Phạm vi hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự quy định thế nào?

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, tình hình tội phạm, đặc biệt là tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, diễn biến ngày càng phức tạp. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2015, đặc biệt là các quy định tại Phần thứ Tám, đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

1. Quy định pháp lý về phạm vi hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự

Lần đầu tiên, khái niệm hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự được định nghĩa một cách chính thức và rõ ràng tại Khoản 1 Điều 491 BLTTHS 2015. So với BLTTHS 2003 vốn không quy định rõ nội dung này, BLTTHS 2015 đã khắc phục hạn chế này.

Theo đó, Khoản 1 Điều 491 BLTTHS 2015 định nghĩa: "Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự là việc các cơ quan có thẩm quyền của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và các cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài phối hợp, hỗ trợ nhau để thực hiện hoạt động phục vụ yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự".

Phân tích định nghĩa này cho thấy ba yếu tố cốt lõi:

• Chủ thể: Phải là "các cơ quan có thẩm quyền" của Việt Nam và của nước ngoài. Điều này khẳng định tính nhà nước của hoạt động hợp tác, phân biệt rõ với các hoạt động hỗ trợ tư pháp phi chính thức.
• Hành vi: Là "phối hợp, hỗ trợ nhau", thể hiện mối quan hệ song phương hoặc đa phương trên cơ sở các cam kết pháp lý.
• Mục đích: Giới hạn nghiêm ngặt trong phạm vi "phục vụ yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự".

Việc pháp điển hóa khái niệm này đã nâng tầm hợp tác quốc tế từ một hoạt động mang tính ngoại giao, hành chính trở thành một chế định pháp lý tố tụng chính thức, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Hoạt động hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự tại Việt Nam được điều chỉnh bởi một hệ thống văn bản pháp luật đa tầng, trong đó các nguồn luật có mối quan hệ bổ trợ chặt chẽ:

Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (Phần thứ Tám): Đóng vai trò là luật chung, quy định các nguyên tắc, phạm vi, hình thức hợp tác và các thủ tục tố tụng cơ bản.

Luật Tương trợ tư pháp 2007: Đóng vai trò là luật chuyên ngành. Văn bản này quy định chi tiết về trình tự, thủ tục thực hiện các hoạt động tương trợ tư pháp cụ thể (cả dân sự và hình sự), dẫn độ và chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù. Mối quan hệ giữa hai luật này được xác định rõ: "Tương trợ tư pháp được thực hiện theo quy định của Luật này; trường hợp Luật này không quy định thì áp dụng quy định của pháp luật... tố tụng hình sự...".

Các Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên: Bao gồm các hiệp định tương trợ tư pháp song phương và các công ước đa phương (ví dụ: Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia - UNTOC). Theo pháp luật Việt Nam, trong trường hợp có xung đột pháp luật, quy định của Điều ước quốc tế sẽ được ưu tiên áp dụng.

Một điểm đáng lưu ý trong kỹ thuật lập pháp là sự tinh gọn và tính hệ thống. BLTTHS 2015 được xây dựng sau Luật Tương trợ tư pháp 2007. Do đó, các nhà làm luật đã chủ động loại bỏ những quy định chi tiết đã có trong Luật Tương trợ tư pháp 2007 để tránh trùng lặp. Ví dụ, các trường hợp từ chối dẫn độ được quy định chi tiết tại Điều 35 Luật Tương trợ tư pháp 2007 và BLTTHS 2015 không nhắc lại chi tiết, mà chỉ quy định mang tính nguyên tắc, đảm bảo tính tương thích và thống nhất của hệ thống pháp luật.

2. Nguyên tắc cơ bản của hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự 

Theo yêu cầu của hệ thống, chúng ta phân tích Điều 490 BLTTHS 2015 với tư cách là các nguyên tắc nền tảng. Điều 490 quy định về "Nhiệm vụ hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự". Các nhiệm vụ này chính là mục tiêu, là nguyên tắc định hướng cho mọi hoạt động hợp tác:

Nhiệm vụ phòng, chống tội phạm: Đây là nhiệm vụ trọng tâm, yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền phải nỗ lực hợp tác để đấu tranh, trấn áp các loại tội phạm, đặc biệt là tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia.

Nhiệm vụ bảo vệ lợi ích quốc gia và công dân: Hợp tác quốc tế phải nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Để thực hiện các nhiệm vụ tại Điều 490, các cơ quan phải tuân thủ các nguyên tắc thực thi được quy định tại Điều 492 BLTTHS 2015. Các tài liệu pháp lý đều khẳng định các nguyên tắc này :

• Tôn trọng độc lập, chủ quyền quốc gia: Hợp tác phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Đây là nguyên tắc tối cao.
• Bình đẳng và cùng có lợi: Đảm bảo sự công bằng, hai bên cùng hưởng lợi trong quá trình hợp tác.
• Tuân thủ pháp luật Việt Nam: Mọi hoạt động hợp tác phải "phù hợp với Hiến pháp, pháp luật của Việt Nam". Đây là giới hạn đỏ không thể vượt qua.
• Nguyên tắc có đi có lại: Trong trường hợp Việt Nam và quốc gia đối tác chưa ký kết hoặc gia nhập điều ước quốc tế liên quan, việc hợp tác có thể được thực hiện trên nguyên tắc có đi có lại.

3. Phân tích phạm vi hợp tác quốc tế 

Điều 491 là điều luật then chốt, xác định rõ "phạm vi", bao gồm các hình thức hợp tác và các căn cứ pháp lý để thực hiện hợp tác.

3.1. Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự bao gồm những lĩnh vực nào? 

Khoản 1 Điều 491 BLTTHS 2015  đã thiết lập một hệ thống phân loại rõ ràng, khắc phục sự mơ hồ của BLTTHS 2003 vốn chỉ tập trung vào dẫn độ và chuyển giao tài liệu. Các lĩnh vực (hình thức) hợp tác bao gồm:

• Tương trợ tư pháp về hình sự: Đây là hình thức hợp tác phổ biến nhất, bao gồm các hoạt động tố tụng cụ thể để hỗ trợ lẫn nhau.
• Dẫn độ: Là việc chuyển giao một cá nhân bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị kết án từ quốc gia này sang quốc gia khác.
• Tiếp nhận, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù: Một hình thức hợp tác mang tính nhân đạo, cho phép người bị kết án được trở về nước mình để tiếp tục thi hành án.
• Các hoạt động hợp tác quốc tế khác: Một điều khoản mở, cho phép áp dụng các hình thức hợp tác mới phát sinh, miễn là được quy định trong BLTTHS, Luật Tương trợ tư pháp, hoặc các Điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Sự phân loại rõ ràng này có ý nghĩa thực tiễn lớn, giúp cơ quan có thẩm quyền xác định đúng cơ chế pháp lý cần yêu cầu, tránh nhầm lẫn giữa "Tương trợ tư pháp" (hỗ trợ tố tụng) và "Dẫn độ" (chuyển giao con người).

3.2. Căn cứ thực hiện phạm vi hợp tác 

Khoản 2 Điều 491 BLTTHS 2015  quy định về căn cứ pháp lý để khởi tạo một hoạt động hợp tác. Có hai con đường pháp lý song song:

• Trên cơ sở Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên: Đây là căn cứ vững chắc và được ưu tiên nhất. Khi đã có Hiệp định tương trợ tư pháp hoặc Công ước quốc tế, các bên có nghĩa vụ pháp lý phải thực hiện yêu cầu nếu đủ điều kiện.
• Trên cơ sở nguyên tắc có đi có lại: Đây là cơ chế linh hoạt, được áp dụng khi chưa có điều ước quốc tế liên quan.

Tuy nhiên, nguyên tắc "có đi có lại" không phải là một "tấm séc trống". Việc áp dụng nguyên tắc này bị giới hạn bởi một điều kiện bắt buộc: "...nhưng không trái pháp luật Việt Nam...". Điều này có nghĩa là, ngay cả khi thực hiện hợp tác trên cơ sở thiện chí có đi có lại, Việt Nam vẫn phải tiến hành rà soát yêu cầu đó dựa trên các tiêu chuẩn của pháp luật trong nước (ví dụ: không vi phạm chủ quyền, hành vi phải cấu thành tội phạm theo luật Việt Nam...).

3.3. Phân biệt phạm vi hợp tác theo nguyên tắc có đi có lại và phạm vi hợp tác

Đối với các luật sư và cán bộ tư pháp, việc phân biệt hai căn cứ này là tối quan trọng để chuẩn bị hồ sơ yêu cầu hoặc đánh giá yêu cầu của nước ngoài. Sự khác biệt được tóm tắt trong bảng dưới đây:

4. Các hình thức hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự 

Phần này sẽ đi sâu vào bản chất của các hình thức hợp tác đã được liệt kê tại Khoản 1 Điều 491.

Như đã phân tích, BLTTHS 2015 chỉ nêu tên hình thức "Tương trợ tư pháp về hình sự". Để hiểu nội hàm của nó, chúng ta phải viện dẫn đến luật chuyên ngành là Luật Tương trợ tư pháp 2007. Điều 17 Luật Tương trợ tư pháp 2007  quy định chi tiết phạm vi của tương trợ tư pháp về hình sự, bao gồm các hoạt động "hỗ trợ tố tụng" phổ biến nhất:

• Tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu;
• Triệu tập người làm chứng, người giám định;
• Thu thập, cung cấp chứng cứ;
• Truy cứu trách nhiệm hình sự (trong một số bối cảnh cụ thể);
• Trao đổi thông tin;
• Các yêu cầu tương trợ tư pháp khác về hình sự.

Đây được coi là công cụ "thường ngày" của các cơ quan tiến hành tố tụng khi xử lý các vụ án có yếu tố nước ngoài.

Dẫn độ là hình thức hợp tác liên quan đến việc chuyển giao một cá nhân đang có mặt trên lãnh thổ của nước được yêu cầu cho nước yêu cầu, để tiến hành truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án đối với người đó. Phạm vi áp dụng của dẫn độ bị giới hạn bởi nhiều nguyên tắc chặt chẽ, trong đó có hai nguyên tắc nổi bật:

• Nguyên tắc Tội phạm kép: Yêu cầu dẫn độ chỉ được chấp nhận nếu hành vi của người bị yêu cầu cũng bị coi là tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự Việt Nam.
• Nguyên tắc không dẫn độ công dân: Đây là một thông lệ quốc tế phổ biến. Pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia thường quy định rằng "Các Bên không có nghĩa vụ phải dẫn độ công dân của mình".

Việc từ chối dẫn độ công dân không đồng nghĩa với việc dung túng tội phạm. Nó kích hoạt một cơ chế pháp lý quan trọng khác - Dẫn độ hoặc xét xử. Khoản 2 Điều 6 của một Hiệp định mẫu nêu rõ: "Nếu việc dẫn độ bị từ chối chỉ trên cơ sở quốc tịch... thì theo đề nghị của Bên yêu cầu, Bên được yêu cầu sẽ đưa vụ án ra cơ quan có thẩm quyền để truy tố". Điều này dẫn trực tiếp đến hình thức hợp tác tiếp theo.

Chuyển giao việc truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) là hình thức hợp tác quốc tế được quy định tại Mục 4, Chương XXXVII BLTTHS 2015 (từ Điều 504 đến 507). Đây chính là giải pháp pháp lý cho vấn đề "từ chối dẫn độ công dân" nêu tại. Khi một quốc gia từ chối dẫn độ công dân của mình, quốc gia đó có nghĩa vụ phải truy tố người đó tại chính nước mình để tránh "bỏ lọt tội phạm" hoặc tạo ra "lỗ hổng pháp luật".

Việt Nam là nước yêu cầu: Nếu nước ngoài từ chối dẫn độ công dân của họ (người đã phạm tội tại Việt Nam) cho Việt Nam, Việt Nam có quyền yêu cầu nước đó truy cứu TNHS (tức là Việt Nam chuyển giao hồ sơ vụ án cho nước ngoài).

Việt Nam là nước được yêu cầu: Nếu Việt Nam từ chối dẫn độ công dân Việt Nam phạm tội ở nước ngoài , Việt Nam có thể tiếp nhận hồ sơ vụ án từ nước ngoài để tiến hành điều tra, truy tố, xét xử người đó theo pháp luật Việt Nam.

Kết luận

Việc ban hành Điều 491 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, cùng với các quy định trong Luật Tương trợ tư pháp 2007, đã thiết lập một hành lang pháp lý toàn diện và rõ ràng cho hoạt động hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự tại Việt Nam. Bằng cách định nghĩa rõ ràng khái niệm, phạm vi, và các căn cứ pháp lý (cả trên cơ sở điều ước quốc tế và nguyên tắc có đi có lại), pháp luật Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc đấu tranh hiệu quả với tội phạm, đặc biệt là tội phạm có tổ chức và xuyên quốc gia. Sự liên kết chặt chẽ giữa các hình thức hợp tác như tương trợ tư pháp, dẫn độ, và chuyển giao việc truy cứu trách nhiệm hình sự đã đảm bảo giải quyết các vấn đề phức tạp, như trường hợp từ chối dẫn độ công dân, một cách hiệu quả, khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc thực thi các nghĩa vụ quốc tế trên nguyên tắc tôn trọng chủ quyền và pháp luật quốc gia.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!