Các pháp nhân thương mại, doanh nghiệp, tổ chức ngày càng tham gia sâu rộng vào các quan hệ kinh tế – xã hội, kéo theo nguy cơ vi phạm pháp luật hình sự từ các hoạt động của pháp nhân. Nhận thấy sự cần thiết trong việc xử lý trách nhiệm hình sự của pháp nhân mà không làm tổn hại đến quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã quy định cơ chế để người đại diện theo pháp luật của pháp nhân tham gia tố tụng hình sự, đồng thời xác định rõ quyền và nghĩa vụ của họ.
1. Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân là gì?
Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân là cá nhân được pháp luật hoặc chính pháp nhân trao quyền nhân danh pháp nhân xác lập, thực hiện các giao dịch và thực hiện quyền, nghĩa vụ trong các quan hệ pháp luật. Theo khoản 1 Điều 137 Bộ luật Dân sự năm 2015, người đại diện theo pháp luật có thể là người được chỉ định trong điều lệ của pháp nhân, người có thẩm quyền đại diện theo quy định của pháp luật, hoặc người do Tòa án chỉ định trong quá trình giải quyết vụ việc tại Tòa án. Như vậy, họ là chủ thể thể hiện ý chí pháp nhân ra bên ngoài và bảo đảm pháp nhân có khả năng tham gia đầy đủ vào các quan hệ dân sự, thương mại cũng như các thủ tục tố tụng.
Khoản 2 Điều 137 BLDS 2015 cũng khẳng định một pháp nhân có thể có nhiều người đại diện theo pháp luật, và mỗi người đều có quyền đại diện trong phạm vi được pháp luật hoặc điều lệ quy định. Điều này phản ánh tính linh hoạt của hệ thống pháp lý, đồng thời đáp ứng nhu cầu vận hành thực tế của các tổ chức, doanh nghiệp có quy mô lớn hoặc cơ cấu quản trị phức tạp. Việc công nhận nhiều người đại diện theo pháp luật giúp bảo đảm hoạt động liên tục, tránh gián đoạn và nâng cao tính chủ động của pháp nhân trong các quan hệ pháp lý.
Từ những quy định này có thể thấy rằng người đại diện theo pháp luật là cơ quan đại diện bắt buộc của pháp nhân, giữ vai trò cốt lõi trong việc thể hiện ý chí, bảo vệ lợi ích và duy trì sự tồn tại pháp lý của pháp nhân trong mọi quan hệ với Nhà nước, tổ chức và cá nhân khác.
Do đó, người đại diện theo pháp luật vừa là trung tâm điều hành các hoạt động pháp lý của pháp nhân, vừa là cầu nối pháp lý giữa pháp nhân và môi trường pháp luật, thị trường, cùng các cơ quan nhà nước. Vai trò này không chỉ giúp pháp nhân hoạt động đúng pháp luật mà còn góp phần duy trì sự minh bạch, ổn định và hiệu quả trong toàn bộ các quan hệ pháp lý mà pháp nhân tham gia.
2. Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân tham gia tố tụng hình sự có quyền gì?
Cơ chế xác định Người Đại diện theo Pháp luật (NĐDPL) tham gia tố tụng đối với pháp nhân là một yếu tố quan trọng đảm bảo pháp nhân được đại diện đầy đủ và quá trình tố tụng được thực hiện hiệu quả.
Khoản 1 Điều 435 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã thiết lập một hệ thống quyền năng toàn diện dành cho người đại diện theo pháp luật của pháp nhân nhằm bảo đảm pháp nhân có khả năng tự bảo vệ mình trong suốt quá trình bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Trước hết, người đại diện theo pháp luật được quyền tiếp cận đầy đủ thông tin về quá trình giải quyết vụ án, bao gồm kết quả giải quyết nguồn tin về tội phạm và lý do pháp nhân bị khởi tố. Việc được thông báo rõ ràng và kịp thời này là cơ sở để pháp nhân chuẩn bị phương án phản hồi, thu thập tài liệu và xây dựng chiến lược bào chữa phù hợp. Đồng thời, họ cũng được giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật, bảo đảm rằng quá trình tham gia tố tụng diễn ra minh bạch và đúng hướng.
Người đại diện còn có quyền tiếp nhận toàn bộ các quyết định tố tụng quan trọng liên quan đến trách nhiệm hình sự của pháp nhân, bao gồm quyết định khởi tố, thay đổi hoặc bổ sung khởi tố, các quyết định phê chuẩn, áp dụng hoặc hủy bỏ biện pháp cưỡng chế, cũng như bản cáo trạng, bản kết luận điều tra, quyết định đưa vụ án ra xét xử, bản án và các quyết định tố tụng khác. Quyền được nhận và tiếp cận những tài liệu này giúp họ nắm bắt đầy đủ diễn biến tố tụng, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của pháp nhân một cách chủ động và hiệu quả hơn.
Trong quá trình tố tụng, người đại diện theo pháp luật được trao quyền trình bày lời khai, nêu ý kiến và đặc biệt là không buộc phải khai báo theo hướng bất lợi cho pháp nhân, thể hiện tinh thần bảo đảm quyền bào chữa theo chuẩn mực tố tụng hiện đại. Họ có quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và yêu cầu nhằm chứng minh sự vô tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm của pháp nhân. Ngoài ra, họ cũng có quyền đề nghị thay đổi những người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng khác khi có căn cứ cho rằng những người này có thể không khách quan hoặc ảnh hưởng đến sự công bằng của quá trình xét xử.
Bên cạnh quyền tự bào chữa, người đại diện theo pháp luật còn được phép nhờ người bào chữa tham gia bảo vệ quyền lợi cho pháp nhân, đồng thời được tiếp cận các tài liệu buộc tội hoặc gỡ tội trong hồ sơ vụ án kể từ khi kết thúc điều tra. Quyền này góp phần bảo đảm nguyên tắc tranh tụng và giúp người đại diện có đủ thông tin để tham gia bào chữa một cách hiệu quả.
Tại phiên tòa, họ được quyền tham gia hỏi những người tham gia tố tụng khi được chủ tọa cho phép, trình bày quan điểm tranh luận và đưa ra lời nói sau cùng trước khi Hội đồng xét xử nghị án. Sau phiên tòa, họ có quyền xem biên bản phiên tòa và yêu cầu sửa đổi, bổ sung nếu phát hiện sai sót, nhằm bảo đảm hồ sơ phiên tòa phản ánh trung thực diễn biến xét xử.
Không chỉ dừng lại ở đó, người đại diện theo pháp luật còn có quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án nếu cho rằng những phán quyết đó không chính xác hoặc chưa phù hợp với các quy định pháp luật. Cuối cùng, họ có quyền khiếu nại các quyết định hoặc hành vi tố tụng của cơ quan hoặc người tiến hành tố tụng khi phát hiện dấu hiệu sai phạm, bảo đảm rằng mọi hoạt động tố tụng được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, khách quan và đúng thủ tục.
Tổng thể các quyền này cho thấy BLTTHS 2015 đã xây dựng một cơ chế bảo vệ pháp nhân chặt chẽ và công bằng, nhằm bảo đảm pháp nhân – dù là chủ thể trừu tượng – vẫn được đại diện một cách đầy đủ, minh bạch và có khả năng bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình trong suốt quá trình tố tụng hình sự.
4. Nghĩa vụ của người đại điện theo pháp luật của pháp nhân
Khoản 2 Điều 435 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định hai nhóm nghĩa vụ cơ bản của người đại diện theo pháp luật của pháp nhân, qua đó nhấn mạnh vai trò bắt buộc và không thể thay thế của chủ thể này trong quá trình tố tụng hình sự.
Trước hết, người đại diện theo pháp luật có nghĩa vụ phải có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan hoặc người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Việc tham gia đúng thời gian, đúng địa điểm theo yêu cầu của cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc tòa án không chỉ là một yêu cầu mang tính thủ tục, mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm quá trình tố tụng được tiến hành liên tục, minh bạch và đúng tiến độ. Khi pháp luật cho phép áp dụng biện pháp dẫn giải nếu người đại diện vắng mặt mà không có lý do chính đáng, điều đó cho thấy nghĩa vụ này mang tính cưỡng chế và bắt buộc tuyệt đối. Sự vắng mặt không lý do của người đại diện có thể dẫn tới việc đình trệ hoạt động tố tụng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của pháp nhân, cũng như cản trở hoạt động điều tra và xét xử. Vì thế, cơ chế dẫn giải được xem là biện pháp cuối cùng nhằm bảo đảm tính hiệu quả của quá trình tố tụng, đồng thời hạn chế tình trạng pháp nhân cố tình né tránh trách nhiệm hình sự bằng cách không cử hoặc không bảo đảm sự có mặt của người đại diện.
Bên cạnh nghĩa vụ tham gia tố tụng đúng hạn, người đại diện theo pháp luật còn phải tuyệt đối chấp hành các yêu cầu và quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng. Đây là nghĩa vụ xuyên suốt nhằm bảo đảm rằng mọi yêu cầu về cung cấp tài liệu, giải trình, phối hợp điều tra hay thực hiện các biện pháp tố tụng khác đều được đáp ứng đầy đủ và kịp thời. Trách nhiệm tuân thủ này không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với pháp luật mà còn là yếu tố cần thiết để quá trình làm rõ sự thật khách quan của vụ án được thực hiện một cách hiệu quả. Trong trường hợp người đại diện không tuân thủ yêu cầu của cơ quan tố tụng, pháp nhân có thể đối mặt với những hệ quả pháp lý bất lợi, bao gồm việc bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng hoặc bị xem xét đánh giá bất lợi trong quá trình xác định trách nhiệm hình sự.
Nhìn chung, các nghĩa vụ của người đại diện theo pháp luật theo khoản 2 Điều 435 BLTTHS 2015 phản ánh sự kết hợp giữa trách nhiệm của pháp nhân và yêu cầu bảo đảm hiệu quả của hoạt động tố tụng. Người đại diện không chỉ đóng vai trò là tiếng nói pháp lý của pháp nhân, mà còn là chủ thể chịu trách nhiệm trực tiếp bảo đảm sự hiện diện và sự hợp tác của pháp nhân trong toàn bộ quá trình tố tụng hình sự. Việc tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ này là yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chính pháp nhân, đồng thời duy trì sự nghiêm minh và hiệu quả của pháp luật hình sự.
Kết luận
Quy định về người đại diện theo pháp luật của pháp nhân trong BLTTHS 2015 đã tạo ra hành lang pháp lý quan trọng, bảo đảm cho pháp nhân có thể tham gia tố tụng một cách đầy đủ, đúng vai trò và trách nhiệm của mình. Thông qua việc xác định rõ ai là người đại diện hợp pháp, phạm vi đại diện và nghĩa vụ của họ, pháp luật đã góp phần nâng cao tính minh bạch của hoạt động tố tụng, hạn chế tình trạng né tránh trách nhiệm hay gây cản trở quá trình xử lý vụ án. Điều này không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của pháp nhân mà còn bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra, truy tố và xét xử đối với các tội phạm do pháp nhân thực hiện. Có thể thấy rằng, các quy định này đóng vai trò nền tảng để cơ chế trách nhiệm hình sự của pháp nhân thực sự đi vào cuộc sống, góp phần giữ vững trật tự pháp lý và tăng cường công bằng trong xã hội.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
