1. Khái niệm giám định tư pháp 

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 2 Luật giám định tư pháp sửa đổi 2020 thì:
Điều 1. Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp
1. Sửa đổi, bổ sung khoản 1 ... Điều 2 như sau;
“1. Giám định tư pháp là việc người giám định tư pháp sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan đến hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, giải quyết vụ việc dân sự, vụ án hành chính theo trưng cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc theo yêu cầu của người yêu cầu giám định theo quy định của Luật này.

2. Đặc điểm giám định tư pháp hình sự

Giám định tư pháp hình sự có một số đặc điểm sau:

2.1 Hoạt động giám định không mang tính quyền lực nhà nước

Giám định là hoạt động mang tính khoa học, chuyên môn cao do chuyên gia thực hiện. Khi thực hiện giám định, người giám định tư pháp phải sử dụng những kiến thức nghiệp vụ, phương pháp phù hợp và phải thực hiện đúng các quy chuẩn chuyên môn của từng lĩnh vực cụ thể để thực hiện giám định và phải chịu trách nhiệm cá nhân về kết luận giám định do mình thực hiện. Xuất phát từ nguyên tắc chịu trách nhiệm cá nhân trước pháp luật về kết luận giám định nên khi thực hiện giám định, người giám định không phải chịu chi phối từ phía cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền.

2.2 Giám định tư pháp là hoạt động được thực hiện theo một quy trình bởi quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự

Giám định tư pháp hình sự do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc theo yêu cầu của người yêu cầu giám định theo quy định của pháp luật. Hoạt động giám định phải được thực hiện theo một quy trình do pháp luật tố tụng hình sự quy định hết sức chặt chẽ về thủ tục, thời hạn, hình thức, chủ thể trưng cầu, yêu cầu giám định. Các thủ tục này được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự và trong Luật Giám định tư pháp

2.3 Giám định tư pháp HS chịu ảnh hưởng bởi trình độ chuyên môn và trình độ hiện đại của trang thiết bị kỹ thuật

Giám định tư pháp dựa vào các căn cứ khoa học và năng lực, trình độ chuyên môn của giám định viên trên nền tảng các phương tiện khoa học, kỹ thuật. trình độ chuyên môn của giám định viên và trình độ hiện đại của trang thiết bị kỹ thuật là những yếu tố quyết định giá trị khoa học của kết luận giám định. Giá trị khoa học của kết luận giám định không phụ thuộc vào chủ thể nào trưng cầu, yêu cầu giám định. Trong một số trường hợp kết luận giám định chưa đầy đủ, rõ ràng thì có thể tiến hành giám định lại, giám định bổ sung hoặc giám định lại trong trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật.
Với một số đặc điểm cơ bản như trên, khi hoạt động giám định tư pháp hình sự được thực hiện theo đúng trình tự, thủ tục Bộ luật Tố tụng hình sự quy định, kết luận giám định được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội thì sẽ có giá trị trở thành nguồn chứng cứ quan trọng trong việc giải quyết vụ án hình sự.

3. Mục đích, ý nghĩa của giám định tư pháp hình sự

Giám định tư pháp hình sự là hoạt động bổ trợ tư pháp có vai trò quan trọng đối với hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Trong quá trình giải quyết vụ án, nhiều trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng phải cần đến sự trợ giúp của nhà chuyên môn - người giám định tư pháp trong việc xem xét, đánh giá về phương diện chuyên môn những vấn đề có liên quan của vụ án nhằm xác định chính xác hành vi phạm tội, tính chất, mức độ của hành vi phạm tội trong các vụ án hình sự, cũng như xác định lỗi của các đương sự trong các vụ án dân sự, hành chính (ví dụ: giám định ADN để lại hiện trường để truy tìm tội phạm, xác định cha cho con; giám định tình trạng tâm thần của kẻ giết người hàng loạt để làm cơ sở xác định trách nhiệm hình sự; giám định nguyên nhân của việc đổ nhà để xác định lỗi của bị đơn v.v.). Đặc biệt trong tình hình hiện nay, khi mà khoa học kỹ thuật phát triển, yếu tố kỹ thuật, chuyên môn của hành vi phạm tội và các tranh chấp trong các vụ án ngày càng nhiều và phổ biến thì yêu cầu cần phải có sự trợ giúp của giám định tư pháp cho hoạt động tố tụng ngày càng lớn và cần thiết hơn. Kết luận giám định ngày càng trở thành nguồn chứng cứ thiết yếu, quan trọng, giúp cho cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án được chính xác, khách quan và đúng pháp luật.
Thực tế cho thấy, đối với các vụ án xâm phạm tính mạng, sức khoẻ con người cơ quan tiến hành tố tụng buộc phải trưng cầu giám định để xác định nguyên nhân chết, tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ hoặc khả năng lao động cũng như các trường hợp khác bắt buộc phải trưng cầu giám định theo quy định tại Điều 155 của Bộ luật tố tụng hình sự. Ngoài ra, nhiều trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng thấy cần phải trưng cầu giám định để làm sáng tỏ vấn đề có liên quan trong vụ án. Có thể khẳng định rằng, phần lớn các vụ án hình sự cũng cần đến giám định tư pháp phục vụ cho việc giải quyết vụ án đó, thậm chí là không thể thiếu được.
Yêu cầu giám định của người tham gia tố tụng hình sự ngày càng nhiều vì người tham gia tố tụng ngày càng biết và thấy được vai trò, ý nghĩa của kết luận giám định tư pháp - một loại chứng cứ mang tính khoa học, khách quan, hơn hẳn các loại chứng cứ khác, rất có giá trị cho việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Do đó, người tham gia tố tụng ngày càng sử dụng nhiều hơn quyền yêu cầu các cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định hoặc mong muốn tự mình yêu cầu các tổ chức giám định tư pháp hoặc các tổ chức chuyên môn khác, cá nhân nhà chuyên môn thực hiện giám định để thực hiện quyền hoặc nghĩa vụ chứng minh của mình trong hoạt động tố tụng. Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp kết luận giám định tư pháp là chứng cứ then chốt, quyết định đến kết quả của hoạt động điều tra, truy tố, xét xử trong vụ án hình sự.
Giám định tư pháp không những đóng vai trò hỗ trợ đắc lực cho hoạt động tố tụng, mà còn là một phương tiện hữu hiệu góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Giám định tư pháp là một loại hoạt động bổ trợ, tồn tại cùng với hoạt động tố tụng và không thể thiếu trong bất kỳ nền tư pháp nào. Với những hỗ trợ đắc lực cho hoạt động tố tụng trong tiến trình cải cách tư pháp thời gian qua, giám định tư pháp ngày càng chứng tỏ vị trí, vai trò quan trọng của mình, góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng của hoạt động tố tụng mà trọng tâm là bảo đảm việc phán quyết của toà án được chính xác, khách quan và đúng pháp luật, góp phần bảo đảm công lý, công bằng xã hội, đồng thời góp phần ổn định và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Kết luận giám định là nhận định, đánh giá của người giám định tư pháp về đối tượng giám định để giúp cho cơ quan tố tụng xem xét, giải quyết vụ án được chính xác, khách quan. Kết luận giám định là một nguồn chứng cứ, có ý nghĩa, vai trò rất lớn trong việc làm sáng tỏ nội dung vụ án. Vì thế, Điều 73 của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 đã ghi nhận kết luận giám định là một trong những nguồn chứng cứ. Là một nguồn chứng cứ, kết luận giám định cung cấp cho các bên trong quan hệ tố tụng những thông tin cần thiết làm căn cứ để đưa ra các lập luận, quan điểm của mình trong việc giải quyết vụ án. Kết luận giám định là một loại phương tiện chứng minh rất quan trọng, mang tính khách quan cao vì nó là kết quả của việc sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học kỹ thuật, nghiệp vụ chuyên môn để xác định sự kiện cần chứng minh. Khoa học càng phát triển, các thành tựu khoa học tiến bộ được sử dụng trong hoạt động giám định thì kết luận giám định càng có giá trị chứng minh cao và càng thuyết phục khi được sử dụng làm phương tiện chứng minh trong quá trình tố tụng. Chứng cứ được rút ra từ các kết luận giám định thường mang tính khoa học, khách quan hơn so với các chứng cứ được rút ra từ các nguồn khác, nhất là từ các lời khai. Trong rất nhiều lĩnh vực, chuyên ngành với một số đối tượng mà nếu không có giám định thì khó có thể dựa vào sự đánh giá của người tiến hành tố tụng. Ví dụ như xác định ma túy, độ tuổi của vàng, kim loại quý, nồng độ cồn trong nước, nguyên nhân chết người, mức độ tổn hại sức khỏe, khả năng lao động… Do đó, mặc dù kết luận giám định chỉ là một nguồn chứng cứ, nhưng trên thực tế có rất nhiều vụ án kết luận giám định là chứng cứ gần như duy nhất và mấu chốt cho việc giải quyết vụ án.
Trước yêu cầu của cải cách tư pháp, vấn đề tranh tụng được coi trọng, dân chủ trong hoạt động tố tụng được nâng lên thì việc người tham gia tố tụng xuất trình kết luận giám định của tổ chức, cá nhân chuyên môn do họ tự mình yêu cầu giám định sẽ xảy ra. Vấn đề đặt ra là các cơ quan và người tiến hành tố tụng phải có trách nhiệm xem xét, đánh giá kết luận giám định đó một cách bình đẳng, công bằng với kết luận giám định do bên tiến hành tố tụng trưng cầu trong mối tương quan với các chứng cứ, tình tiết khác của vụ án theo nguyên tắc đánh giá chứng cứ. Đồng thời, cần phải có cơ chế bảo đảm sự tham dự phiên tòa của người giám định với tư cách là nhân chứng chuyên môn để các bên tố tụng có cơ hội tiếp nhận thông tin về quá trình hình thành nên kết quả giám định phục vụ cho việc tranh tụng tại phiên tòa.
Trân trọng!
Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty Luật Minh Khuê