Người làm chứng là người chưa thành niên là gì?

Trong hệ thống pháp luật tố tụng hiện đại năm 2026, việc xác định sự thật khách quan của vụ án không chỉ dựa trên các chứng cứ vật chất mà còn phụ thuộc lớn vào lời khai của người làm chứng – những "nhân chứng sống" trực tiếp chứng kiến sự việc. Trong đó, người làm chứng là người chưa thành niên (người dưới 18 tuổi) cấu thành một đối tượng đặc biệt, đòi hỏi những quy định mang tính đặc thù và nhạy cảm cao về mặt pháp lý. Sự xuất hiện của các em trong quá trình giải quyết vụ án không chỉ đơn thuần là việc cung cấp thông tin, mà còn là một thử thách đối với các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc cân bằng giữa yêu cầu thực thi công lý và trách nhiệm bảo vệ quyền trẻ em.

Khác với người trưởng thành, người chưa thành niên thường có tâm lý chưa ổn định, nhận thức về sự việc có thể bị tác động bởi cảm xúc hoặc áp lực từ môi trường xung quanh. Do đó, tư cách pháp lý của người làm chứng là người chưa thành niên năm 2026 đã được luật hóa một cách chặt chẽ, từ điều kiện tham gia, phương pháp lấy lời khai cho đến sự hiện diện bắt buộc của người giám hộ. Định nghĩa, vai trò và những quy tắc "vàng" trong tố tụng khi làm việc với người làm chứng chưa thành niên, qua đó làm rõ hành lang pháp lý nhằm bảo vệ tối đa lợi ích tốt nhất cho các em trong quá trình tìm kiếm sự thật của pháp luật.

1. Khái niệm người làm chứng là người chưa thành niên theo quy định mới nhất

Khái niệm về người làm chứng trong tố tụng hình sự từ lâu đã được quy định trong các bộ luật tố tụng trước đây, nhưng việc định danh cụ thể "người làm chứng là người chưa thành niên" trong một đạo luật chuyên biệt như Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 mang một ý nghĩa pháp lý và thực tiễn đặc biệt quan trọng.

Theo Khoản 4 Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 (Luật 2024), "Người chưa thành niên là người làm chứng là người dưới 18 tuổi biết được những tình tiết liên quan đến nguồn tin về tội phạm, về vụ án và được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng triệu tập đến làm chứng". Định nghĩa này thiết lập ba trụ cột cơ bản để xác định tư cách chủ thể tham gia tố tụng của người chưa thành niên: độ tuổi sinh học, nhận thức về sự việc và thủ tục tố tụng chính thức.

Sự xuất hiện của định nghĩa này trong phần giải thích từ ngữ tại Điều 3 cho thấy nhà làm luật muốn tạo ra một sự nhận diện thống nhất và ưu tiên. Khi một người dưới 18 tuổi tham gia vào quy trình tố tụng với tư cách người làm chứng, họ ngay lập tức được đặt dưới sự bảo vệ của các nguyên tắc "tư pháp thân thiện" mà Luật này quy định. Điều này khác biệt hoàn toàn với cách tiếp cận tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nơi người chưa thành niên làm chứng thường được xem xét trong một khung quy định chung với một vài ngoại lệ nhỏ.

Việc tách biệt khái niệm người làm chứng là người chưa thành niên khỏi khái niệm người làm chứng thông thường thể hiện sự thấu hiểu về đặc điểm tâm sinh lý của trẻ em và người thành niên. Người dưới 18 tuổi thường có trí nhớ dễ bị tác động bởi cảm xúc, khả năng diễn đạt có thể bị hạn chế dưới áp lực và dễ bị tổn thương khi phải đối diện với các tình huống xung đột pháp lý. Do đó, một định nghĩa riêng biệt là tiền đề cần thiết để áp dụng các thủ tục riêng biệt, chẳng hạn như sự tham gia của người làm công tác xã hội hay việc thiết kế phòng lấy lời khai thân thiện.

Việc xác định tư cách này ngay từ giai đoạn tiếp nhận nguồn tin về tội phạm giúp cơ quan điều tra kịp thời bố trí cán bộ có kỹ năng phù hợp và mời người đại diện tham gia, tránh những vi phạm tố tụng có thể dẫn đến việc chứng cứ không được thừa nhận.

2. Điều kiện cần và đủ để xác định tư cách người làm chứng là người chưa thành niên

Để một người dưới 18 tuổi chính thức có tư cách là người làm chứng trong một vụ án hình sự, pháp luật yêu cầu hội đủ ba tiêu chí mang tính định lượng và định tính chặt chẽ.

2.1. Điều kiện về độ tuổi

Đây là điều kiện về mặt sinh học và hộ tịch. Theo quy định nhất quán của pháp luật Việt Nam, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Việc xác định độ tuổi này phải căn cứ vào các giấy tờ pháp lý như giấy khai sinh hoặc căn cước công dân. Trong tư pháp người chưa thành niên, độ tuổi không chỉ là con số mà là ranh giới để xác định mức độ trưởng thành và khả năng chịu đựng áp lực.

Dưới góc độ chuyên sâu, Luật 2024 còn phân hóa các nhóm trẻ em dưới 14 tuổi và từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi để áp dụng các hình thức hỗ trợ khác nhau. Đối với người làm chứng, dù ở nhóm tuổi nào trong khung dưới 18, họ đều được hưởng các quyền về sự hiện diện của người đại diện và các giới hạn về thời gian làm việc để đảm bảo sức khỏe.

2.2. Điều kiện về nhận thức

Người làm chứng là người sở hữu thông tin về vụ án. Thông tin này có thể là trực tiếp chứng kiến hành vi phạm tội, nghe thấy tiếng động, hoặc biết được các dữ kiện liên quan đến công cụ, phương tiện hoặc diễn biến trước và sau khi tội phạm xảy ra. Khả năng nhận thức của người chưa thành niên phụ thuộc lớn vào sự phát triển của não bộ và môi trường sống.

Một vấn đề pháp lý cần lưu ý là đối với những trẻ em quá nhỏ (ví dụ dưới 6 tuổi), dù có thể "biết" sự việc nhưng khả năng tái hiện và phân biệt giữa thực tế và tưởng tượng có thể bị hạn chế. Trong những trường hợp này, cơ quan tố tụng cần có sự hỗ trợ của các chuyên gia tâm lý để đánh giá tính xác thực của thông tin trước khi chính thức triệu tập. Tuy nhiên, Luật 2024 không loại trừ bất kỳ độ tuổi tối thiểu nào, miễn là cá nhân đó có khả năng nhận biết và cung cấp thông tin hữu ích cho vụ án.

2.3. Điều kiện về thủ tục

Biết sự việc và dưới 18 tuổi mới chỉ là điều kiện tiềm năng. Tư cách pháp lý "người làm chứng" chỉ được xác lập khi có sự can thiệp của cơ quan có thẩm quyền thông qua lệnh hoặc giấy triệu tập. Việc triệu tập này phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về thẩm quyền (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán) và hình thức (văn bản).

Sự triệu tập không đơn thuần là một mệnh lệnh hành chính mà là sự khởi đầu của một chuỗi các nghĩa vụ bảo vệ từ phía Nhà nước. Khi đã triệu tập một người dưới 18 tuổi, cơ quan tố tụng phải đồng thời thực hiện các bước như thông báo cho gia đình, nhà trường hoặc người làm công tác xã hội để chuẩn bị tâm lý cho các em.

3. Sự khác biệt giữa người làm chứng là người chưa thành niên và người làm chứng thông thường

Sự khác biệt lớn nhất giữa hai nhóm đối tượng này nằm ở mục tiêu của quy trình tố tụng: đối với người trưởng thành là tìm ra sự thật bằng mọi giá trong khuôn khổ luật định; đối với người chưa thành niên là tìm ra sự thật nhưng phải bảo vệ sự phát triển lành mạnh của các em.

Trong tố tụng thông thường, người làm chứng chịu áp lực về nghĩa vụ khai báo và trách nhiệm hình sự nếu khai báo gian dối. Tuy nhiên, đối với người làm chứng là người chưa thành niên, Luật 2024 thiết lập một quy trình mang tính hỗ trợ nhiều hơn là thẩm vấn. Điều này được thể hiện qua các điểm mới so với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:

• Về trang phục: Cán bộ tố tụng không mặc cảnh phục để giảm bớt sự sợ hãi cho trẻ.
• Về ngôn ngữ: Phải sử dụng ngôn ngữ đơn giản, phù hợp với trình độ văn hóa và lứa tuổi, tránh các thuật ngữ pháp lý trừu tượng.
• Về sự can thiệp chuyên môn: Cho phép và khuyến khích sự có mặt của người làm công tác xã hội hoặc chuyên gia tâm lý để can thiệp khi thấy trẻ bị căng thẳng.

Một điểm mới quan trọng là việc tách vụ án hình sự. Theo Điều 143, nếu trong vụ án có cả bị can là người chưa thành niên và người thành niên, cơ quan điều tra phải tách vụ án để giải quyết độc lập đối với người chưa thành niên. Quy định này gián tiếp bảo vệ người làm chứng là người chưa thành niên, giúp các em không phải tham gia vào các phiên tòa phức tạp, kéo dài với sự hiện diện của nhiều đối tượng tội phạm người lớn.

Ngoài ra, thời hạn tố tụng đối với các vụ án có người chưa thành niên tham gia cũng được rút ngắn còn không quá 1/2 so với quy định chung. Việc giải quyết nhanh chóng giúp người làm chứng sớm thoát khỏi trạng thái lo âu và quay trở lại cuộc sống bình thường, tránh việc phải lặp lại lời khai nhiều lần do vụ án bị kéo dài.

4. Vai trò của định nghĩa riêng biệt trong việc bảo vệ quyền lợi người dưới 18 tuổi

Việc thiết lập một định nghĩa riêng cho người làm chứng là người chưa thành niên không chỉ là kỹ thuật lập pháp mà là một công cụ bảo vệ quyền con người hữu hiệu.

Ngăn ngừa tái sang chấn tâm lý:Tái sang chấn là hiện tượng người bị hại hoặc người làm chứng phải chịu đựng lại nỗi đau hoặc sự sợ hãi khi tham gia vào quá trình tố tụng không thân thiện. Bằng việc định danh rõ ràng, Luật 2024 buộc các cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng các biện pháp giảm thiểu sự tiếp xúc của người chưa thành niên với những yếu tố gây hãi hùng. Việc hạn chế số lần lấy lời khai và quy định thời gian làm việc nghiêm ngặt là minh chứng rõ nhất cho vai trò bảo vệ này.

Bảo đảm quyền được lắng nghe và tôn trọng: Trong nhiều trường hợp trước đây, lời khai của trẻ em thường bị coi nhẹ hoặc bị nghi ngờ về tính chính xác do sự khác biệt về cách diễn đạt. Định nghĩa riêng biệt này nâng tầm vị thế của người chưa thành niên, khẳng định rằng các em là một chủ thể có quyền được lắng nghe và thông tin của các em phải được tiếp nhận thông qua các phương pháp khoa học, phù hợp với tâm lý lứa tuổi.

Huy động nguồn lực xã hội chuyên biệt: Định nghĩa này là căn cứ để Nhà nước phân bổ ngân sách và nhân lực chuyên trách. Khi một vụ án có "người làm chứng là người chưa thành niên", các chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục và người làm công tác xã hội sẽ được mời tham gia với tư cách là những người bảo vệ, hỗ trợ. Sự hiện diện của họ đảm bảo rằng các nhu cầu đặc biệt của trẻ em gái, trẻ em khuyết tật hay trẻ em dân tộc thiểu số luôn được quan tâm đúng mức trong quá trình tố tụng.

5. Quy định về người giám hộ và người đại diện

Sự tham gia của người giám hộ không chỉ là một yêu cầu về thủ tục mà còn là một biện pháp bảo vệ tinh thần hiệu quả nhất cho người chưa thành niên.

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 thống nhất với Bộ luật Dân sự 2015 trong việc xác định người đại diện. Cha mẹ luôn là người đại diện đương nhiên và đầu tiên của con chưa thành niên. Trong trường hợp trẻ em mồ côi hoặc cha mẹ bị hạn chế quyền đối với con, người giám hộ sẽ được xác định theo thứ tự ưu tiên: anh chị ruột, ông bà nội ngoại, hoặc cô dì chú bác.

Người giám hộ không chỉ ngồi dự thính mà có quyền:

• Đưa ra ý kiến về cách thức lấy lời khai nếu thấy không phù hợp với sức khỏe của trẻ.
• Hỗ trợ trẻ diễn đạt lại những ý kiến mà trẻ gặp khó khăn khi trình bày.
• Ký tên vào biên bản lấy lời khai sau khi đã kiểm tra kỹ nội dung.
• Yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng nếu có căn cứ cho rằng người đó không đảm bảo tính khách quan hoặc có thái độ không thân thiện với trẻ.

Kết luận

Chế định về người làm chứng là người chưa thành niên năm 2026 đã cho thấy sự trưởng thành vượt bậc trong tư duy lập pháp, khi đặt sự bảo hộ nhân thân và tâm lý trẻ em lên ngang hàng với mục tiêu tìm ra sự thật của vụ án. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình lấy lời khai chuyên biệt, sự tham gia hỗ trợ của người đại diện và các chuyên gia tâm lý không chỉ giúp tăng giá trị chứng minh của lời khai, mà còn là rào chắn nhân văn ngăn chặn những tổn thương tinh thần thứ phát có thể xảy ra với các em sau quá trình tố tụng. Pháp luật không chỉ coi các em là một nguồn cung cấp thông tin, mà còn nhìn nhận các em như những chủ thể yếu thế cần được che chở đặc biệt dưới ánh sáng của công lý.

Sự thấu hiểu và thực thi đúng đắn các quy định đối với người làm chứng chưa thành niên không chỉ là trách nhiệm của các thẩm phán, kiểm sát viên hay điều tra viên, mà còn đòi hỏi sự nhận thức đầy đủ từ phía gia đình và xã hội. Một quy trình tố tụng thân thiện, minh bạch và đầy tính nhân văn chính là minh chứng cho một hệ thống pháp luật vì con người, nơi mà công lý được thực thi nhưng quyền trẻ em luôn được tôn trọng tuyệt đối. Hy vọng những phân tích pháp lý chi tiết trong bài viết này đã giúp quý bạn đọc có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn, từ đó cùng chung tay bảo vệ thế hệ trẻ trước những tác động phức tạp của hoạt động pháp lý, hướng tới một nền tư pháp bền vững và nhân đạo.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!