Lex Mecatoria là gì? trình bày về lex mecatoria và vấn đề áp dụng lex mecatoria trong giải quyết tranh chấp quốc tế?

I. Tổng quan về Lex Mercatoria

1. Định nghĩa tổng quan về Lex Mercatoria:

Lex mercatoria là một thuật ngữ khá thông dụng được dùng cho các quan hệ mua bán, trao đổi quốc tế. Dù vậy, vẫn còn khá khó khăn trong việc xác định xem Lex mercatoria cụ thể là cái gì. Trên thực tế, có nhiều định nghĩa khác nhau của các học giả nổi tiếng trên thế giới. 

Theo Highet, Lex Mercatoria được hiểu là:

“Các nguyên tắc của luật đa quốc gia hoặc luật thương nhân quốc tế (international law merchant), có thể được vận dụng bởi thẩm phán hoặc trong tài như là một nguồn luật, để đưa ra phán quyết, tương tự như việc thẩm phán hoặc trọng tài áp dụng một hệ thống pháp luật thực tế như lex fori (luật toà án) hoặc lex loci arbitri (luật trọng tài)

Bên cạnh đó, theo Goldman, Lex Mercatoria là

“Một bộ nguyên tắc và các thông lệ tự phát liên quan đến hoặc được hình thành trong phạm vi thương mại quốc tế”

Nhìn chung, có khá nhiều giả thuyết cùng tồn tại để định nghĩa Lex Mercatoria là gì, và chúng dường như là khác biệt với nhau, do đó, việc phong phú về khái niệm của nguồn luật này cũng là điều dễ hiểu.

2. Nội dung cơ bản của Lex Mercatoria:

Nội hàm của lex mercatoria dường là vô tận và không một học giả nào có thể đưa ra các giới hạn cụ thể đối với phạm vi mà Lex Mercatoria có thể điều chỉnh. Tuy có khá nhiều yếu tố khác nhau cùng tồn tại, song, nhìn chung, có thể tóm lại những nội dung mấu chốt mà Lex Mercatoria bao hàm như sau:

- Lex Mercatoria là tập hợp những tập quán thương mại quốc tế được chấp nhận một cách rộng rãi và được xem như là một “luật mềm” (softlaw);

- Lex Mercatoria vừa có mà vừa không có giá trị ràng buộc pháp lý. 

Một số tập quán thương mại quốc tế, là một bộ phận của lex mercatoria, đã được thể chế hoá thành “luật cứng” (hardlaw) dưới dạng các điều ước quốc tế (nổi bật nhất chính là Công ước Liên hiệp quốc về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế (CISG 1980)) hoặc được nội luật hoá vào luật thương mại của từng quốc gia – những tập quán này sẽ đương nhiên có giá trị pháp lý ràng buộc. Mặt khác, một số tập quán thương mại quốc tế khác không được “nâng tầm” thành luật nhưng được tổng hợp thành các bộ nguyên tắc thương mại quốc tế trong từng lĩnh vực nhất định (ví dụ: Incoterms, UCP, UNIDROIT). Cần lưu ý rằng các bộ nguyên tắc này chỉ có sự ràng buộc về mặt pháp lý khi các bên tham gia thoả thuận chọn nó để điều chỉnh cho hợp đồng của mình

3. Nguồn gốc của Lex Mercatoria:

Nhiều học giả có cùng quan điểm rằng Lex mercatoria là thuật ngữ tiếng Latin, và có nguồn gốc xuất phát từ La Mã cổ.  Với tiền thân là Roman ius gentium, luật điều chỉnh các mối quan hệ kinh tế giữa người nước ngoài và công dân La Mã, Lex mercatoria mang nghĩa là “ luật của thương gia”. Bên cạnh đó, cũng có quan điểm khác cho rằng nguồn gốc của Lex mercatoria là từ Ai Cập Cổ đại hoặc nó xuất hiện trong giao thương đường biển của người Hy Lạp và người Phoenicia trong thời cổ đại. Tuy nhiên, sự phát triển của thương mại quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các thương nhân hiện tại bắt đầu áp dụng các giải pháp thay thế để tránh việc áp dụng luật quốc gia cho các giao dịch của họ và tạo ra một Lex Mercatoria mới. 

4. Sự phát triển của Lex Mercatoria:

Lex Mercatoria phát triển khá mạnh mẽ và được áp dụng phổ biến ở thời kỳ Trung cổ, cùng với sự phát triển của các giao dịch thương mại quốc tế.  Sau này, do các vua chúa ngày càng có nhiều quyền lực, cùng với sự hình thành các quốc gia-dân tộc vào cuối thời kì Trung cổ ở châu Âu, Lex Mercatoria có xu hướng hoà nhập vào các hệ thống pháp luật quốc gia. Ví dụ: Ở Anh Quốc, lex mercatoria là một bộ phận của pháp luật được các toà thương mại áp dụng. Lex mercatoria đã hoàn toàn được đưa vào common law trong thời kỳ 1689-1710, và trong thời kỳ 1756-1788. Tuy nhiên, phần lớn Lex Mercatoria bị thay đổi khi áp dụng ở các toà án tại các nước khác nhau.

Từ thế kỉ XIX, các quốc gia bắt đầu kí kết với nhau các điều ước về thương mại quốc tế. Kết quả là Lex Mercatoria dường như chỉ còn mang ý nghĩa lịch sử. Tuy nhiên, Lex Mercatoria, trong một số trường hợp được bổ sung bởi lex maritima (‘luật thương nhân trên biển’),vẫn còn ảnh hưởng tới sự phát triển của luật thương mại quốc tế hiện đại trong những lĩnh vực như mua bán hàng hoá quốc tế, thanh toán quốc tế, vận tải hàng hoá quốc tế.

5. Tính chất của Lex Mercatoria

Ngay từ ban đầu, Lex Mercatoria (‘thương nhân luật’) đã có tính ‘quốc tế’, bởi vì nó tồn tại độc lập với pháp luật của vua chúa. Nó dựa trên những tập quán thương mại chung của thương nhân vốn phổ biến khắp châu Âu lúc bấy giờ và được áp dụng thống nhất bởi các toà án thương nhân ở các nước khác nhau. Trong suốt thời kì Trung cổ, Lex Mercatoria là tập quán thương mại quốc tế rất mạnh, quy định các quyền và nghĩa vụ của thương nhân. Phạm vi của Lex Mercatoria rất rộng, điều chỉnh rất nhiều vấn đề thương mại như giá trị và hiệu lực của hợp đồng, vi phạm hợp đồng, thư tín dụng, sổ sách kế toán, hối phiếu,... Lex Mercatoria nhấn mạnh quyền tự do thoả thuận trong hợp đồng và quyền tự do chuyển nhượng các động sản.

Điều quan trọng nhất của Lex Mercatoria là các toà án thương nhân giải quyết vụ việc rất nhanh, tránh sử dụng những yếu tố chuyên môn phức tạp, và thường quyết định vụ việc theo nguyên tắc công bằng (‘ex aequo et bono’). Lex Mercatoria có hiệu lực nhờ sự chấp nhận tự nguyện của các thương nhân và thực sự phù hợp với nhu cầu của thương nhân trong suốt thời kì đó.

I. Vấn đề áp dụng Lex Mercatoria trong giải quyết tranh chấp quốc tế:

1. Áp dụng Lex Mercatoria khi hai bên có thỏa thuận trong hợp đồng: 

Trong quá trình giải quyết tranh chấp, cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO có thể lựa chọn áp dụng Lex Mercatoria, như một nguồn luật áp dụng chính thức khi hai bên liên quan đã quy định chấp thuận rằng sẽ áp dụng luật này khi xảy ra tranh chấp và được nêu ra trong hợp đồng giữa hai bên. 

Lex Mercatoria hay Rules of Law được coi là lựa chọn thay thế tốt nhất khi các  bên thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng trong hợp đồng giữa hai bên. Điều này dựa trên nguyên tắc “tôn trọng sự thỏa thuận của các bên” trong việc lựa chọn luật áp dụng. Trường hợp này, Lex Mercatoria trở thành nguồn luật đương nhiên áp dụng khi có tranh chấp thương mại quốc tế cần đưa ra giải quyết. Các bên sẽ dựa vào những nội dung, tập quán thương mại được quy định trong Lex Mercatoria để xem xét việc thực hiện đúng hay không nghĩa vụ của bên còn lại, từ đó xác định quyền lợi của mình có được đảm bảo hay không, bởi như đã nói ở trên, Lex Mercatoria là tập quán thương mại quốc tế rất mạnh, quy định các quyền và nghĩa vụ của thương nhân. Theo đó, việc giải quyết tranh chấp cũng được thực hiện hiệu quả một phần.

2. Áp dụng Lex Mercatoria khi pháp luật quốc gia hoặc các điều ước quốc tế dẫn chiếu đến:

Sự tồn tại và mức độ ảnh hưởng rộng rãi của Lex Mercatoria trong luật Thương mại Quốc tế hiện đại ngày càng được khẳng định trong quá trình sửa chữa và hiện đại hóa các quy định trong nước liên quan đến luật Thương mại Quốc tế. 

Trong trường hợp này, hợp đồng kí kết giữa các bên có thể quy định nguồn luật áp dụng để giải quyết khi xảy ra tranh chấp không phải là Lex Mercatoria, mà là pháp luật của quốc gia kí kết hợp đồng hoặc là pháp luật của quốc gia có mối quan hệ gần gũi nhất với hợp đồng thương mại quốc tế. Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng pháp luật quốc gia này, có quy định dẫn chiếu đến việc áp dụng Lex Mercatoria- luật thương nhân. Và vì vậy không thể chối bỏ phạm vi áp dụng của Lex Mercatoria.  Đây còn được xem như là cách áp dụng gián tiếp nguồn luật Lex Mercatoria. Tương tự với trường hợp áp dụng điều ước quốc tế mà các bên kí kết hợp đồng là thành viên của điều ước, mà điều ước này cũng dẫn chiếu đến Lex Mercatoria khi có tranh chấp xảy ra giữa hai bên trong quan hệ thương mại quốc tế. 

3. Áp dụng Lex Mercatoria trong trường hợp giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại

Khi xảy ra tranh chấp mà các bên không thể giải quyết bằng thương lượng, hòa giải thì các bên có thể đưa vụ tranh chấp này lên cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO để giải quyết. 

Lex Mercatoria có thể được áp dụng trong phương thức trọng tài theo các trường hợp sau:

Trọng tài sẽ xem xét thỏa thuận giữa các bên về chọn luật áp dụng, nếu hai bên có quy định lựa chọn luật áp dụng là Lex Mercatoria thì Trọng tài sẽ áp dụng luật này để giải quyết tranh chấp giữa các bên.

Do Trọng tài viên lựa chọn áp dụng Lex Mercatoria ( trao quyền lựa chọn luật áp dụng để giải quyết tranh chấp khi hai bên không thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng). 

Do pháp luật quốc gia hoặc điều ước quốc tế quy định áp dụng Lex Mercatoria. Trong trường hợp pháp luật áp dụng cho hợp đồng quy định áp dụng Lex Mercatoria, trọng tài sẽ áp dụng nguồn luật này để giải quyết tranh chấp.

Dẫu vậy, Lex Mercatoria vẫn không tránh khỏi  những quyết định phản đối của nhiều đối tượng đặc biệt. Ví dụ: luật mẫu của UNCITRAL đã dùng thuật ngữ “luật” – “law”  thay cho thuật ngữ “ nguyên tắc chung của Luật” – “ Rules of law”, có nghĩa là trọng tài cần áp dụng “ luật quốc gia” – “ national law” trong trường hợp các bên không chọn luật áp dụng.  Thực tế, Lex Mercatoria có thể được áp dụng  trong các phương pháp giải quyết tranh chấp khác ( với các nước chấp nhận Lex Mercatoria) và tại Trọng tài cũng có thể áp dụng nhiều nguồn luật khác nhau để giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên việc lựa chọn Lex Mercatoria khi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại vẫn là một lựa chọn phù hợp và tối ưu nhất vì các lí do sau:

Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài thương mại quốc tế và áp dụng nguồn Lex Mercatoria đều đề cao nguyên tắc tự do ý chí của các bên trong việc lựa chọn luật áp dụng.

Trọng tài thương mại quốc tế không mang tính quốc gia, vì vậy, áp dụng một nguồn luật quốc tế là hoàn toàn phù hợp

Việc lựa chọn Lex Mercatoria không ảnh hưởng đến việc thi hành phán quyết của Trọng tài trước Tòa án quốc gia.