Mục lục bài viết

Căn cứ vào đặc điểm về mặt khách quan có thể phân loại đồng phạm thành 2 hình thức đồng phạm là đồng phạm giản đon và đồng phạm phức tạp.

Trong Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 Việt Nam, căn cứ vào đặc điểm chung về mặt khách quan và về mặt chủ quan, đồng phạm được phân loại thành 2 hình thức đồng phạm là phạm tội có tổ chức và những trường hợp đồng phạm khác (đồng phạm bình thường).

1. Đồng phạm là gì?

Bộ luật Hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, có hiệu lực thi hành ngày 01/01/2018 (gọi tắt là Bộ luật Hình sự) quy định về đồng phạm như sau: "1- Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. 2- Phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm. 3- Người đồng phạm bao gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục, người giúp sức. Người thực hành là người trực tiếp thực hiện tội phạm; Người tổ chức là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm; Người xúi giục là người kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm.Người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm. 4- Người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi vượt quá của người thực hành" (Điều 17).

2. Phân loại đồng phạm

Người đồng phạm được quy định tại Khoản 3 Điều 17 Bộ Luật hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, bao gồm 04 loại sau:
(i) Người thực hành:Người thực hành là người trực tiếp thực hiện tội phạm. Người thực hành có hai dạng:
Dạng 1: Tự mình thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm (như trực tiếp thực hiện hành vi đâm, bắn).
Dạng 2: Không tự mình trực tiếp thực hiện hành vi khách quan mà có hành vi tác động đến người khác để người này trực tiếp thực hiện hành vi khách quan. Nhưng người bị tác động là người trực tiếp thực hiện hành vi khách quan không phải chịu trách nhiệm hình sự. Chúng thuộc các trường hợp phổ biến sau:
- Do người thực hiện hành vi không có năng lực trách nhiệm hình sự (Ví dụ: Thuê em bé 13 tuổi đưa thuốc phiện qua biên giới).
- Họ không có lỗi hoặc chỉ có lỗi vô ý (Ví dụ: Trường hợp gửi quà trong đó có thuốc phiện mà người vận chuyển không biết đó là thuốc phiện).
- Họ bị cưỡng bức về tinh thần trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự.
(ii) Người tổ chức:Người tổ chức bao gồm 3 loại người như sau:
- Người chủ mưu: Là người chủ động về mặt tinh thần gây ra việc thực hiện tội phạm.
- Người cầm đầu: Là người đứng ra thành lập các băng nhóm phạm tội hoặc có hành vi tham gia vào việc soạn thảo kế hoạch, phân công giao trách nhiệm cho đồng bọn.
- Người chỉ huy: Là người trực tiếp điều khiển hoạt động của các băng nhóm phạm tội.
(iii) Người xúi giục:Người xúi giục là người dụ dỗ, kích động, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm.
Người xúi giục có 2 đặc điểm sau:(i) Tác động đến tư tưởng người khác bằng thủ đoạn kích động, dụ dỗ thúc đẩy khiến người này hình thành ý định phạm tội; (ii)Hành vi xúi giục phải nhằm vào một, một số người cụ thể và phải nhằm gây ra việc thực hiện một tội phạm nhất định.
(iv) Người giúp sức:Người giúp sức là người tạo điều kiện về vật chất hoặc tinh thần cho việc thực hiện tội phạm.
Người giúp sức có 2 dạng như sau:
- Giúp sức về vật chất: Là dạng cung cấp công cụ, phương tiện cho người khác sử dụng để thực hiện tội phạm.
- Giúp sức về tinh thần: Như chỉ dẫn, góp ý kiến, cung cấp tình hình hoặc hứa hẹn trước sẽ che giấu tội phạm hoặc hứa hẹn trước sẽ tiêu thụ tang vật.
Sự khác nhau giữa những loại người trong đồng phạm được thể hiện như sau:
Người giúp sức
Người xúi giục
- Chỉ tham gia sau khi người thực hành có ý định phạm tội.
- Tham gia trước khi người thực hành có ý định phạm tội.
Người xúi giục
Người chủ mưu
- Chỉ tham gia trước và sau khi người thực hành cố ý định phạm tội.
- Người thực hành quyết định việc có hay không thực hiện tội phạm.
- Tham gia trong suốt quá trình (trước trong và sau khi) người thực hành thực hiện tội phạm.
- Người chủ mưu đóng vai trò quyết định việc thực hiện hay không thực hiện tội phạm của người khác.
Phân loại các hình thức đồng phạm
(i) Phân loại theo ý thức chủ quan
- Đồng phạm có thông mưu trước: Là hình thức đồng phạm trong đó giữa những người đồng phạm đã có sự thoả thuận, bàn bạc trước về tội phạm cùng thực hiện.
- Đồng phạm không có thông mưu trước: Là hình thức đồng phạm trong đó giữa những người đồng phạm không có sự thoả thuận, bàn bạc trước về tội phạm cùng thực hiện.
(ii) Phân loại theo dấu hiệu khách quan
- Đồng phạm đơn giản: Là hình thức đồng phạm trong đó những người cùng tham gia vào vụ đồng phạm đều với vai trò là người thực hành.
- Đồng phạm phức tạp: Là hình thức đồng phạm trong đó có một hoặc một số người là người thực hành còn lại những người khác với vai trò là người tổ chức hoặc người xúi giục hoặc người giúp sức.
Hai cách phân loại trên chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận.
(iii) Căn cứ vào dấu hiệu chủ quan và khách quan
- Phạm tội có tổ chức:Phạm tội có tổ chức là trường hợp đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người đồng phạm. (Khoản 3, Điều 20 Bộ luật Hình sự).
Như vậy, đặc điểm của phạm tội có tổ chức là sự cấu kết chặt chẽ giữa những người trong đồng phạm.
Sự cấu kết chặt chẽ tức là chỉ mức độ liên kết cao hơn, chặt chẽ hơn về khách quan và sự phân hoá vai trò nhiệm vụ về chủ quan của mỗi người trong đồng phạm.
Ranh giới xác định như thế nào là sự câu kết chặt chẽ chỉ mang tính tương đối. Thực tiễn thừa nhận các trường hợp sau là phạm tội có tổ chức:
1- Những người đồng phạm đã tham gia vào tổ chức phạm tội như Đảng phái chống chính quyền nhân dân, băng ổ trộm, cướp.
2- Những người phạm tội đã cùng nhau phạm tội nhiều lần theo một kế hoạch đã thống nhất trước.
3- Những người đồng phạm chỉ thực hiện tội phạm một lần nhưng đã thực hiện theo kế hoạch được tính toán kỹ càng, chu đáo.

3. Phân loại theo dấu hiệu chủ quan

Theo dấu hiệu này, đồng phạm gồm hai hình thức là đồng phạm không có thông mưu trước và đồng phạm có thông mưu trước.

Đồng phạm không có thông mưu trước là hình thức đồng phạm trong đó không có sự thoả thuận, bàn bạc trước với nhau về tội phạm mà họ cùng thực hiện.

Thuộc hình thức đồng phạm này có thể là trường hợp những người đồng phạm đồng ý với nhau về tội phạm sẽ thực hiện tại nơi tội phạm sẽ xảy ra và thực hiện ngay tội phạm đó hoặc là trường họp đồng phạm được hình thành khi có người đang thực hiện tội phạm. Trong cả hai trường hợp này, những người đồng phạm đều không có điều kiện để bàn bạc với nhau về tội phạm mà họ cùng nhau thực hiện.

Đồng phạm có thông mưu trước là hình thức đồng phạm, trong đó những người đồng phạm đã có sự thoả thuận bàn bạc trước với nhau.

Do có việc thoả thuận, bàn bạc như vậy nên giữa những người đồng phạm có mối quan hệ phạm tội chặt chẽ hơn, có điều kiện chuẩn bị hơn, có khả năng gây thiệt hại lớn hơn, V.V.. Hình thức đồng phạm này nhìn chung nguy hiểm hơn hình thức đồng phạm không có thông mưu trước.

4. Phân loại theo dấu hiệu khách quan

Theo dấu hiệu khách quan, đồng phạm được chia thành hai hình thức là đồng phạm giản đơn và đồng phạm phức tạp.

Đồng phạm giản đơn là hình thức đồng phạm trong đó những người cùng tham gia vào vụ phạm tội đều giữ vai trò là người thực hành.

Đây là trường hợp đồng phạm ttong đó tất cà những người đồng phạm đều thực hiện hành vi phạm tội được mô tả trong cấu thành tội phạm. Do đều là người thực hành nên những người đồng phạm trong đồng phạm giản đơn được gọi là những người đồng thực hành.

Đồng phạm phức tạp là hình thức đồng phạm trong đó những người đồng phạm giữ các vai trò khác nhau.

Đây là trường hợp đồng phạm trong đó không chỉ có người thực hiện hành vi được mô tả trong cấu thành tội phạm mà còn có người thực hiện hành vi tổ chức, xúi giục hoặc giúp sức việc thực hiện hành vi được mô tả trong cấu thành tội phạm.

5. Phạm tội có tổ chức

Phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm (khoản 2 Điều 17 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017).

Với quy định về phạm tội có tổ chức trên đây, luật hình sự Việt Nam xác định có 2 hình thức đồng phạm là phạm tội có tổ chức (đồng phạm có tổ chức) và đồng phạm bình thường (các trường họp đồng phạm khác). Đặc điểm có sự câu kết chặt chẽ của đồng phạm có tổ chức vừa thể hiện mức độ liên kết về mặt chủ quan vừa thể hiện mức độ phân chia vai trò, nhiệm vụ cụ thể về mặt khách quan của những người đồng phạm. Trong đồng phạm có tổ chức, giữa những người đồng phạm vừa có sự liên kết chặt chẽ với nhau vừa có sự phân chia vai trò, phân công nhiệm vụ tương đối rõ rệt, cụ thể. Với tính chất như vậy, đồng phạm có tổ chức thường có những đặc điểm:

- Nhóm phạm tội được hình thành với phương hướng hoạt động có tính lâu dài, bền vững. Trong nhóm tồn tại quan hệ chỉ huy - phục tùng. Mỗi người đồng phạm đều chịu sự điều khiển chung thống nhất, đều coi và sử dụng hình thức đồng phạm là công cụ sức mạnh trong hoạt động phạm tội của mình.

- Trong hoạt động, nhóm phạm tội có sự chuẩn bị cẩn thận, đầy đủ cho việc thực hiện cũng như cho việc che giấu tội phạm với phương pháp, thủ đoạn thường tinh vi, xảo quyệt V.V..

Với đặc điểm như vậy, đồng phạm có tổ chức có nhiều khả năng cho phép phạm tội liên tục, nhiều lần, gây ra hậu quả lớn, rất lớn hoặc đặc biệt lớn.

Phạm tội có tổ chức được coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. lình tiết này không những được quy định chung tại Điều 52 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 mà còn được quy định là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng của nhiều tội phạm như ở tội giết người (Điều 123 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017), tội cướp tài sản (Điều 168 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017), tội dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người dưới 18 tuổi phạm pháp (Điều 325 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017)...

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự về tạm giam, tạm giữ khi điều tra hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê