Quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm theo Điều 58 BLHS

1. Đồng phạm là gì? Căn cứ quyết định hình phạt khi đồng phạm?

Theo khoản 1 Điều 17 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, đồng phạm là “trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm”. Định nghĩa này nêu bật hai dấu hiệu cốt lõi: dấu hiệu chủ quan là "cùng cố ý" và dấu hiệu khách quan là "cùng thực hiện". Tùy thuộc vào vai trò và tính chất tham gia, những người đồng phạm được phân loại thành bốn nhóm cụ thể theo khoản 3 Điều 17 BLHS năm 2015, gồm:  

• Người tổ chức: Là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm.  
• Người thực hành: Là người trực tiếp thực hiện tội phạm.  
• Người xúi giục: Là người kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm.  
• Người giúp sức: Là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm. 

Như vậy, Đồng phạm phải có ít nhất từ hai người trở lên, có đủ dấu hiệu về chủ thể chủ thể của tội phạm như về năng lực trách nhiệm hình sự, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và hành vi phạm tội của mỗi người là cố ý và có sự liên quan, phối hợp chăt chẽ với nhau mà không hề tách rời nhau. Nếu có nhiều người phạm tội nhưng không cố ý cùng thực hiện một tội phạm thì không gọi là đồng phạm.

Việc quyết định hình phạt đối với đồng phạm không chỉ tuân thủ các quy định chung mà còn phải tuân thủ các quy định bổ sung tại Điều 58 BLHS 2015. Điều luật này đặc biệt nhấn mạnh rằng khi quyết định hình phạt, Tòa án phải xem xét đến tính chất của đồng phạm, cũng như tính chất và mức độ tham gia của từng người. 

Điều 58 BLHS 2015 cũng quy định về quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm, cụ thể:

Điều 58. Quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm

Khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, Tòa án phải xét đến tính chất của đồng phạm, tính chất và mức độ tham gia phạm tội của từng người đồng phạm.

Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc người đồng phạm nào, thì chỉ áp dụng đối với người đó.

Căn cứ pháp lý chính để xét xử các vụ án đồng phạm bao gồm Điều 17 (Đồng phạm) và Điều 58 (Quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm) của Bộ luật Hình sự 2015. Ngoài ra, để hướng dẫn việc áp dụng các quy định này, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành nhiều văn bản dưới luật. Một số nghị quyết quan trọng được đề cập bao gồm Nghị quyết số 07/2019/NQ-HĐTP và Nghị quyết số 03/2024/NQ-HĐTP.  

Tuy nhiên, việc tiếp cận chi tiết nội dung của các văn bản hướng dẫn này còn hạn chế, gây ra thách thức cho các nhà nghiên cứu và thực tiễn áp dụng pháp luật. Tình trạng này có thể dẫn đến sự thiếu thống nhất trong cách các Tòa án áp dụng pháp luật, làm ảnh hưởng đến tính công bằng và nhất quán của các bản án. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của các văn bản hướng dẫn chi tiết, công khai và dễ tiếp cận hơn trong tương lai.  

2. Nguyên tắc quyết định hình phạt trong đồng phạm

Khi quyết định hình phạt đối với hành vi đồng phạm về một tội danh cụ thể có sự giao thoa giữa nguyên tắc chịu trách nhiệm chung và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt. Quyết định hình phạt trong đồng phạm đòi hỏi phải vận dụng một cách hài hòa hai nguyên tắc tưởng chừng như đối lập: Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt.

Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung khẳng định rằng tất cả những người đồng phạm phải chịu trách nhiệm về toàn bộ tội phạm mà họ cùng thực hiện. Điều này xuất phát từ bản chất của đồng phạm, nơi hành vi của mỗi người là một bộ phận không thể tách rời của một thể thống nhất, và hậu quả của tội phạm là kết quả của hoạt động chung. Do đó, tất cả những người đồng phạm đều bị truy tố và xét xử về cùng một tội danh theo cùng một điều luật, đảm bảo tính thống nhất trong việc định tội. 

Tuy nhiên, nguyên tắc cá thể hóa hình phạt lại yêu cầu phải xác định trách nhiệm hình sự của mỗi người đồng phạm một cách độc lập, tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi của họ. Điều này thừa nhận rằng, mặc dù cùng phạm một tội, vai trò và mức độ đóng góp của mỗi người là khác nhau. Mức độ tham gia có thể từ vai trò chủ đạo như tổ chức, đến vai trò ít quan trọng hơn như giúp sức có vai trò không đáng kể, và mức độ nguy hiểm của hành vi của mỗi người cũng khác nhau.  

Hai nguyên tắc này không hề mâu thuẫn mà bổ trợ cho nhau. Nguyên tắc chịu trách nhiệm chung xác định phạm vi trách nhiệm (cả nhóm phạm cùng một tội), trong khi nguyên tắc cá thể hóa hình phạt xác định mức độ trách nhiệm (mỗi người chịu hình phạt cụ thể tương ứng với đóng góp của họ). Tòa án trước hết phải xác định tất cả các bị cáo đều là đồng phạm của một tội danh cụ thể, sau đó mới đi vào chi tiết để phân hóa trách nhiệm hình sự dựa trên vai trò, mức độ tham gia và các tình tiết liên quan khác để quyết định mức hình phạt phù hợp cho từng cá nhân. Sự kết hợp này đảm bảo cả tính thống nhất trong việc xử lý tội phạm đồng thời mang lại sự công bằng cho từng cá nhân phạm tội.

Từ quy định này cho thấy vấn đề trách nhiệm của những người đồng phạm được giải quyết trên cơ sở một số nguyên tắc sau đây:

Thứ nhất, những người đồng phạm phải chịu trách nhiệm chung về toàn bộ tội phạm mà họ đã thực hiện: họ đều bị truy tố theo điều luật về tội phạm đã thực hiện với hình phạt tương ứng quy định trong điều luật cùng với những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự mà họ đều biết. Vì tội phạm do những người đồng phạm cùng thực hiện là một thể thống nhất không thể chia cắt được; hậu quả nguy hiểm gây ra cho xã hội là kết quả hành động chung về toàn bộ tội phạm mà họ đã thực hiện.

Thứ hai, mỗi người đồng phạm, trên cơ sở hành vi cụ thể của mình phải chịu trách nhiệm độc lập về việc cùng thực hiện tội phạm, chứ không phải chỉ có người thực hành giữ vai trò chính, còn những người đồng phạm khác giữ vai trò tòng phạm. Do đó: Những người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm về hành vi vượt quá của người thực hành. Vì hành vi đó vượt quá giới hạn thoả thuận giữa các người đồng phạm và không thuộc ý định chung của họ.

Ví dụ: Trong một số vụ đồng phạm trộm cắp tài sản, người thực hành tội phạm còn hiếp dâm người chủ nhà nên người đó còn phải chịu trách nhiệm hình sự về tội hiếp dâm.

Thứ ba, những người đồng phạm có thể phải chịu trách nhiệm về những tội khác nhau vì họ không cùng mục đích phạm tội hoặc thuộc cấu thành tội phạm khác nhau (tăng nặng, giảm nhẹ) của một tội phạm. Cụ thể:

• Hành vi của người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức tuy chưa dẫn đến việc thực hiện tội phạm (Ví dụ: Người thực hành bị phát hiện và bị bắt khi phạm tội chưa đạt), vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự (về tội phạm họ định thực hiện), ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt tuỳ theo giai đoạn phạm tội của người thực hành.
• Việc miễn trách nhiệm hình sự cho người thực hành (Ví dụ: Do chuẩn bị phạm tội xong lại từ bỏ ý định phạm tội) không lọai trừ trách nhiệm hình sự của những người đồng phạm đã tác động để người thực hành thực hiện tội phạm.
• Sự tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội của một trong những người đồng phạm (kể cả người thực hành) không loại trừ trách nhiệm của những người đồng phạm khác; những người này không tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội hoặc chấm dứt không tự nguyện và dứt khoát, vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự trên cơ sở hành vi của mình.

Ví dụ: Trong một vụ đồng phạm giết người mà nạn nhân là một công chức Nhà nước, tuỳ theo động cơ, mục đích của họ mà mỗi người đồng phạm bị trách nhiệm về tội phạm hoặc cấu thành tội phạm khác nhau: Người phạm tội nhằm chống lại hoặc làm suy yếu chính quyền bị truy tố về tội khủng bố; người phạm tội do động cơ đê hèn bị truy tố về tội giết người.

Thứ tư, trách nhiệm của từng người đồng phạm được cá thể hoá căn cứ vào nguyên tắc quyết định hình phạt, vào tính chất và mức độ tham gia của mỗi người vào việc thực hiện tội phạm và vào những tình tiết làm tăng, giảm hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự riêng biệt cho từng người đồng phạm.

Tính chất tham gia của mỗi người được xem xét căn cứ vào vai trò của họ trong vụ đồng phạm (người thực hành, người tổ chức, người xúi giục hoặc là người giúp sức). Thông thường, người tổ chức, người xúi giục gây nguy hiểm cho xã hội không ít hơn người thực hành và đôi khi còn nhiều hơn. Còn người giúp sức thông thường thì nguy hiểm cho xã hội ít hơn, nhưng cũng có trường hợp người giúp sức gây nguy hiểm cho xã hội nhiều hơn người thực hành hoặc người xúi giục. Mức độ tham gia của mỗi người đồng phạm được xem xét căn cứ vào tính chất và hành vi phạm tội của mỗi người như: thủ đoạn, phương pháp phạm tội có nguy hiểm xảo quyệt không và mức độ đến đâu, thái độ tâm lý đối với việc thực hiện tội phạm có quyết tâm không, mức độ quyết tâm, động cơ, mục đích phạm tội có mức độ nguy hiểm đến đâu.

Nếu người thực hành có năng lực chịu trách nhiệm hình sự thì mới bị coi là đồng phạm. Ngược lại, nếu người thực hành không có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thì người tổ chức, người xúi giục và người giúp sức phải chịu trách nhiệm hình sự như là người thực hành.

Ví dụ: Nếu người xúi giục trẻ em dưới mười hai tuổi đi trộm cắp, thì họ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội trộm cắp. Đối với tội phạm có chủ thể đặc biệt (Ví dụ: Người có chức vụ, quyền hạn trong tội tham ô), người thực hành phải là chủ thể đặc biệt, những người không có đặc điểm ấy vẫn có thể là đồng phạm.

3. Phân tích vai trò người đồng phạm và thực tiễn xét xử

3.1. Xác định và phân hóa vai trò của người đồng phạm trong xét xử

Trong thực tiễn, việc xác định chính xác vai trò của từng người đồng phạm là yếu tố quyết định để phân hóa trách nhiệm hình sự.

• Người tổ chức: Được xem là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy. Hành vi của họ bao gồm khởi xướng, lên kế hoạch, phân công nhiệm vụ, điều hành hoạt động của các đồng phạm.  
• Người thực hành: Là người trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội. Vai trò này mang tính quyết định đến sự thành bại của tội phạm, vì nếu không có người thực hành, tội phạm có thể chỉ dừng lại ở giai đoạn chuẩn bị.  
• Người xúi giục: Là người sử dụng lời nói hoặc hành vi tác động tinh thần để kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác phạm tội.  
• Người giúp sức: Là người cung cấp các điều kiện về vật chất hoặc tinh thần để tội phạm được thực hiện. Hành vi giúp sức có thể là cung cấp công cụ, phương tiện, thông tin, hoặc hứa hẹn che giấu người phạm tội hoặc tiêu thụ tài sản do tội phạm mà có. 

Nguyên tắc quyết định hình phạt đối với hành vi đồng phạm phải tuân thủ theo căn cứ quyết định hình phạt được quy định tại Điều 45 Bộ luật hình sự: “Khi quyết định hình phạt, Toà án căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự.”

Trong trường hợp đồng phạm, khi quyết định hình phạt có các căn cứ sau đây:

• Quy định của Bộ luật hình sự: Tội phạm chung của những người đồng phạm được quy định tại điều luật nào của phần các tội phạm thì quyết định hình phạt được thực hiện trong phạm vi khung chế tài điều luật ấy. Ngoài ra, các quy định khác của Bộ luật hình sự đối với tội phạm chung cũng được áp dụng cho những người đồng phạm.
• Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội: Trong trường hợp đồng phạm, căn cứ này được hiểu là sự thống nhất giữa tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm chung (được xác định trên cơ sở các tình tiết thuộc mặt khách quan và chủ quan của tội phạm chung) với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi của từng người đồng phạm (được xác định trên cơ sở hành vi đã phạm tội của họ).
• Nhân thân người phạm tội: Đặc điểm nhân thân của người đồng phạm nào thì xem xét khi quyết định hình phạt cho người đồng phạm đó, không thể lấy đặc điểm nhân thân của người đồng phạm này để áp đặt cho tất cả những người đồng phạm.
• Các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự: Những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự liên quan đến tội phạm chung thì được xem xét khi quyết định hình phạt cho tất cả người đồng phạm. Những người đồng phạm cùng phải chịu trách nhiệm về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự nếu họ đều biết; Họ cũng cùng được hưởng tình tiết giảm nhẹ của vụ án cũng như được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nếu họ cùng có chung tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự như cùng nhau tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả của tội phạm chung…

Tuân thủ theo quy định bổ sung cho trường hợp đồng phạm theo Điều 53 Bộ luật hình sự. Theo đó, cần căn cứ vào các quy định bổ sung, bao gồm:

Thứ nhất, khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, tòa án phải xét đến tính chất của đồng phạm, tính chất và mức độ tham gia của từng người đồng phạm. Bởi vì tính chất của đồng phạm có ảnh hưởng đến tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm chung, còn tính chất và mức độ tham gia của mỗi người đồng phạm là yếu tố ảnh hưởng đến tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi của mỗi người đồng phạm. Tính chất tham gia được quyết định bởi vai trò của người đồng phạm, tác dụng của họ đến hoạt động chung của vụ đồng phạm. Thông thường, người tổ chức và người xúi giục có vai trò nguy hiểm hơn cả. Mức độ tham gia chỉ sự đóng góp thực tế của những người đồng phạm vào việc gây ra tội phạm cũng như hậu quả của tội phạm.

Thứ hai, các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc người đồng phạm nào thì chỉ áp dụng đối với người đó. Đó là những tình tiết thuộc về nhân thân của người phạm tội hoặc các tình tiết khác liên quan đên cá nhân từng người đồng phạm như phạm tội với động cơ đê hèn hay phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra…

3.2. So sánh mức hình phạt giữa người tổ chức và người thực hành 

Trong các vụ án đồng phạm, mức hình phạt thường phản ánh vai trò của người phạm tội. Người tổ chức, với vai trò chủ đạo, thường phải chịu trách nhiệm hình sự nặng nhất. Tuy nhiên, mức hình phạt cuối cùng không phải là một quy luật cứng nhắc mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố tổng hợp.

Thực tiễn xét xử cho thấy xu hướng này rất rõ rệt qua các vụ án:

- Vụ án tham ô tài sản tại Cao Bằng: Bị cáo Tô Văn Ngôn, nguyên cửa hàng trưởng, bị xác định là người chủ mưu, lợi dụng chức vụ để chiếm đoạt hơn 4 tỷ 570 triệu đồng. Hai đồng phạm là Thẩm Thị Thu (thủ quỹ) và Nông Thị Tươi (kế toán) được xác định là người giúp sức, đã khai man số liệu để hợp thức hóa chứng từ cho hành vi chiếm đoạt của Ngôn. Tòa án đã tuyên phạt Ngôn 20 năm tù về tội "Tham ô tài sản," trong khi Thẩm Thị Thu và Nông Thị Tươi mỗi người bị phạt 10 năm tù về tội "Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng". Mức án chênh lệch cho thấy Tòa án đã cân nhắc rất kỹ vai trò và mức độ đóng góp của từng bị cáo.  

- Vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Hà Nam (Bản án 105/2023/HS-PT): Bị cáo Nguyễn Văn A là người tổ chức và khởi xướng, trực tiếp thuê người, lập tài khoản giả mạo để lừa đảo. Các bị cáo khác được thuê để chạy phần mềm quảng cáo và tương tác với khách hàng, trong đó Lê Huy A3 trực tiếp tư vấn và hướng dẫn người mua chuyển tiền. Tòa án đã tuyên phạt Nguyễn Văn A 12 tháng tù. Mặc dù A là người tổ chức, nhưng mức hình phạt chỉ ở mức tối thiểu, điều này có thể do A đã được hưởng nhiều tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và tự nguyện bồi thường thiệt hại.  

- Vụ án "Cố ý gây thương tích" (Án lệ 01/2016/AL): Án lệ này làm rõ vấn đề "hành vi vượt quá" của người thực hành. Trong vụ án này, người chủ mưu chỉ muốn thuê người khác gây thương tích cho nạn nhân nhưng không có ý định tước đoạt tính mạng. Người thực hành đã thực hiện đúng yêu cầu nhưng nạn nhân lại tử vong. Tòa án đã phán quyết rằng người chủ mưu chỉ phải chịu trách nhiệm về tội "Cố ý gây thương tích" với tình tiết định khung "gây thương tích dẫn đến chết người", chứ không phải tội "Giết người". Điều này cho thấy trách nhiệm của người đồng phạm được giới hạn bởi ý chí chủ quan ban đầu, và hành vi vượt quá của người thực hành không làm tăng trách nhiệm hình sự của những người đồng phạm khác.

Những trường hợp thực tế trên cho thấy, mặc dù vai trò của người tổ chức thường bị đánh giá là nguy hiểm nhất, nhưng mức hình phạt cuối cùng là kết quả của sự tổng hòa giữa vai trò, mức độ tham gia, tính chất của hành vi cụ thể, thiệt hại gây ra và các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ. Vai trò của người thực hành cũng rất quan trọng, vì họ là người trực tiếp biến ý chí phạm tội thành hiện thực. Dưới đây là bảng tổng hợp so sánh mức hình phạt dựa trên vai trò trong một số vụ án đã được phân tích:

4. Các yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến hành phạt đồng phạm 

Khi quyết định hình phạt, Tòa án không chỉ dựa vào vai trò mà còn phải xem xét các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

4.1. Các tình tiết giảm nhẹ đặc thù

Bên cạnh các tình tiết giảm nhẹ chung được quy định tại Điều 51 BLHS 2015 như: "tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại", "tự thú, thành khẩn khai báo" và "tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm", có một tình tiết đặc thù chỉ áp dụng trong vụ án đồng phạm:

Tình tiết  "người giúp sức có vai trò không đáng kể": Tình tiết này cho phép Tòa án quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng. Khái niệm "vai trò không đáng kể" được hiểu là người có hành vi rất đơn giản, tính chất nguy hiểm cho xã hội thấp, mức độ tham gia hạn chế nhất so với các đồng phạm và thông thường không trực tiếp gây ra hậu quả vật chất của tội phạm. Tuy nhiên, việc áp dụng tình tiết này vẫn còn nhiều vướng mắc trên thực tế do thiếu hướng dẫn cụ thể và thống nhất. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có những hướng dẫn chi tiết hơn để đảm bảo việc áp dụng pháp luật được công bằng và nhất quán, tránh phụ thuộc vào sự tùy nghi của Tòa án.  

4.2. Các tình tiết tăng nặng đặc thù

Một trong những tình tiết tăng nặng đặc thù của đồng phạm là "phạm tội có tổ chức". Theo Điều 17 BLHS 2015, "phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm". Tình tiết này được quy định tại điểm a khoản 1 Điều 52 BLHS 2015 và được coi là một yếu tố làm tăng tính nguy hiểm của tội phạm lên nhiều lần.  

Khi một vụ án được xác định là "phạm tội có tổ chức", tình tiết tăng nặng này sẽ được áp dụng cho tất cả những người đồng phạm, bất kể vai trò của họ là tổ chức, thực hành, xúi giục hay giúp sức. Điều này phản ánh nhận định rằng bản chất nguy hiểm của toàn bộ nhóm, thể hiện qua sự câu kết chặt chẽ, cần được xử lý nghiêm minh hơn so với các trường hợp đồng phạm thông thường. Cần lưu ý rằng "phạm tội có tổ chức" là một tình tiết tăng nặng, khác với vai trò "người tổ chức". Một người có thể là người tổ chức nhưng không nằm trong một vụ án "có tổ chức" theo định nghĩa pháp lý, và ngược lại, một người giúp sức vẫn có thể chịu tình tiết tăng nặng này nếu là thành viên của một nhóm tội phạm có tổ chức.  

5. Khó khăn, vướng mắc và đề xuất hoàn thiện 

Trong quá trình xét xử, việc xác định vai trò và mức hình phạt đối với đồng phạm vẫn còn gặp nhiều thách thức.

• Khó khăn trong xác định vai trò và ý chí chung: Đặc biệt trong các vụ án phức tạp với nhiều bị cáo và các mối quan hệ đan xen, việc xác định chính xác vai trò và mức độ đóng góp của từng người là rất khó khăn. Việc xác định "ý chí cùng thực hiện" không chỉ dựa vào lời khai của bị cáo, mà phải dựa trên việc đánh giá toàn diện các biểu hiện khách quan của hành vi.  
• Vướng mắc trong áp dụng nguyên tắc cá thể hóa: Mặc dù BLHS đã có quy định, nhưng trên thực tế vẫn chưa có hướng dẫn chi tiết về mức độ trách nhiệm hình sự giữa các vai trò khác nhau.  
• Vấn đề xác định "hành vi vượt quá": Mặc dù Điều 17 BLHS 2015 đã quy định người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm về hành vi vượt quá của người thực hành, việc xác định ranh giới giữa hành vi trong ý chí chung và hành vi vượt quá vẫn gây nhiều tranh cãi và khó khăn trong thực tiễn xét xử.  
• Thiếu tính nhất quán trong xét xử: Sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết và các án lệ chuyên sâu dẫn đến tình trạng cùng một loại hành vi nhưng có thể bị xét xử với mức án khác nhau tại các địa phương khác nhau, làm giảm tính công bằng và tin cậy của hệ thống tư pháp.  

Để giải quyết những vướng mắc nêu trên, cần có các giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực áp dụng.

• Hoàn thiện pháp luật: Cần xem xét bổ sung, sửa đổi Điều 17 BLHS để làm rõ hơn khái niệm "đồng phạm" và mối quan hệ giữa các loại người đồng phạm. Cụ thể, nên có định hướng rõ hơn về mức độ trách nhiệm hình sự giữa các vai trò, ví dụ: khẳng định người tổ chức phải chịu trách nhiệm cao nhất và người giúp sức có vai trò không đáng kể có thể được xem xét giảm nhẹ tối đa.  
• Hoàn thiện văn bản hướng dẫn: Tòa án nhân dân tối cao cần tiếp tục ban hành các Nghị quyết, Thông tư liên ngành hướng dẫn cụ thể, chi tiết về việc xác định vai trò, mức độ tham gia và các tình tiết giảm nhẹ/tăng nặng đặc thù của đồng phạm trong từng loại tội phạm.  
• Phát triển án lệ: Việc phát triển và công bố các án lệ chuyên sâu về đồng phạm là một giải pháp then chốt để lấp đầy những khoảng trống pháp lý và đảm bảo tính nhất quán trong xét xử. Các án lệ nên tập trung vào những tình huống phức tạp như xác định ý chí chung, vai trò của người giúp sức không đáng kể, và hành vi vượt quá của người thực hành.  

6. So sánh pháp luật nước ngoài và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

So sánh với hệ thống luật hình sự Đức: Hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam và Đức có một số điểm tương đồng về mặt lý luận, đặc biệt là trong việc phân hóa trách nhiệm hình sự. Luật Đức phân biệt rõ ràng giữa người phạm tội (Perpetrators - Täter) và người tham gia (Participants - Teilnahme). Trong đó, người phạm tội bao gồm cả người thực hiện duy nhất và đồng phạm chính (Co-perpetrators), những người cùng thực hiện tội phạm dựa trên một quyết định chung. Người tham gia bao gồm người xúi giục (Instigators) và người giúp sức (Aiders). Theo luật Đức, người xúi giục phải chịu hình phạt tương đương người phạm tội, trong khi người giúp sức được giảm nhẹ hình phạt. Sự phân chia rạch ròi này giúp tăng tính minh bạch và công bằng trong việc xác định mức độ trách nhiệm.  

So sánh với hệ thống luật hình sự Hoa Kỳ: Pháp luật hình sự Hoa Kỳ lại có một cách tiếp cận khác, sử dụng khái niệm "Complicity" hoặc "Accomplice Liability". Theo đó, một người đồng phạm (accomplice) thường phải đối mặt với cùng một trách nhiệm hình sự và hình phạt như người trực tiếp thực hiện tội phạm. Luật pháp Hoa Kỳ cũng phân biệt rõ ràng giữa "Complicity" (hỗ trợ trong việc thực hiện tội ác) và "Conspiracy" (thỏa thuận để thực hiện tội ác trong tương lai). Một người có thể bị buộc tội cả hai, và theo án lệ    Pinkerton v. United States, một đồng phạm âm mưu phải chịu trách nhiệm về mọi tội ác của những người khác trong âm mưu nếu nó nằm trong phạm vi và là hậu quả có thể lường trước được của âm mưu đó.  

Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam: Sự so sánh với các hệ thống pháp luật quốc tế cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận trách nhiệm hình sự đồng phạm. Pháp luật Việt Nam, với nguyên tắc cá thể hóa, có nhiều điểm tương đồng với hệ thống tư pháp Châu Âu như Đức. Tuy nhiên, Việt Nam có thể học hỏi cách các quốc gia này cụ thể hóa và hướng dẫn áp dụng các nguyên tắc, đặc biệt là trong việc phân hóa trách nhiệm. Việc phát triển và công bố các án lệ chuyên sâu, như Việt Nam đã và đang thực hiện, là một bước đi đúng hướng. Điều này không chỉ giúp lấp đầy những khoảng trống pháp lý mà còn đảm bảo tính nhất quán và công bằng trong xét xử, phù hợp với xu hướng cải cách tư pháp toàn cầu.

Kết luận

Chế định quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm tại Việt Nam được xây dựng trên nền tảng vững chắc của việc kết hợp hài hòa hai nguyên tắc cốt lõi: Chịu trách nhiệm chung và cá thể hóa hình phạt. Điều này cho phép Tòa án vừa truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một nhóm người cùng phạm tội, vừa đảm bảo mức hình phạt tương xứng với vai trò và mức độ đóng góp của từng cá nhân. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những thách thức đáng kể trong thực tiễn áp dụng, bao gồm sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết, tính thiếu nhất quán trong xét xử và sự phức tạp của việc xác định chính xác vai trò và ý chí phạm tội trong các vụ án phức tạp. Để nâng cao hiệu quả và tính công bằng của công tác xét xử, cần có những giải pháp toàn diện. Việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết và phát triển một hệ thống án lệ phong phú, toàn diện là những bước đi thiết yếu. Qua việc học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là cách các hệ thống tư pháp khác cụ thể hóa các nguyên tắc lý luận vào thực tiễn, Việt Nam sẽ tiếp tục củng cố và phát triển một nền tư pháp hình sự hiện đại, công bằng, và nhất quán.

Trên đây là những tư vấn của công ty chúng tôi, mọi thắc mắc vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tiếp qua tổng đài 24/7: 1900.6162 để nhận được sự hỗ trợ, tư vấn của Luật Minh Khuê.