Phương tiện giao thông công cộng gồm những gì?

2.1. Xe buýt truyền thống

Xe buýt truyền thống vẫn là loại hình PTGTCC phổ biến nhất và giữ vai trò chủ đạo trong việc cung cấp dịch vụ phủ sóng rộng, hoạt động như mạng lưới mao dẫn thu gom hành khách tại các đô thị. Hệ thống này duy trì mức giá vé thấp nhằm đảm bảo tiêu chí khả năng chi trả của người dân, với mức giá điển hình tại Hà Nội dao động từ 8.000 VNĐ đến 20.000 VNĐ/lượt tùy tuyến.  

Tuy nhiên, giới hạn công suất và tần suất hoạt động là những điểm yếu nghiêm trọng của xe buýt. Tần suất dịch vụ ở nhiều tuyến còn thấp, khoảng 11-20 phút/chuyến , chưa thể đáp ứng được nhu cầu di chuyển nhanh và liên tục của người dân trong đô thị hiện đại. Mặc dù là phương tiện chủ đạo, xe buýt hiện chỉ đáp ứng được phần nhỏ nhu cầu đi lại thực tế. Đây chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng và không kiểm soát của phương tiện cá nhân, đặc biệt là xe máy.  

Chính sách đô thị Việt Nam đã đặt mục tiêu hạn chế xe máy cá nhân, thậm chí phấn đấu dừng hoạt động xe máy tại một số khu vực vào năm 2025. Tuy nhiên, năng lực vận chuyển hiện tại của hệ thống xe buýt, cộng với tốc độ và độ tin cậy thấp do phải di chuyển trong làn đường hỗn hợp, khiến việc chuyển đổi thói quen di chuyển từ phương tiện cá nhân sang PTGTCC trở nên không khả thi. Do đó, vai trò chiến lược của xe buýt cần phải chuyển đổi từ phương tiện xương sống sang mạng lưới feeder (cung cấp khách cho các tuyến Metro và BRT), đồng thời phải được hiện đại hóa toàn diện về chất lượng dịch vụ và rút ngắn tần suất hoạt động xuống dưới 5 phút/chuyến trong giờ cao điểm.  

2.2. Xe buýt nhanh (BRT)

Xe buýt nhanh (Bus Rapid Transit - BRT) cung cấp một giải pháp trung gian giữa xe buýt truyền thống và đường sắt đô thị. Ưu điểm nổi bật của BRT là chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng thấp hơn đáng kể so với ĐSĐT trong khi vẫn cung cấp dịch vụ tốc độ cao nhờ việc sử dụng làn đường ưu tiên.  

Mặc dù có tốc độ hiệu quả, công suất vận chuyển của BRT vẫn bị giới hạn bởi mặt đường đô thị và không thể sánh ngang với sức chứa khối lượng lớn của tàu điện ngầm. Một hạn chế chiến lược khác là BRT không tạo ra hiệu ứng phát triển theo định hướng giao thông (TOD) mạnh mẽ. Các nhà đầu tư bất động sản thường ngần ngại đầu tư lớn gần các trạm BRT bởi làn đường ưu tiên có thể bị thay đổi hoặc gỡ bỏ nếu cơ quan quản lý giao thông thay đổi chính sách trong tương lai, thiếu đi tính cam kết lâu dài như cơ sở hạ tầng đường sắt cố định.   

2.3. Hệ thống đường sắt đô thị 

Thành công ban đầu của tuyến Nhổn – Cầu Giấy, với lượng khách cao hơn đáng kể so với Cát Linh – Hà Đông dù có lộ trình ngắn hơn , cho thấy chất lượng dịch vụ và vị trí chiến lược của đường sắt đô thị có thể tạo ra hiệu ứng chuyển đổi hành vi giao thông mạnh mẽ. Lượng vé tháng cao cho thấy tính ổn định trong thói quen sử dụng, làm cơ sở để chính quyền đô thị có thể bắt đầu xem xét áp dụng các biện pháp hạn chế phương tiện cá nhân theo lộ trình đã đặt ra.   

2.4. Phương tiện thủy

Vận tải đường thủy bao gồm phà và buýt sông, đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các khu vực ven sông và giảm tải cho giao thông đường bộ ở các thành phố có mạng lưới sông ngòi dày đặc như TP. Hồ Chí Minh. Mặc dù buýt sông thường có công suất thấp hơn các phương tiện đường bộ, phà vẫn giữ vai trò thiết yếu trong việc vận chuyển hành khách và hàng hóa qua các thủy lộ lớn.  

2.5. Vận tải hàng không

Vận tải hàng không, chủ yếu là máy bay chở khách, đảm nhận vai trò chuyên biệt là vận tải hành khách liên vùng (nội địa) và quốc tế với tốc độ cao. Sự phục hồi của thị trường nội địa sau đại dịch, với sản lượng vận chuyển tăng mạnh và mạng lưới đường bay được mở rộng , khẳng định vai trò thiết yếu của nó trong việc kết nối các trung tâm kinh tế quốc gia.  

Chiến lược phát triển giao thông quốc gia bao gồm việc nâng cấp các cảng hàng không trọng yếu như Nội Bài, Vinh, Liên Khương, và triển khai giai đoạn 2 của Cảng Hàng không quốc tế Long Thành. Sự phát triển này cần phải được đồng bộ hóa với việc mở rộng mạng lưới ĐSĐT tại Hà Nội và TP.HCM để tạo ra sự liên thông hiệu quả giữa giao thông đô thị, liên tỉnh, và quốc tế. 

3. Lợi ích kinh tế - xã hội

Việc chuyển dịch từ phương tiện cá nhân sang PTGTCC khối lượng lớn là giải pháp cốt lõi để xây dựng Giao thông Xanh, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và bảo vệ khí hậu. Bên cạnh đó, PTGTCC hiện đại mang lại lợi ích kinh tế cho người dân thông qua chi phí di chuyển thấp hơn so với chi phí vận hành tổng thể (nhiên liệu, bảo trì, đỗ xe) của phương tiện cá nhân. Mặc dù giá vé được trợ giá , yếu tố quyết định là độ tin cậy về thời gian, giúp tăng năng suất lao động đô thị.   

Để hấp dẫn người dân chuyển đổi, các dịch vụ tiện ích trên PTGTCC cần được cải thiện. Các tiện ích hiện đại như điều hòa nhiệt độ và Wi-Fi không chỉ mang lại sự thoải mái mà còn là yếu tố cạnh tranh quan trọng, giúp người dân từ bỏ sự tiện lợi riêng tư của xe máy để sử dụng dịch vụ công cộng. 

Tác động xã hội của PTGTCC hiện đại vượt ra ngoài giới hạn kinh tế. Sự ra đời của các tuyến Đường sắt Đô thị (ĐSĐT) như Cát Linh - Hà Đông và Nhổn - Ga Hà Nội đã bước đầu hình thành thói quen đi lại văn minh cho hành khách và thu hút một lượng đáng kể người dân chuyển từ phương tiện cá nhân sang phương tiện công cộng. Các chuyên gia quy hoạch nhấn mạnh rằng, việc phát triển ĐSĐT không chỉ là giải quyết bài toán giao thông mà còn là yếu tố quan trọng trong việc thay đổi nhận thức và văn hóa giao thông của người dân, hướng tới giảm thiểu phương tiện cá nhân. Bên cạnh đó, các yếu tố về tiện nghi (như điều hòa, Wi-Fi ) và sự thoải mái đóng vai trò quyết định trong việc thu hút và giữ chân người sử dụng. Minh chứng là tỷ lệ hành khách sử dụng vé tháng chiếm hơn 60% tổng số hành khách tại tuyến Nhổn – Cầu Giấy, cho thấy tính ổn định trong thói quen sử dụng PTGTCC nếu dịch vụ đạt chất lượng cao.

Kết luận

Tương lai của PTGTCC tại Việt Nam được định hướng rõ ràng vào việc xây dựng hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Sự ra đời của các phương tiện giao thông công cộng đã bước đầu hình thành thói quen đi lại văn minh cho hành khách và thu hút một lượng đáng kể người dân chuyển từ phương tiện cá nhân sang phương tiện công cộng. Các chuyên gia quy hoạch nhấn mạnh rằng, việc phát triển không chỉ là giải quyết bài toán giao thông mà còn là yếu tố quan trọng trong việc thay đổi nhận thức và văn hóa giao thông của người dân, hướng tới giảm thiểu phương tiện cá nhân. Bên cạnh đó, các yếu tố về tiện nghi (như điều hòa, Wi-Fi ) và sự thoải mái đóng vai trò quyết định trong việc thu hút và giữ chân người sử dụng. Chỉ khi phương tiện giao thông công cộng trở thành một hệ thống vận hành trơn tru, đồng bộ, và đáng tin cậy, nó mới có thể trở thành động lực thay đổi thói quen di chuyển của người dân, hướng tới một mô hình giao thông đô thị bền vững.