Nguyên tắc áp dụng tương tự pháp luật và nguyên tắc áp dụng pháp luật tại thời điểm xảy ra hành vi được hiểu như thế nào?

Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Dân sự của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Dân sự, gọi: 1900 6162

Trả lời:

Chào bạn, cảm ơn bạn đã tin tưởng và gửi câu hỏi đề nghị tư vấn luật đến Bộ phận luật sư tư vấn pháp luật của Công ty Luật Minh Khuê. Nội dung câu hỏi của bạn đã được đội ngũ luật sư của Chúng tôi nghiên cứu và tư vấn cụ thể như sau:

Cơ sở pháp lý:

Bộ luật Dân sự năm 2015;

Bộ luật Tố tụng dân sự 2015;

Bộ luật Dân sự năm 2005;

Bộ luật dân sự năm 1995.

1. Nguyên tắc áp dụng pháp luật tương tự pháp luật:

1.1 Quy định của pháp luật:

Việc áp dụng pháp luật tương tự là một nguyên tắc được quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Khoản 2 Điều 45 của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định:

“Tòa án âp dụng tương tự pháp luật để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận, pháp luật không có quy định và không có tập quán được áp dụng theo quy định tại Điều 5 của Bộ luật dân sự và khoản 1 Điều này.

Khi áp dụng tương tự pháp luật, Tòa án phải xác định rõ tính chất pháp lý của vụ việc dân sự, xác định rõ ràng trong hệ thống pháp luật hiện hành không cỏ quy pham pháp luât nào điều chỉnh quan hê đó và xác định quy pham pháp luât điều chỉnh quan hê dân sư tương tư.”

Áp dụng pháp luật tương tự dường như chỉ liên quan đến văn bản quy phạm pháp luật và không liên quan đến văn bản hành chính và văn bản áp dụng pháp luật vì khoản 2 Điều 45 dẫn chiếu cụ thể đến “quy phạm pháp luật” khi áp dụng pháp luật tương tự. Khi một vấn đề pháp lý không được quy định trong pháp luật về họp đồng, cơ quan xét xử được phép sử dụng quy định trong một văn bản quy phạm pháp luật xử lý vấn đề pháp lý trong một quan hệ họp đồng tương tự và áp dụng nguyên tắc pháp lý quy định trong văn bản pháp luật đó để xử lý vấn đề pháp lý không được quy định. Điều này cho phép xử lý các vấn đề pháp lý mà các văn bản quy phạm pháp luật không quy định trong một quan hệ hợp đồng cụ thể, thông qua đó mở rộng phạm vi xử lý các vấn đề pháp lý của các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực hợp đồng.

Về lý thuyết, việc áp dụng pháp luật tương tự chỉ áp dụng đối với các văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực pháp luật. Nếu một văn bản pháp luật đã hết hiệu lực pháp luật thì có lễ không thể là cơ sở để áp dụng pháp luật tương tự. Có một thực tế là một số văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn một văn bản khác đã hết hiệu lực cũng hết hiệu lực theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 nhưng do văn bản quy phạm pháp luật mới chưa có văn bản hướng dẫn nên văn bản hướng dẫn cũ vẫn tiếp tục được áp dụng

1.2 Ví dụ cho việc áp dụng tương tự pháp luật:

Nghị định 163/2006/NĐ-CP của Chính phủ được ban hành để hướng dẫn thực hiện quy định về giao dịch bảo đảm của Bộ luật Dân sự 2005. Do Bộ luật Dân sự 2005 đã hết hiệu lực, Nghị định 163/2006/NĐ-CP cũng hết hiệu lực theo. Trên thực tế, trong khi chưa có văn bản thay thế, Nghị định 163 vẫn được áp dụng. Việc tiếp tục áp dụng Nghị định 163 không phù hợp với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 nhưng có cơ sở thực tế để có thể chấp nhận được. Các quy định của Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh các biện pháp bảo đảm về cơ bản là giống nhau. Do vậy, Nghị định 163/2006/NĐ-CP được sử dụng làm cơ sở để hướng dẫn các quy định tương tự của Bộ luật Dân sự 2015 về giao dịch bảo đảm có giống nội dung của Bộ luật Dân sự 2005.

2. Nguyên tắc áp dụng văn bản pháp luật tại thời điểm xảy ra hành vi:

Ưu tiên áp dụng văn bản pháp luật tại thời điểm xảy ra hành vi là nguyên tắc được quy định tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015. Khoản 1 Điều 156 của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 quy định:

“1. Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng từ thời điếm bắt đầu có hiệu lực. Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng đối với hành vi xảy ra tai thời điểm mà văn bàn đó đang cỏ hiêu lưc. Trong trường hợp văn bàn quy pham pháp luât có hiêu lưc trờ về trước thì áp dụng theo quy định đó.”

Khoản 1 Điều 156 đưa ra hai nguyên tắc pháp lý quan trọng. Thứ nhất, do văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng từ thời điểm bắt đầu có hiệu lực, nguyên tắc chung là văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng đối với “hành vi” xảy ra tại thời điểm mà văn bản đó đang có hiệu lực. Thứ hai, trong trường hợp văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực hồi tố thì áp dụng theo quy định hồi tố. Hồi tố là trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc chung về áp dụng văn bản quy phạm pháp luật tại thời điểm xảy ra hành vi.

Trong bối cảnh của hợp đồng, các bên có thể có nhiều hành vi như giao kết hợp đồng, thực hiện hợp đồng, vi phạm hợp đồng và phát sinh tranh chấp. Xác định pháp luật áp dụng tại từng thời điểm phát sinh bất kỳ hành vi nào kể trên không đơn giản và dẫn đến việc áp dụng nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau trong cùng một hợp đồng. Trong trường hợp các văn bản quy phạm pháp luật quy định về hiệu lực hồi tố thì vấn đề còn phức tạp hơn. về bản chất, đây cũng có thể coi là trường họp các văn bản có xung đột dựa trên thời gian ban hành. Tại thời điểm hiện nay, quy định tại Điều 156.1 của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 chưa được hướng dẫn cụ thể trên thực tế và thông thường các văn bản pháp luật mới ban hành thay thế văn bản pháp luật cũ thường có điều khoản chuyển tiếp để xử lý vấn đề này.

Trên thực tế, trường hợp phức tạp thường phát sinh là hợp đồng được giao kết tại thời điểm Bộ luật Dân sự 2005 có hiệu lực nhưng được thực hiện trước hoặc sau thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực và phát sinh tranh chấp sau thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực. Trong trường hợp này, nguyên tắc áp dụng pháp luật tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 và quy định về chuyển tiếp tại Bộ luật Dân sự 2015 sẽ áp dụng. Quy định chuyển tiếp của Bộ luật Dân sự 2015 tập trung vào thời điểm giao kết hợp đồng và thực hiện hợp đồng và nội dung và hình thức của hợp đồng để xác định trình tự áp dụng Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015.

Bộ luật Dân sự 2015 quy định bốn trường hợp để xử lý trình tự áp dụng Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015 đối với họp đồng được giao kết trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực:

• Hợp đồng chưa được thực hiện hoặc đang được thực hiện và “có nội dung và hình thức” khác với Bộ luật Dân sự 2015: Trong trường hợp này, Bộ luật Dân sự 2005 áp dụng.
• Họp đồng đã được thực hiện xong trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực: Trong trường họp này, Bộ luật Dân sự 2005 áp dụng.
• Hợp đồng chưa được thực hiện và “có nội dung và hình thức” khác với Bộ luật Dân sự 2015 và các bên có thỏa thuận sửa đổi phù họp với Bộ luật Dân sự 2015: Trong trường hợp này, Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng.

• Hợp đồng chưa hoặc đang được thực hiện mà “có nội dung và hình thức” phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015: Trong trường hợp này, Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng.

Trong cả bốn trường hợp trên, thời hiệu được áp dụng theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 nếu tranh chấp được xét xử sau ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực. Tranh chấp phát sinh trước ngày này áp dụng theo thời hiệu quy định tại Bộ luật Dân sự 2005.

Trong hai trường hợp cuối cùng, Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng hồi tố đối với những hợp đồng được giao kết trước ngày Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực và vẫn chưa được thực hiện hoặc nếu đang được thực hiện thì các bên có thỏa thuận sửa đổi hợp đồng phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015. Bộ luật Dân sự 2015 có nhiều điểm tiến bộ so với Bộ luật Dân sự 2005 và để có thể áp dụng hồi tố Bộ luật Dân sự 2015, điều quan trọng là ngoài việc hợp đồng vẫn đang hoặc chưa được thực hiện thì “nội dung và hình thức” của hợp đồng phải phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015. Đây không phải là một điều kiện quá khó để đáp ứng trên thực tế. Ví dụ, đối với hợp đồng mua hàng hóa thì hợp đồng chỉ cần lập thành văn bản và nội dung của hợp đồng phù hợp với quy định tại Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 98 và từ Điều 430 đến Điều 445 của Bộ luật Dân sự 2015) là phù hợp cả về nội dung và hình thức với Bộ luật Dân sự 2015.

Việc áp dụng hồi tố Bộ luật Dân sự 2015 đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hợp đồng vô hiệu vì Bộ luật Dân sự 2005 và Bộ luật Dân sự 2015 có quy định khác nhau về Vấn đề này. Ví dụ, hợp đồng được giao kết trước thời điểm Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực vi phạm quy định cấm về việc hợp đồng không được phép quy định về việc thanh toán bằng ngoại tệ theo quy định của Pháp lệnh Ngoại hối 2005. Theo Bộ luật Dân sự 2005, hợp đồng vi phạm điều cấm của pháp luật có thể bị vô hiệu. Theo Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vi phạm điều cấm của luật có thể vô hiệu. Nêu nội dung và hình thức của hợp đồng phù hợp với Bộ luật Dân sự 2015 thì cho dù được giao kết trước khi Bộ luật Dân sự 2015 có hiệu lực vẫn không bị vô hiệu.

3. Khái quát nguyên tắc áp dụng văn bản pháp luật 

Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng từ thời điểm có hiệu lực, văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng đối với hành vi xảy ra tại thời điểm mà văn bản đó đang có hiệu lực. Trong trường hợp văn bản quy định có hiệu lực trở về trước thì áp dụng theo quy định đó.

Trong trường hợp các văn bản quy phạm pháp luật về cùng một vấn đề, cùng một cơ quan ban hành mà có các quy định khác nhau thì áp dụng quy định của văn bản ban hành sau.ăn bản quy phạm pháp luật của Chủ tịch nước và Thủ tướng 

Trong trường hợp các văn bản quy phạm pháp luật mới không quy trách nhiệm pháp lý hoặc quy định trách nhiệm pháp lý nhẹ nhàng hơn đối với hành vi xảy ra trước ngày văn bản có hiệu lực thì áp dụng văn bản mới.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật Dân sự - Công ty luật Minh Khuê