Quy định về người giám định trong Bộ luật tố tụng hình sự mới nhất

Trong quá trình tố tụng hình sự, mục tiêu cốt lõi là chứng minh sự thật khách quan của vụ án. Tuy nhiên, nhiều tình tiết, vật chứng mang bản chất khoa học-kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi kiến thức chuyên sâu mà cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) không thể tự mình giải quyết. Các vấn đề như xác định nguyên nhân tử vong, tình trạng tâm thần của bị can, hay giám định chất ma túy, đòi hỏi sự can thiệp của các chuyên gia.

Để giải quyết nhu cầu này, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (sau đây gọi là BLTTHS 2015)  đã quy định một chương riêng về hoạt động giám định. Trong đó, địa vị pháp lý của người giám định được xem là một chế định trung tâm, cung cấp "chứng cứ khoa học" giúp các cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận chính xác, khách quan, và tránh oan sai.

1. Khái niệm người giám định theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự

Để xác định rõ vai trò và tư cách của chủ thể này, Khoản 1, Điều 68 BLTTHS 2015 định nghĩa: "Người giám định là người có kiến thức chuyên môn về lĩnh vực cần giám định, được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trưng cầu, người tham gia tố tụng yêu cầu giám định theo quy định của pháp luật.".

Từ định nghĩa này, có thể phân tích hai yếu tố cấu thành địa vị pháp lý của người giám định:

Về tiêu chuẩn chuyên môn: BLTTHS 2015 không quy định cụ thể tiêu chuẩn này mà dẫn chiếu "theo quy định của pháp luật". Văn bản pháp lý chuyên ngành điều chỉnh trực tiếp là Luật Giám định tư pháp 2012, được sửa đổi, bổ sung năm 2020 (Luật GĐTP). Theo đó, để được bổ nhiệm làm giám định viên tư pháp và thực hiện giám định trong các vụ án, cá nhân phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe tại Điều 7 Luật GĐTP, bao gồm:

• Là công dân Việt Nam, có sức khỏe và phẩm chất đạo đức tốt.
• Có trình độ đại học trở lên.
• Có thời gian hoạt động chuyên môn thực tế ở lĩnh vực đào tạo từ đủ 05 năm trở lên (hoặc 03 năm đối với các lĩnh vực pháp y, kỹ thuật hình sự).
• Đối với một số lĩnh vực đặc thù (pháp y, pháp y tâm thần, kỹ thuật hình sự), bắt buộc phải có chứng chỉ đã qua đào tạo hoặc bồi dưỡng nghiệp vụ giám định.

Về tư cách tố tụng: Kiến thức chuyên môn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Một người chỉ chính thức trở thành "người giám định" trong một vụ án hình sự cụ thể khi có quyết định trưng cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc văn bản yêu cầu của người tham gia tố tụng.

Như vậy, có thể thấy pháp luật phân biệt rõ ràng giữa tiêu chuẩn chuyên môn (điều kiện để hành nghề giám định, quy định tại Luật GĐTP ) và địa vị tố tụng (tư cách tham gia vụ án, quy định tại BLTTHS ). Đối với các Điều tra viên và Luật sư, khi xem xét một kết luận giám định, việc đầu tiên là phải kiểm tra xem cá nhân thực hiện giám định có đủ tiêu chuẩn theo Luật GĐTP hay không, trước khi phân tích nội dung kết luận.

2. Quyền của người giám định trong tố tụng hình sự

Trong quá trình tham gia tố tụng, để đảm bảo người giám định có đủ cơ sở khoa học và pháp lý để đưa ra một kết luận độc lập, khách quan, Khoản 2, Điều 68 BLTTHS 2015  trao cho họ các quyền hạn cụ thể. Các quyền này được thiết kế để tạo điều kiện làm việc tốt nhất cho hoạt động chuyên môn của họ:

- Quyền tiếp cận thông tin (Điểm a, b): Người giám định có quyền "Tìm hiểu tài liệu của vụ án có liên quan đến đối tượng phải giám định" và "Yêu cầu cơ quan trưng cầu... cung cấp tài liệu cần thiết cho việc kết luận". Đây là quyền chủ động tiếp cận đầu vào của quá trình giám định.

- Quyền tham gia hoạt động điều tra (Điểm c): Họ có quyền "Tham dự vào việc hỏi cung, lấy lời khai và đặt câu hỏi về những vấn đề có liên quan đến đối tượng giám định". Quyền này đặc biệt quan trọng trong các trường hợp giám định tâm thần hoặc giám định dấu vết tại hiện trường, nơi việc quan sát trực tiếp hành vi hoặc bối cảnh cung cấp nhiều thông tin hơn là hồ sơ giấy tờ.

- Quyền độc lập về chuyên môn (Điểm đ): Trong trường hợp giám định tập thể, nếu không thống nhất, người giám định có quyền "Ghi riêng ý kiến của mình vào bản kết luận chung".

- Quyền từ chối giám định (Điểm d): Đây là một trong những quyền quan trọng nhất, mang tính bảo vệ tính toàn vẹn của kết luận giám định. Người giám định có quyền "Từ chối thực hiện giám định"  khi thuộc một trong các trường hợp:

• Thời gian không đủ để tiến hành giám định.
• Các tài liệu cung cấp không đủ hoặc không có giá trị để kết luận.
• Nội dung yêu cầu giám định vượt quá phạm vi hiểu biết chuyên môn của mình.

Quyền từ chối này không phải là sự tùy nghi mà là một cơ chế pháp lý. Nó giúp người giám định chống lại các áp lực tố tụng (ví dụ: yêu cầu kết luận nhanh) khi cơ sở khoa học là không vững chắc. Quyền này cho phép họ từ chối một cách hợp pháp, buộc cơ quan trưng cầu phải cung cấp đủ tài liệu hoặc gia hạn thời gian, qua đó đảm bảo nghĩa vụ "khách quan" khi đưa ra kết luận.

3. Nghĩa vụ của người giám định khi được trưng cầu

Song song với các quyền hạn, để đảm bảo tính nghiêm minh của hoạt động tư pháp, pháp luật ràng buộc người giám định bằng các nghĩa vụ pháp lý chặt chẽ. Khoản 3, Điều 68 BLTTHS 2015  quy định các nghĩa vụ cốt lõi:

- Nghĩa vụ có mặt (Điểm a): Phải "Có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng". Nghĩa vụ này đảm bảo họ có thể trực tiếp trình bày, giải thích và bảo vệ kết luận giám định của mình trước Hội đồng xét xử hoặc trong các buổi lấy lời khai, đối chất.

- Nghĩa vụ bảo mật (Điểm b): Phải "Giữ bí mật điều tra mà mình biết được khi thực hiện giám định" , nhằm đảm bảo an toàn cho quá trình điều tra vụ án.

- Nghĩa vụ trung thực và khách quan: Đây là nghĩa vụ quan trọng nhất, là linh hồn của hoạt động giám định. Nghĩa vụ trung thực không chỉ dừng lại ở khía cạnh đạo đức nghề nghiệp; nó được đảm bảo bằng một chế tài hình sự nghiêm khắc. Khoản 3, Điều 68 BLTTHS 2015  và các văn bản liên quan  khẳng định rõ: "Người giám định kết luận gian dối... thì phải chịu trách nhiệm hình sự...".

Trách nhiệm hình sự này được cụ thể hóa tại Điều 382 Bộ luật Hình sự 2015 (Tội cung cấp tài liệu sai sự thật hoặc khai báo gian dối). Theo đó:

• Nếu người giám định "kết luận... gian dối", mức phạt cơ bản là phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.
• Nếu hành vi gian dối "Dẫn đến việc giải quyết vụ án, vụ việc bị sai lệch", mức phạt là 01 năm đến 03 năm tù.
• Nghiêm trọng nhất, nếu hành vi này "Dẫn đến việc kết án oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm hoặc người phạm tội", người giám định sẽ đối mặt với mức phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.

Điều này cho thấy, địa vị pháp lý của người giám định là một trong những địa vị có mức độ rủi ro và trách nhiệm cao nhất trong tố tụng hình sự. Kiến thức chuyên môn của họ được coi là một "công cụ" đặc biệt, và việc lạm dụng nó để cố ý làm sai lệch bản chất vụ án bị coi là một tội phạm nghiêm trọng chống lại hoạt động tư pháp.

4. Các trường hợp phải từ chối hoặc thay đổi người giám định

Để đảm bảo tính khách quan tuyệt đối – yếu tố sống còn của hoạt động giám định – BLTTHS 2015 quy định các trường hợp mà người giám định bắt buộc phải từ chối tham gia tố tụng hoặc bị thay đổi.

Căn cứ chung cho việc từ chối hoặc thay đổi được áp dụng theo Điều 50 BLTTHS 2015  và được cụ thể hóa tương tự như quy định đối với người định giá tài sản tại Khoản 5, Điều 69. Các trường hợp này được thiết lập như một cơ chế phòng ngừa nhằm loại bỏ bất kỳ xung đột lợi ích nào, dù là tiềm tàng. Cụ thể:

• Xung đột lợi ích cá nhân: Khi người giám định đồng thời là bị hại, đương sự; hoặc là người đại diện, người thân thích (cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em...) của bị hại, đương sự, hoặc của bị can, bị cáo.
• Xung đột vai trò tố tụng: Khi người giám định đã tham gia tố tụng trong vụ án đó với tư cách là người bào chữa, người làm chứng, người phiên dịch, người dịch thuật.
• Xung đột về nghiệp vụ (thiếu tính độc lập): Khi người giám định đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó (ví dụ, trước đây là Điều tra viên, Kiểm sát viên thụ lý vụ án).

Pháp luật không yêu cầu phải chứng minh rằng người giám định thực sự có hành vi thiên vị. Chỉ cần sự tồn tại của một trong các mối quan hệ trên là đủ để làm phát sinh "suy đoán" về khả năng thiếu khách quan. Do đó, đây là một công cụ pháp lý quan trọng để các bên tham gia tố tụng, đặc biệt là Luật sư, sử dụng để yêu cầu thay đổi người giám định nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ của mình.

5. Phân biệt người giám định và người định giá tài sản trong tố tụng hình sự

Trong thực tiễn tố tụng, đặc biệt là các vụ án kinh tế hoặc án xâm phạm sở hữu, việc nhầm lẫn giữa vai trò của người giám định (Điều 68 BLTTHS) và người định giá tài sản (Điều 69 BLTTHS) là một trong những rủi ro pháp lý thường gặp. Mặc dù cả hai đều là người tham gia tố tụng có kiến thức chuyên môn, mục đích, tiêu chuẩn và giá trị pháp lý của kết luận mà họ đưa ra là hoàn toàn khác biệt.

Bảng phân biệt chi tiết dưới đây sẽ làm rõ sự khác biệt này:

Sự phân biệt này là mấu chốt để đảm bảo quy trình tố tụng hợp pháp. Ví dụ, trong một vụ án liên quan đến "đồ cổ" (thuộc trường hợp bắt buộc giám định tại Điều 206 BLTTHS ), cơ quan tố tụng phải thực hiện hai bước:

• Trưng cầu giám định (Điều 68): Để xác định vật chứng có phải là đồ cổ hay không (câu hỏi kỹ thuật).
• Yêu cầu định giá tài sản (Điều 69): Sau khi có kết luận là đồ cổ, cần xác định giá trị của đồ cổ đó là bao nhiêu (câu hỏi về giá) để làm căn cứ định khung hình phạt.

Việc áp dụng sai chủ thể (ví dụ: yêu cầu người định giá xác định tính thật/giả của đồ cổ) sẽ dẫn đến việc chứng cứ thu thập được không hợp pháp và có thể bị bác bỏ.

Kết luận

Người giám định giữ một địa vị pháp lý đặc biệt quan trọng trong tố tụng hình sự. Họ là cầu nối không thể thay thế giữa khoa học chuyên sâu và hoạt động tư pháp, đảm bảo các kết luận của vụ án được đưa ra dựa trên cơ sở khoa học, khách quan. Các quy định chặt chẽ của BLTTHS  và các luật liên quan  về quyền, nghĩa vụ, và đặc biệt là trách nhiệm hình sự của người giám định, là cơ chế pháp lý thiết yếu nhằm bảo vệ tính toàn vẹn của nền tư pháp, ngăn ngừa oan sai và bỏ lọt tội phạm.   

Hoạt động giám định, yêu cầu giám định và sử dụng kết luận giám định là một quy trình pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc cả về pháp luật tố tụng lẫn pháp luật chuyên ngành.Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!