nhằm khắc phục sai sót, đảm bảo tính công bằng, chính xác và đúng pháp luật trong quá trình xét xử.

*Căn cứ 2: Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng (Khoản 2 điều 371 BLTTHS 2015)

Căn cứ về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được hiểu là những sai sót trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử mà Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) đã quy định, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến tính khách quan, hợp pháp của chứng cứ hoặc quyền lợi cơ bản của người tham gia tố tụng. Đây không phải là những lỗi nhỏ hay mang tính hình thức mà là những vi phạm có khả năng làm thay đổi bản chất của vụ án.

Các trường hợp điển hình có thể bao gồm việc tiến hành tố tụng khi chưa đủ điều kiện pháp lý, việc thu thập chứng cứ không đúng trình tự hoặc không tuân thủ các quy định về quyền bào chữa của bị cáo. Những vi phạm này được coi là nghiêm trọng nếu chúng làm suy giảm tính đúng đắn của kết quả xét xử hoặc tạo ra nghi ngờ thực sự về tính hợp pháp và công bằng của bản án.

Như vậy, căn cứ này đặt ra tiêu chí rất cao: chỉ khi vi phạm thủ tục tố tụng đủ nghiêm trọng để ảnh hưởng đến kết quả xét xử hoặc quyền lợi cơ bản của các bên liên quan thì mới có thể xem xét để khởi động thủ tục Giám đốc Tối cao (GĐT). Điều này phản ánh nguyên tắc thận trọng trong việc can thiệp vào các bản án đã có hiệu lực, nhằm bảo đảm ổn định pháp lý đồng thời vẫn bảo vệ quyền lợi của người tham gia tố tụng.

*Căn cứ 3: Sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật (khoản 3 điều 371 BLTTHS 2015)

Đây là một trong những cơ sở phổ biến nhất để khởi động thủ tục Giám đốc Tối cao (GĐT). Căn cứ này phát sinh khi Tòa án cấp dưới áp dụng không đúng các quy định của Bộ luật Hình sự hoặc luật hình thức, dẫn đến những kết quả xét xử không phù hợp với quy định pháp luật và nguyên tắc công bằng.

Các sai lầm điển hình bao gồm việc áp dụng điều, khoản, điểm của Bộ luật Hình sự không chính xác, khiến hình phạt dành cho bị cáo nhẹ hơn hoặc nặng hơn so với mức đáng ra phải chịu. Sai lầm này cũng có thể xảy ra khi tòa án miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt cho những người không đủ điều kiện, hoặc ngược lại, không áp dụng quyền miễn cho những người thỏa mãn điều kiện được miễn.

Ngoài ra, quyết định về hình phạt có thể không tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, gây ra những bất công trực tiếp đối với xã hội và các bên liên quan. Trong trường hợp vụ án có yếu tố dân sự, sai lầm trong áp dụng pháp luật còn có thể dẫn đến quyết định bồi thường thiệt hại không phù hợp với hậu quả mà hành vi phạm tội đã gây ra, làm tổn hại đến quyền lợi hợp pháp của các cá nhân, tổ chức bị ảnh hưởng.

Tóm lại, căn cứ này nhấn mạnh rằng việc áp dụng pháp luật không đúng không chỉ là vấn đề hình thức mà có thể làm thay đổi toàn bộ bản chất của vụ án, ảnh hưởng trực tiếp đến sự công bằng, đúng đắn của bản án, từ đó tạo cơ sở pháp lý để xem xét GĐT.

3. Thời hạn kháng nghị Giám đốc thẩm vụ án hình sự 

Thời hạn kháng nghị GĐT được quy định tại Điều 379 BLTTHS 2015, và có sự phân biệt rõ ràng, phản ánh nguyên tắc ưu tiên công lý hơn tính ổn định của bản án.

Thời hạn kháng nghị theo hướng bất lợi (tăng nặng): Việc kháng nghị theo hướng không có lợi cho người bị kết án (ví dụ: tăng hình phạt, áp dụng tội nặng hơn) chỉ được tiến hành trong thời hạn 01 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật.Quá thời hạn này, người có thẩm quyền không được kháng nghị theo hướng gây bất lợi cho người bị kết án nhằm bảo đảm quyền lợi của họ và tôn trọng sự an toàn pháp lý sau một khoảng thời gian nhất định. (Khoản 1 điều 379 BLTTHS 2015)

Thời hạn kháng nghị theo hướng có lợi (giảm nhẹ/minh oan): Việc kháng nghị theo hướng có lợi cho người bị kết án (ví dụ: tuyên vô tội, giảm hình phạt) có thể được tiến hành bất cứ lúc nào, thậm chí trong trường hợp người bị kết án đã chết mà cần minh oan cho họ. Sự khác biệt về thời hạn này thể hiện một nguyên tắc hiến định quan trọng: hệ thống pháp luật ưu tiên tuyệt đối việc khắc phục oan sai và bảo vệ danh dự con người. Việc không giới hạn thời gian kháng nghị theo hướng có lợi khẳng định rằng công lý phải được thực hiện vô thời hạn. (Khoản 2 điều 379 BLTTHS 2015)

4. Thẩm quyền kháng nghị Giám đốc thẩm vụ án hình sự 

Điều 373 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2025 quy định về chủ thể có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm (GĐT). Thủ tục GĐT là cơ chế đặc biệt để xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung vụ án. Thẩm quyền kháng nghị được pháp luật phân cấp chặt chẽ theo cấp bậc của cơ quan tiến hành tố tụng.

4.1. Nguyên tắc phân cấp thẩm quyền 

Nguyên tắc chi phối Điều 373 là nguyên tắc song trùng và phân cấp theo cấp bậc, trong đó thẩm quyền kháng nghị được trao cho Thủ trưởng cơ quan tiến hành tố tụng (Chánh án Tòa án và Viện trưởng Viện kiểm sát) và được phân định rõ ràng theo cấp độ Tòa án đã ra bản án, quyết định:

• Cấp Tối cao: Thẩm quyền giám sát toàn bộ.
• Cấp Quân sự Trung ương: Thẩm quyền giám sát trong hệ thống quân sự.
• Cấp Tỉnh: Thẩm quyền giám sát cấp sơ thẩm và khu vực.

4.2.  Thẩm quyền kháng nghị Giám đốc thẩm vụ án hình sự 

Điều 373 BLTTHS 2015, sửa đổi bổ sung 2025 phân chia thẩm quyền kháng nghị GĐT thành ba cấp độ chính:

- Thẩm quyền của cấp tối cao (khoản 1 điều 373 BLTTHS 2015,sửa đổi bởi Điểm a Khoản 40 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự 2025)

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao được trao thẩm quyền rộng nhất trong hệ thống giám đốc thẩm, phản ánh vai trò tối cao của cơ quan tư pháp trong việc giám sát và điều chỉnh các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Họ có trách nhiệm kháng nghị đối với các bản án, quyết định của Tòa Phúc thẩm và Tòa án nhân dân cấp tỉnh, đảm bảo rằng những quyết định này được thực hiện đúng pháp luật và phù hợp với các nguyên tắc tố tụng.

Bên cạnh đó, họ cũng có thể xem xét và kháng nghị các bản án, quyết định của các Tòa án khác khi thấy cần thiết, cho phép cơ quan tư pháp cao nhất can thiệp trong những trường hợp đặc biệt để bảo đảm tính thống nhất và công bằng trong áp dụng pháp luật. Tuy nhiên, thẩm quyền này không bao gồm quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, điều này thể hiện nguyên tắc chung thẩm, khẳng định rằng quyết định giám đốc thẩm của cơ quan tư pháp cao nhất mang tính cuối cùng và không bị can thiệp. Qua đó, cơ chế này vừa bảo đảm quyền giám sát rộng rãi của cơ quan tư pháp cao nhất, vừa duy trì sự ổn định và chắc chắn của các quyết định chung thẩm.

- Thẩm quyền lĩnh vực quân sự (khoản 2 điều 373 BLTTHS 2015)

Hệ thống tư pháp quân sự vận hành theo nguyên tắc độc lập và có thẩm quyền riêng biệt, tách biệt với hệ thống dân sự, nhằm đảm bảo quản lý pháp lý trong lĩnh vực quân đội một cách chuyên biệt và hiệu quả. Trong khuôn khổ này, Chánh án Tòa án quân sự trung ương và Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương giữ vai trò cao nhất về giám sát thủ tục giám đốc thẩm, có quyền kháng nghị các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của các Tòa án quân sự cấp quân khu và khu vực. Quyền này giúp đảm bảo rằng các quyết định trong lĩnh vực quân sự được thực hiện đúng pháp luật, phù hợp với đặc thù của quân đội, đồng thời duy trì tính thống nhất và nghiêm minh trong việc xét xử các vụ án quân sự. Như vậy, cơ chế giám sát của cấp trung ương không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan mà còn củng cố tính hiệu quả và tính pháp lý trong toàn bộ hệ thống tư pháp quân sự.

- Thẩm quyền của cấp tỉnh (Khoản 3 điều 373 BLTTHS 2015, sửa đổi bởi Điểm b Khoản 40 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự 2025)

Thẩm quyền kháng nghị ở cấp tỉnh được thiết lập nhằm đảm bảo việc giám sát pháp lý trong phạm vi lãnh thổ và hệ thống tổ chức của Tòa án nhân dân tại địa phương. Theo đó, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh có quyền xem xét và kháng nghị các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân khu vực trực thuộc tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương. Quyền này giúp đảm bảo tính thống nhất và đúng pháp luật trong việc xét xử các vụ án ở cấp địa phương, đồng thời tạo cơ chế giám sát nội bộ, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan và nâng cao chất lượng xét xử trong hệ thống tư pháp.

5. Quy trình đề nghị kháng nghị Giám đốc thẩm

Thủ tục đề nghị xem xét kháng nghị GĐT là bước khởi đầu do người có quyền và lợi ích liên quan thực hiện, nhằm yêu cầu người có thẩm quyền kháng nghị tiến hành giám sát vụ án.Quy trình này gồm các bước chính, bắt đầu từ việc người có quyền lợi liên quan nộp đơn và kết thúc bằng quyết định của người có thẩm quyền.

Bước 1: Đề nghị xem xét lại bản án

Người bị kết án, cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, hoặc Luật sư có thể làm đơn đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị GĐT (Chánh án/Viện trưởng cấp tương đương) xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.⁵ Đơn đề nghị cần được gửi đến TAND hoặc VKSND có thẩm quyền

Bước 2: Tiếp nhận và nghiên cứu hồ sơ

Cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận đơn sẽ tiến hành nghiên cứu hồ sơ vụ án để xác định liệu có tồn tại một trong ba căn cứ kháng nghị GĐT quy định tại Điều 371 BLTTHS 2015 hay không.

Bước 3: Quyết định Kháng nghị hoặc thông báo không kháng nghị

Sau khi nghiên cứu, người có thẩm quyền sẽ ra quyết định kháng nghị nếu nhận thấy có căn cứ vi phạm nghiêm trọng pháp luật. Ngược lại, nếu không có căn cứ để kháng nghị theo thủ tục GĐT, người có quyền kháng nghị phải trả lời bằng văn bản cho cơ quan, tổ chức, cá nhân đã kiến nghị biết rõ lý do của việc không kháng nghị.

Việc phải trả lời bằng văn bản là một cơ chế kiểm soát tối thiểu, buộc người có thẩm quyền phải đưa ra giải thích pháp lý chính đáng cho quyết định của mình, ngăn chặn quyết định tùy tiện và tạo cơ sở cho người đề nghị có thể tiếp tục kiến nghị lên cấp cao hơn nếu thấy lý do từ chối chưa thỏa đáng.

Bước 4: Xét xử Giám đốc thẩm

Nếu quyết định kháng nghị được ban hành, vụ án sẽ được đưa ra xét xử tại Phiên họp của Hội đồng GĐT để xem xét lại bản án đã có hiệu lực.

Kết luận 

Thủ tục Giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự là cơ chế pháp lý quan trọng để sửa chữa những sai lầm pháp lý nghiêm trọng của Tòa án cấp dưới. Tuy nhiên, đây là một quá trình khó khăn, đòi hỏi người đề nghị phải đáp ứng ngưỡng pháp lý "nghiêm trọng" rất cao và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thẩm quyền, quy trình, và đặc biệt là thời hạn kháng nghị.

Các cá nhân, tổ chức có quyền và lợi ích liên quan đang cân nhắc thủ tục này cần nhanh chóng thu thập tất cả các tài liệu liên quan đến quá trình tố tụng, tập trung phân tích các vi phạm pháp luật thay vì tranh cãi về sự thật đã được xác định, và liên hệ với đội ngũ luật sư chuyên trách về tố tụng hình sự để tối ưu hóa khả năng hồ sơ được xem xét và kháng nghị thành công. Việc tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý chuyên nghiệp là yếu tố then chốt để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của Đơn đề nghị Giám đốc thẩm.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.