Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật

Bản chất của tội danh này không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật đơn thuần, mà là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây sức ép, buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng, thi hành án phải thực hiện hành vi trái pháp luật theo ý muốn của mình. Hành vi này thể hiện sự tha hóa quyền lực, sử dụng chính công cụ nhà nước trao để làm tổn hại đến tính công minh, đúng đắn của hệ thống tư pháp, từ đó xâm phạm nghiêm trọng đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật thuộc Chương XXIV của Bộ luật Hình sự, quy định về "Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp". Đây là nhóm các tội phạm được thiết kế riêng để bảo vệ sự liêm chính, khách quan, và hiệu quả của các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án. Trong khi nhiều tội danh khác trong chương này (như tội ra bản án trái pháp luật, tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội) có chủ thể là chính những người có chức vụ, quyền hạn trong hoạt động tư pháp, thì Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật lại hướng tới những người lợi dụng chức vụ, quyền hạn nói chung để tác động vào hệ thống này.

Việc xử lý nghiêm minh tội danh này có vai trò then chốt trong công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Nó không chỉ nhằm bảo vệ sự độc lập, khách quan của các cơ quan tố tụng mà còn củng cố vững chắc niềm tin của nhân dân vào công lý. Khi hành vi ép buộc người có thẩm quyền làm trái pháp luật không bị xử lý, nó sẽ làm méo mó bản chất của hệ thống pháp luật, dẫn đến các hậu quả oan sai, bỏ lọt tội phạm, và gây thiệt hại nghiêm trọng cho quyền và lợi ích của người dân.

1. Các yếu tố cấu thành tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái luật

Dưới đây là 04 yếu tố cấu thành tội phạm của tội danh này:

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội danh này bao gồm hai lớp. Khách thể trực tiếp là hoạt động đúng đắn, khách quan và công minh của các cơ quan tư pháp, bao gồm cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và cơ quan thi hành án. Hành vi phạm tội trực tiếp xâm phạm đến sự vận hành bình thường, sự độc lập và tính hiệu quả của các cơ quan này. Khách thể gián tiếp là lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân bị xâm hại thông qua các quyết định trái pháp luật được ban hành do hành vi ép buộc. Hậu quả của hành vi này có thể là làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm, hoặc gây thiệt hại về tài sản.

1.2. Mặt khách quan

1.2.1. Hành vi khách quan

Hành vi khách quan của tội phạm này là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng, thi hành án làm trái pháp luật. Hành vi này bao gồm hai dấu hiệu bắt buộc:

• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Người phạm tội phải là người có chức vụ, quyền hạn và đã sử dụng chính vị thế, quyền lực được giao như một công cụ để thực hiện hành vi phạm tội.
• Ép buộc: Đây là hành vi cốt lõi, được hiểu là việc dùng quyền lực của mình để buộc người khác phải làm theo ý mình mà họ không muốn. Hành vi này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức, từ lời nói như dụ dỗ, hứa hẹn, đe dọa, hăm dọa, đến hành động như dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn nguy hiểm, xảo quyệt khác. Một điểm quan trọng cần phân biệt là nếu người có chức vụ, quyền hạn chỉ "nhờ vả" hoặc "gợi ý" mà không có yếu tố ép buộc, và người có thẩm quyền tự nguyện làm trái pháp luật, thì hành vi đó không cấu thành tội ép buộc.

1.2.2. Hậu quả

Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc của tội phạm này, được quy định cụ thể tại các khoản 2 và 3 của Điều 372 Bộ luật Hình sự 2015. Các hậu quả này có thể được phân loại như sau:

• Hậu quả về mặt tố tụng: Gồm các hậu quả nghiêm trọng như dẫn đến việc ra bản án hoặc quyết định trái pháp luật, hoặc thậm chí là làm oan người vô tội hay bỏ lọt tội phạm. Hậu quả cá nhân từ hành vi ép buộc cấp dưới làm sai lệch kết quả điều tra có thể dẫn đến việc kết án oan người vô tội hoặc gây ra những xung đột pháp lý kéo dài.
• Hậu quả về mặt tài sản: Gây thiệt hại về tài sản với các mức độ khác nhau. Khung hình phạt tăng nặng áp dụng khi thiệt hại tài sản từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng và khung hình phạt cao nhất áp dụng khi thiệt hại từ 1.000.000.000 đồng trở lên.
• Hậu quả về mặt xã hội: Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

1.2.3. Mối quan hệ nhân quả

Giữa hành vi ép buộc và hậu quả thiệt hại phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp. Có nghĩa là, chính hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ép buộc đã làm phát sinh hành vi trái pháp luật của người có thẩm quyền tư pháp, và từ đó dẫn đến hậu quả gây thiệt hại. Việc chứng minh mối quan hệ này thường phức tạp trong thực tế, vì một vụ án có thể có nhiều nguyên nhân gây ra hậu quả. Cơ quan tố tụng phải chứng minh được rằng nếu không có hành vi ép buộc, hậu quả sẽ không xảy ra.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể đặc biệt. Đó là người có chức vụ, quyền hạn nhưng không nhất thiết phải là người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp. Ví dụ, một quan chức chính quyền địa phương có thể là chủ thể của tội danh này khi lợi dụng quyền lực của mình để ép buộc một Thẩm phán hoặc một Chấp hành viên. Về độ tuổi và năng lực trách nhiệm hình sự, chủ thể phải từ đủ 16 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

1.4. Mặt chủ quan

Mặt chủ quan của tội danh này được thể hiện bằng lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ép buộc người khác làm trái pháp luật, thấy trước hậu quả nguy hại cho xã hội và mong muốn hậu quả đó xảy ra. Động cơ phạm tội có thể khác nhau, như vì tư lợi, vụ lợi, nể nang, thù tức... nhưng động cơ không phải là dấu hiệu định tội bắt buộc. Tuy nhiên, việc xác định động cơ đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và quyết định hình phạt.

2. Khung hình phạt tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái luật

Nội dung Điều 372 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau: 

Điều 372. Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật

1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng, thi hành án làm trái pháp luật gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:

a) Phạm tội 02 lần trở lên;

b) Dẫn đến ra bản án hoặc quyết định trái pháp luật;

c) Dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn nguy hiểm, xảo quyệt khác;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;

đ) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Dẫn đến làm oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm;

b) Gây thiệt hại về tài sản 1.000.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Tại Điểm u, Điều 2 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã sửa đổi Điều 372 như sau: "u) Bổ sung cụm từ “hoặc người phạm tội” vào sau cụm từ “bỏ lọt tội phạm” tại điểm a khoản 3 Điều 372"

2.1. Khung hình phạt chính và hình phạt bổ sung

Hình phạt đối với tội danh này được chia thành ba khung hình phạt chính và một hình phạt bổ sung, phụ thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi và hậu quả gây ra:

• Khoản 1 (Khung cơ bản): Phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Áp dụng khi hành vi gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng.
• Khoản 2 (Khung tăng nặng): Phạt tù từ 02 năm đến 05 năm. Áp dụng khi hành vi thuộc một trong các trường hợp nghiêm trọng hơn.
• Khoản 3 (Khung tăng nặng đặc biệt): Phạt tù từ 05 năm đến 10 năm. Áp dụng khi hành vi gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
• Hình phạt bổ sung: Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

2.2. Tình tiết định khung tăng nặng 

Các tình tiết định khung tăng nặng được quy định rõ tại các khoản 2 và 3 của Điều 372 Bộ luật Hình sự:

Theo khoản 2: "Phạm tội 02 lần trở lên," "Dẫn đến ra bản án hoặc quyết định trái pháp luật," "Dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn nguy hiểm, xảo quyệt khác," "Gây thiệt hại về tài sản từ 200.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng," "Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội".

Theo khoản 3: "Dẫn đến làm oan người vô tội hoặc bỏ lọt tội phạm hoặc người phạm tội," "Gây thiệt hại về tài sản 1.000.000.000 đồng trở lên".

Việc quy định các khung hình phạt dựa trên hậu quả cho thấy tính chất nghiêm trọng của tội danh này phụ thuộc trực tiếp vào kết quả của hành vi. Hậu quả càng nghiêm trọng (như làm oan sai, bỏ lọt tội phạm), hình phạt càng nặng. Điều này tạo ra sự phân hóa trách nhiệm hình sự rõ rệt, công bằng và phù hợp với nguyên tắc xử lý tội phạm.

2.3. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Ngoài các tình tiết định khung tăng nặng, người phạm tội có thể được xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Các tình tiết phổ biến có thể áp dụng bao gồm: tự thú, thành khẩn khai báo, tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả, hoặc phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.

2.4 Giải thích các thuật ngữ pháp lý liên quan

Hoạt động tư pháp là những hoạt động xác minh, điều tra, truy tố, xét xử và hoạt động thi hành án của các cơ quan tư pháp (cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án, cơ quan thi hành án) và một số cơ quan tổ chức có chức năng nhiệm vụ bổ trợ tư pháp. Hoạt động tư pháp là hoạt động điều tra, tuy tố, xét xử, thi hành án do các cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án thực hiện trong khuôn khổ pháp luật tố tụng quy định nhằm bảo vệ các quyền lợi của nhà nước, của các tổ chức xã hội và của công dân.

Cơ quan tư pháp bao gồm một hệ thống tòa án để xử lý về những hành vi vi phạm pháp luật và giải quyết các tranh chấp về hành vi. Theo chủ thuyết về tam quyền phân lập, cơ quan tư pháp sẽ là phân nhánh chính của một chính thể, có trách nhiệm chính về việc diễn giải luật pháp.

Chức năng và nhiệm vụ cơ quan tư pháp, gồm:

• Tòa án nhân dân thực hiện quyền tư pháp để thực thi nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bằng hoạt động của mình, góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, ý thức đấu tranh phòng, chống tội phạm và các vi phạm pháp luật khác. (Theo khoản 2, Điều 2 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024).
• Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. (Theo Điều 2 Luật tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân năm 2014 sửa đổi năm 2025)

3. Giám định pháp y và thu thập chứng cứ

Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử tội danh này, việc trưng cầu giám định là cần thiết và quan trọng. Các loại giám định có thể được áp dụng bao gồm:

• Giám định thiệt hại tài sản: Cần thiết để định lượng thiệt hại về tài sản khi hậu quả là gây thiệt hại về tài sản từ 50.000.000 đồng trở lên.
• Giám định pháp y tâm thần: Cần thiết nếu hậu quả của hành vi ép buộc là gây tổn hại về sức khỏe, tinh thần của người bị ép buộc hoặc các đương sự khác, ví dụ "Gây rối loạn tâm thần và hành vi của bị cáo, người bị hại, đương sự mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%".
• Giám định tư pháp khác: Có thể cần giám định chữ viết, chữ ký, tài liệu để xác định tính xác thực của các văn bản trong hồ sơ vụ án.

Việc chứng minh hành vi phạm tội này đòi hỏi phải thu thập các loại chứng cứ đa dạng:

• Chứng cứ lời khai: Lời khai của người bị ép buộc, các nhân chứng, và người liên quan có thể là nguồn chứng cứ quan trọng nhất. Tuy nhiên, việc thu thập và đánh giá lời khai này rất phức tạp do tính nhạy cảm của vụ việc, khi người bị ép buộc có thể e ngại, sợ hãi hoặc tìm cách bao che.
• Chứng cứ tài liệu, vật chứng: Các quyết định trái pháp luật, hồ sơ vụ án bị làm sai lệch, các văn bản, thư từ, ghi âm, ghi hình là những chứng cứ khách quan, có giá trị pháp lý cao.
• Dữ liệu điện tử: Trong bối cảnh hiện đại, hành vi ép buộc thường diễn ra trên môi trường mạng thông qua email, tin nhắn, các ứng dụng gọi điện... Dữ liệu điện tử được công nhận là một nguồn chứng cứ theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và có thể là bằng chứng trực tiếp của hành vi "ép buộc".

Việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ phải tuân thủ nghiêm ngặt Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Theo nguyên tắc suy đoán vô tội, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về bên buộc tội. Khả năng của cơ quan điều tra trong việc thu thập, bảo quản và phân tích dữ liệu điện tử là yếu tố quyết định sự thành công của vụ án.

4. So sánh với tội danh tương tự

Việc phân biệt Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật với các tội danh tương tự là cần thiết để định tội danh chính xác.

Sự khác biệt cơ bản nhất nằm ở động cơ. Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật (Điều 372) không yêu cầu phải có động cơ vụ lợi hay trục lợi trực tiếp cho người ép buộc, mà tập trung vào hành vi cưỡng chế, áp đặt ý chí. Điều này khác biệt hoàn toàn với các tội danh về tham nhũng như Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ (Điều 356) hay Tội nhận hối lộ (Điều 354), vốn có dấu hiệu bắt buộc là động cơ vụ lợi, nghĩa là người phạm tội lợi dụng chức vụ để đạt được lợi ích vật chất hoặc tinh thần bất chính. Tội nhận hối lộ là hành vi giao dịch, một sự trao đổi lợi ích, trong khi tội ép buộc là hành vi áp đặt quyền lực để người khác thực hiện hành vi trái pháp luật, bất kể có sự trao đổi lợi ích hay không.

Tội ép buộc cũng cần được phân biệt với các tội danh khác trong nhóm tội xâm phạm hoạt động tư pháp như Tội ra bản án trái pháp luật (Điều 370) và Tội làm sai lệch hồ sơ vụ án (Điều 375). Các tội danh này thường là hậu quả trực tiếp của hành vi ép buộc. Tội ra bản án trái pháp luật chỉ có thể được thực hiện bởi Thẩm phán hoặc Hội thẩm , trong khi Tội làm sai lệch hồ sơ có chủ thể rộng hơn nhưng hành vi trực tiếp là thêm, bớt, sửa đổi tài liệu. Tội ép buộc khác biệt ở chỗ nó không phải là hành vi trực tiếp vi phạm pháp luật tố tụng, mà là hành vi cưỡng chế người khác làm việc đó.

5. Thực tiễn xét xử và những vụ việc nổi bật

Trong thực tiễn xét xử, Tội ép buộc người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp làm trái pháp luật là một tội danh ít được áp dụng làm tội danh chính. Việc tìm kiếm các án lệ cụ thể cho tội danh này rất hiếm. Thay vào đó, hành vi ép buộc thường bị "hòa tan" vào các tội danh khác có hậu quả rõ ràng hơn.

Điển hình là các vụ án lớn như vụ Đ.L.T và đồng phạm, hành vi của bị cáo Đ.L.T có tính chất chỉ đạo, ép buộc cấp dưới làm trái quy định của nhà nước, nhưng việc truy tố lại tập trung vào các tội danh về kinh tế như “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng” và “Tham ô tài sản”. Điều này cho thấy rằng, hành vi ép buộc thường là phương tiện để thực hiện một tội phạm khác có hậu quả cụ thể hơn, và các cơ quan tố tụng thường ưu tiên truy tố tội phạm "hậu quả" để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của việc xử lý.

Cơ chế đồng phạm cũng là một yếu tố quan trọng trong thực tiễn. Khi một người có chức vụ, quyền hạn ra lệnh cho người có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp thực hiện hành vi trái pháp luật, hành vi của người ra lệnh có thể bị xem xét là đồng phạm với người trực tiếp thực hiện tội phạm. Ví dụ, một Chánh án ra lệnh cho Thẩm phán ra bản án trái pháp luật, hành vi của Chánh án có thể bị coi là đồng phạm với Thẩm phán về tội "Ra bản án trái pháp luật". Tương tự, hành vi ép buộc cấp dưới làm sai lệch hồ sơ có thể bị xử lý theo tội danh "Làm sai lệch hồ sơ vụ án".

Trong thực tiễn, các cơ quan tố tụng phải đối mặt với nhiều khó khăn. Hành vi ép buộc thường diễn ra dưới hình thức tinh vi, kín đáo, không để lại dấu vết vật chất rõ ràng, gây khó khăn cho việc thu thập chứng cứ. Người bị ép buộc, dù là nạn nhân, cũng có thể là người đã thực hiện hành vi trái pháp luật. Họ có thể e ngại, sợ hãi hoặc tìm cách bao che, gây khó khăn cho quá trình điều tra. Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có sự chuyên nghiệp cao và các biện pháp bảo vệ cần thiết cho người tố giác và nạn nhân.

Việc định lượng hậu quả như "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội" là một thách thức lớn, do tính chất định tính, không có tiêu chuẩn rõ ràng. Bên cạnh đó, việc chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi ép buộc và hậu quả cũng là vấn đề phức tạp, đặc biệt khi có nhiều yếu tố tác động khác có thể dẫn đến hậu quả tương tự.

Sự thiếu hụt án lệ và văn bản hướng dẫn chi tiết dẫn đến việc các Tòa án cấp dưới có thể áp dụng luật không thống nhất, gây ra sự không công bằng. Mỗi vụ án có thể được giải quyết theo quan điểm riêng của từng cơ quan tố tụng, thiếu đi một tiền lệ mang tính ràng buộc để đảm bảo sự nhất quán.

Một tình huống thường gặp trong thực tiễn là khi một quan chức cấp cao (ví dụ: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) gây sức ép lên một cơ quan tư pháp (ví dụ: Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh) để tác động đến việc xử lý một vụ án liên quan đến doanh nghiệp của người thân. Vị quan chức này không trực tiếp ra quyết định trái pháp luật mà chỉ dùng quyền lực, uy tín để "gợi ý", "chỉ đạo" theo hướng có lợi cho đối tượng. Nếu Kiểm sát viên Viện Kiểm sát tuân theo và ra quyết định không khởi tố, dẫn đến bỏ lọt tội phạm, thì hành vi của vị quan chức này có thể bị xem xét về tội ép buộc, trong khi Kiểm sát viên có thể bị truy cứu về tội thiếu trách nhiệm. Việc xác định ranh giới giữa "gợi ý" và "ép buộc" là bài toán phức tạp mà các cơ quan tố tụng phải đối mặt.

6. Đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật