Quá trình tố tụng hình sự (TTHS) đối với người dưới 18 tuổi là một lĩnh vực pháp lý đặc thù, thể hiện sâu sắc tính nhân đạo và nguyên tắc ưu tiên bảo vệ quyền lợi của nhóm đối tượng yếu thế. Do đặc điểm tâm sinh lý chưa phát triển hoàn thiện, khả năng nhận thức pháp luật còn hạn chế, người dưới 18 tuổi khi tham gia vào quá trình tố tụng cần một cơ chế bảo vệ đặc biệt.
Hiện nay, Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (BLTTHS 2015) đang quy định các thủ tục này tại một chương riêng biệt (Chương XXVIII). Mục tiêu chính của các quy định này không phải là sự trừng phạt, mà là giáo dục, giúp đỡ họ nhận thức sai lầm, sửa chữa và tạo cơ hội tái hòa nhập cộng đồng.
Tuy nhiên, trong một bước tiến pháp lý mang tính lịch sử, ngày 30/11/2024, Quốc hội đã thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15. Luật mới này, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026, sẽ bãi bỏ toàn bộ Chương XXVIII của BLTTHS 2015. Điều này đánh dấu sự chuyển dịch từ một chương luật đặc thù sang một hệ thống tư pháp chuyên biệt, toàn diện cho người chưa thành niên.
1. Các nguyên tắc cơ bản khi tiến hành tố tụng
Các nguyên tắc tiến hành tố tụng là những tư tưởng chỉ đạo, là yêu cầu bắt buộc mà mọi cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải tuân thủ khi giải quyết vụ án có liên quan đến người dưới 18 tuổi. Các nguyên tắc này được quy định cụ thể tại Điều 414 BLTTHS 2015.
Phân tích Điều 414 BLTTHS 2015 cho thấy các yêu cầu cốt lõi sau:
- Bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi: Đây là nguyên tắc bao trùm, được quy định tại Khoản 1 Điều 414. Mọi quyết định tố tụng, từ việc áp dụng biện pháp ngăn chặn đến việc lấy lời khai hay xét xử, đều phải ưu tiên xem xét lợi ích tốt nhất cho họ.
- Bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện: Pháp luật yêu cầu thủ tục phải "thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức" (Khoản 1 Điều 414). Điều này đòi hỏi người tiến hành tố tụng phải có thái độ, kỹ năng phù hợp để người dưới 18 tuổi có thể hiểu, trình bày ý kiến và tham gia vào quá trình tố tụng một cách công bằng, tránh gây thêm tổn thương tâm lý.
- Bảo đảm giữ bí mật cá nhân: Khoản 2 Điều 414 nghiêm cấm việc tiết lộ thông tin cá nhân, hình ảnh, chi tiết vụ án có thể nhận dạng hoặc gây ảnh hưởng tiêu cực đến tương lai của người dưới 18 tuổi.
- Bảo đảm quyền tham gia của người đại diện và người bào chữa: Khoản 3 và Khoản 5 Điều 414 nhấn mạnh quyền được tham gia tố tụng của người đại diện (gia đình, nhà trường, tổ chức) và quyền bào chữa, quyền được trợ giúp pháp lý. Trong nhiều trường hợp, sự tham gia này là bắt buộc.
- Bảo đảm các nguyên tắc xử lý của Bộ luật Hình sự (BLHS): Khoản 6 Điều 414 quy định rõ, thủ tục tố tụng phải đảm bảo thực thi các nguyên tắc xử lý của BLHS đối với người dưới 18 tuổi. Mối liên hệ này rất quan trọng: BLHS (cụ thể là Điều 91) xác định mục tiêu nội dung là "giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm" và "hạn chế tối đa hình phạt". Do đó, BLTTHS phải thiết kế các quy trình thủ tục (như thủ tục thân thiện, xét xử kín) để đạt được mục tiêu nội dung đó.
- Bảo đảm giải quyết nhanh chóng, kịp thời: Khoản 7 Điều 414 yêu cầu giải quyết vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi một cách nhanh chóng. Một quy trình tố tụng kéo dài có thể gây ra những sang chấn tâm lý nghiêm trọng và kéo dài, ảnh hưởng đến sự phát triển của họ.
2. Những điểm mới của Luật tư pháp người chưa thành niên 2024 (Hiệu lực 01/01/2026)
Luật Tư pháp người chưa thành niên (TPNCTN) 2024 không chỉ là một bản sửa đổi, mà là một cuộc cách mạng trong tư duy lập pháp, chuyển từ trừng phạt sang giáo dục và phục hồi. Dưới đây là những thay đổi cốt lõi so với BLTTHS 2015.
Đây là thay đổi lớn nhất. BLHS 2015 chỉ quy định các biện pháp mang tính miễn trừ (miễn TNHS) và giám sát (khiển trách, hòa giải tại cộng đồng, giáo dục tại xã/phường). Luật TPNCTN 2024 đã xây dựng một hệ thống "Xử lý chuyển hướng" toàn diện với 12 biện pháp cụ thể. Các biện pháp này bao gồm:
- Khiển trách
- Xin lỗi bị hại
- Bồi thường thiệt hại
- Tham gia chương trình học tập, dạy nghề
- Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý
- Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng
- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn
- Quản thúc tại gia đình
- Hạn chế khung giờ đi lại
- Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới
- Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới
- Giáo dục tại trường giáo dưỡng
Đáng chú ý, biện pháp "giáo dục tại trường giáo dưỡng" (trước đây là biện pháp tư pháp trong BLHS) nay được chuyển hóa thành biện pháp xử lý chuyển hướng nghiêm khắc nhất, chỉ áp dụng khi các biện pháp khác không hiệu quả. Triết lý đã thay đổi rõ rệt từ "miễn trừ thụ động" sang "phục hồi tích cực", yêu cầu người chưa thành niên phải chủ động khắc phục hậu quả.
BLTTHS 2015 (Chương XXVIII) quy định chung cho tất cả người dưới 18 tuổi tham gia tố tụng. Luật TPNCTN 2024 đã tách bạch rõ ràng thành 02 thủ tục tố tụng riêng biệt, phù hợp với từng vai trò:
- Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là người bị tố giác, người bị buộc tội.
- Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng.
Việc tách bạch này đảm bảo các biện pháp bảo vệ (như cách ly bị hại khỏi bị cáo, thủ tục lấy lời khai) được thiết kế chuyên biệt, bảo vệ tâm lý và quyền lợi tốt nhất cho từng đối tượng.
BLTTHS 2015 chỉ đưa ra nguyên tắc chung là "thân thiện" (Điều 414). Luật TPNCTN 2024 đã cụ thể hóa mô hình "phiên tòa thân thiện" bằng các quy định mang tính định lượng, thay thế cho Điều 423 BLTTHS 2015. Các điểm mới chính bao gồm:
- Bố trí phòng xử án: Vị trí của Hội đồng xét xử (HĐXX), Kiểm sát viên, người bào chữa và bị cáo được bố trí trên cùng một mặt phẳng, tạo không khí bình đẳng, giảm áp lực tâm lý. Bị cáo được ngồi cạnh người bào chữa và người đại diện của mình.
- Trang phục của HĐXX và Kiểm sát viên: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa mặc trang phục hành chính của Tòa án (không mặc áo choàng xét xử). Kiểm sát viên mặc trang phục phù hợp (không mặc đồng phục ngành Kiểm sát).
- Tôn trọng tâm lý: Không còng tay hoặc áp dụng biện pháp cưỡng chế khác tại tòa, trừ trường hợp có biểu hiện chống đối, gây mất trật tự.
Luật TPNCTN 2024 bãi bỏ Điều 419 BLTTHS 2015 và ban hành các quy định mới về biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế. Các nguyên tắc cốt lõi vẫn được duy trì và siết chặt:
Quy định cũ (Điều 419 BLTTHS 2015): Chỉ áp dụng tạm giam "khi thật cần thiết" và khi các biện pháp giám sát khác không hiệu quả. Có sự phân biệt nghiêm ngặt theo độ tuổi:
- Từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: Chỉ bị tạm giam nếu phạm tội rất nghiêm trọng (cố ý) hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
- Từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi: Áp dụng cho tội nghiêm trọng (cố ý), rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng.
- Thời hạn tạm giam bằng 2/3 người lớn.
Quy định mới (Luật TPNCTN 2024): Tiếp tục khẳng định tạm giữ, tạm giam là biện pháp cuối cùng. Luật mới "đổi mới" các biện pháp này, nhấn mạnh việc ưu tiên các biện pháp thay thế (như giao cho gia đình giám sát). Các quy định siết chặt hơn nữa điều kiện áp dụng, đảm bảo chỉ tạm giam trong trường hợp thật sự cần thiết và không còn giải pháp nào khác.
3. Quy định về thủ tục tố tụng trong giai đoạn khởi tố, điều tra
Lưu ý: Các quy định này sẽ bị thay thế bởi thủ tục tố tụng riêng tại Luật TPNCTN 2024 kể từ 01/01/2026.
Giai đoạn điều tra có ý nghĩa then chốt. BLTTHS 2015 quy định các thủ tục rất chặt chẽ để bảo vệ đối tượng này. Điều 421 BLTTHS 2015 quy định cụ thể về thủ tục lấy lời khai, hỏi cung:
- Thông báo trước: Cơ quan điều tra phải thông báo trước về thời gian, địa điểm cho người bào chữa và người đại diện.
- Sự tham gia bắt buộc:
- Khi lấy lời khai người bị giữ/bắt/tạm giữ, hỏi cung bị can: Phải có mặt người bào chữa hoặc người đại diện của họ.
- Khi lấy lời khai người bị hại, người làm chứng (dưới 18 tuổi): Phải có người đại diện hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ tham dự.
- Giới hạn thời gian: Thời gian lấy lời khai không quá 02 lần trong 01 ngày và mỗi lần không quá 02 giờ, trừ trường hợp vụ án có nhiều tình tiết phức tạp.
Pháp luật hạn chế nghiêm ngặt việc đối chất. Khoản 6 Điều 421 BLTTHS 2015 quy định: "...chỉ tiến hành đối chất giữa bị hại là người dưới 18 tuổi với bị can, bị cáo để làm sáng tỏ tình tiết của vụ án trong trường hợp nếu không đối chất thì không thể giải quyết được vụ án." Quy định này là sự cân bằng giữa mục tiêu tố tụng (tìm ra sự thật) và nguyên tắc "lợi ích tốt nhất" (Điều 414 BLTTHS 2015), nhằm tránh gây tổn thương tâm lý thứ phát cho nạn nhân.
Người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi thuộc trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa (theo Điều 76 BLTTHS 2015). Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa nếu người bị buộc tội hoặc người đại diện của họ không lựa chọn người bào chữa. Người dưới 18 tuổi cũng thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định. Vai trò của luật sư là thiết yếu để đảm bảo không ai bị xét xử bất công chỉ vì không hiểu biết pháp luật.
Người đại diện có thể là cha mẹ, người giám hộ, thầy giáo, cô giáo, đại diện nhà trường, hoặc cán bộ Đoàn thanh niên. Họ có quyền và nghĩa vụ tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, hỗ trợ tâm lý và giám sát các hoạt động tố tụng.
4. Thủ tục tố tụng trong giai đoạn truy tố và xét xử
Lưu ý: Các quy định này sẽ bị bãi bỏ và thay thế bởi Luật TPNCTN 2024 kể từ 01/01/2026.
Khi hồ sơ vụ án được chuyển sang Viện kiểm sát (VKS), nhiệm vụ của Kiểm sát viên không chỉ là đánh giá chứng cứ buộc tội. Theo Điều 422 BLTTHS 2015 và các văn bản hướng dẫn , VKS có nhiệm vụ đặc biệt trong việc bảo vệ quyền lợi của người dưới 18 tuổi.
Kiểm sát viên phải xem xét toàn diện các yếu tố về nhân thân, điều kiện sống, trình độ nhận thức, và đặc biệt là yếu tố "có hay không có người đã thành niên xúi giục". Dựa trên các yếu tố này, VKS sẽ ra quyết định truy tố, hoặc có thể quyết định áp dụng biện pháp miễn TNHS (theo Điều 91 BLHS) và các biện pháp xử lý khác. Kiểm sát viên được phân công phải là người có kinh nghiệm hoặc hiểu biết về tâm lý học, khoa học giáo dục.
Thủ tục xét xử người dưới 18 tuổi có nhiều điểm đặc thù để đảm bảo tính giáo dục :
- Thành phần Hội đồng xét xử (HĐXX): Đây là điểm đặc thù quan trọng nhất. Theo Khoản 1 Điều 423 BLTTHS 2015, HĐXX sơ thẩm bắt buộc phải có 01 Hội thẩm là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn thanh niên hoặc người có kinh nghiệm, hiểu biết tâm lý người dưới 18 tuổi. Quy định này tiếp tục được duy trì trong Luật TPNCTN 2024.
- Nguyên tắc xét xử (Xét xử kín): HĐXX có thể quyết định xét xử kín (không công khai) trong trường hợp cần thiết để bảo vệ bị cáo hoặc tạo điều kiện thuận lợi cho việc tái hòa nhập cộng đồng sau này.
- Sự tham gia bắt buộc: Người đại diện và người bào chữa của bị cáo bắt buộc phải có mặt tại phiên tòa.
Kết luận
Hệ thống thủ tục tố tụng hình sự đối với người dưới 18 tuổi tại Việt Nam đang có một bước chuyển mình lịch sử. BLTTHS 2015 đã đặt nền móng nhân đạo quan trọng tại Chương XXVIII, lấy nguyên tắc "bảo đảm lợi ích tốt nhất" (Điều 414) làm kim chỉ nam.
Tuy nhiên, việc Quốc hội ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 (có hiệu lực từ 01/01/2026) đã nâng tầm pháp lý, chuyển từ một chương luật đặc thù sang một hệ thống tư pháp chuyên biệt và toàn diện. Với các trụ cột mới như 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, thủ tục xét xử thân thiện được luật hóa (về trang phục, cách bố trí), và 02 thủ tục tố tụng riêng biệt, luật mới khẳng định mạnh mẽ triết lý giáo dục, phục hồi thay vì trừng phạt, tạo cơ hội tối đa cho người dưới 18 tuổi sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!
