Khác với bị hại, thiệt hại của nguyên đơn dân sự không phải là thiệt hại trực tiếp do hành vi phạm tội gây ra và phải là thiệt hại thực tế.

Nguyên đơn dân sự phải có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại. Trong thực tế, không phải mọi trường họp yêu cầu của nguyên đơn đều được thể hiện bằng hình thức đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại mà có thể thể hiện yêu cầu của mình trong đơn trình báo hoặc do cơ quan điều tra ghi nhận yêu cầu của họ qua lời trình bày về thiệt hại do tội phạm gây ra và có yêu cầu bồi thường.

Cá nhân, cơ quan, tồ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn dân sự khi có giấy triệu tập họ đến với tư cách nguyên đơn dân sự. Nguyên đơn dân sự có thể tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng hoặc có thể thực hiện thông qua người đại diện của họ.

1.Nguyên đơn dân sự là gì ?

Nguyên đơn dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Khi một tội phạm đã thực hiện, nếu tội phạm đã gây ra thiệt hại về vật chất cho cá nhân, cơ quan, tổ chức, thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án không chỉ có nhiệm vụ điều tra, truy tố, xét xử vụ án, áp dụng hình phạt đối với người phạm tội mà còn giải quyết việc bồi thường thiệt hại.

Nguyên đơn dân sự là cá nhân tức là người bị tội phạm gây nên những thiệt hại về vật chất và tinh thần. Nếu nguyên đơn dân sự là người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về thể chất, tinh thần thì người đại diện hợp pháp có thể thay mặt họ thực hiện các quyền của nguyên đơn dân sự. Nguyên đơn dân sự là cơ quan, tổ chức tức là cơ quan, tổ chức bị tội phạm gây nên những thiệt hại.

Để được công nhận là nguyên đơn dân sự thì cá nhân, cơ quan, tổ chức phải có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại. Cá nhân, cơ quan, tổ chức đã được công nhận là nguyên đơn dân sự là người tham gia tố tụng hình sự. Bộ luật tố tụng hình sự quy định cụ thể các quyền và nghĩa vụ của họ trong tố tụng hình sự.

Theo khoản 2 Điều luật đang được bình luận, nguyên đơn dân sự có các quyền sau đây:

– Quyền được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ quy định tại Điều này;

– Quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu;

– Quyền trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá;

– Quyền được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án;

– Quyền yêu cầu giám định, định giá tài sản theo quy định của pháp luật;

– Quyền đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật;

– Quyền đề nghị mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường;

– Quyền tham gia phiên tòa; trình bày ý kiến, đề nghị chủ tọa phiên tòa hỏi người tham gia phiên tòa; tranh luận tại phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn; xem biên bản phiên tòa;

– Quyền tự bảo vệ, nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình;

– Quyền tự khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

– Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án về phần bồi thường thiệt hại;

– Các quyền khác theo quy định của pháp luật.

Các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng có trách nhiệm bảo đảm cho nguyên đơn dân sự thực hiện các quyền của họ.

Nguyên đơn dân sự có những nghĩa vụ nhất định. Theo khoản 3 Điều luật đang được bình luận, nguyên đơn dân sự có các nghĩa vụ sau:

– Nghĩa vụ phải có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

– Nghĩa vụ phải trình bày trung thực những tình tiết liên quan đến việc bồi thường thiệt hại;

– Nghĩa vụ phải chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Điều luật đang được bình luận có những sửa đổi, bổ sung nhất định. Các thiệt hại do tội phạm gây ra được quy định rộng hơn so với trước đây và sửa đổi, bổ sung một số quyền theo hướng cụ thể và chính xác hơn.

2. Quyền của nguyên đơn dân sự

Nguyên đơn dân sự hoặc đại diện của họ có quyền:

- Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ;

- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu;

- Trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá;

- Được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án;

- Yêu cầu giám định, định giá tài sản theo quy định của pháp luật;

- Đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật;

- Đề nghị mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường;

- Tham gia phiên toà; trình bày ý kiến, đề nghị chủ toạ phiên toà hỏi người tham gia phiên toà; tranh luận tại phiên toà để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn; xem biên bản phiên toà;

- Tự bảo vệ, nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình;

- Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

- Kháng cáo bản án, quyết định của toà án về phần bồi thường thiệt hại: Nguyên đơn dân sự tham gia tố tụng trong vụ án hình sự là để giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại của họ. Vì vậy, nguyên đơn dân sự chỉ có quyền kháng cáo về phần bồi thường mà không có quyền kháng cáo về phần hình phạt.

- Các quyền khác theo quy định của pháp luật.

3. Nghĩa vụ của nguyên đơn dân sự

- Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

- Trình bày trung thực những tình tiết liên quan đến việc bồi thường thiệt hại;

- Chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

4. Pháp nhân có thể tham gia với tư cách nguyên đơn

Pháp nhân là một tổ chức được thành lập hợp pháp, có cơ quan điều hành, có tài sản độc lập với các chủ thể khác, tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình, nhân danh mình để tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập. Khi có tranh chấp, pháp nhân tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn hoặc bị đơn dân sự hoặc yêu cầu cơ quan trọng tài giải quyết các tranh chấp trong lĩnh vực thương mại.

Đại diện theo pháp luật của pháp nhân. Pháp nhân là tổ chức được thành lập hợp pháp, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình, được nhân danh mình tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập. Bản chất pháp nhân vốn là thực thể pháp lý nhân tạo, tự bản thân nó không có cơ thể sinh học để có thể tự mình hành động. Mọi hoạt động của pháp nhân phải được thực hiện thông qua hành vi của người đại diện từ khi thành lập cho đến khi chấm dứt hoạt động. Người đại diện của pháp nhân có thể là đại diện theo pháp luật hoặc theo ủy quyền. Đối với người đại diện theo pháp luật, Điều 137 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định, người đại diện theo pháp luật của pháp nhân bao gồm:

Một là, người được pháp nhân chỉ định theo điều lệ: đối với các pháp nhân thương mại thì người đại diện theo pháp luật của pháp nhân là người được xác định theo Điều lệ của chính pháp nhân đó. Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân thương mại sẽ đại diện cho pháp nhân thực hiện các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của pháp nhân, đại diện cho pháp nhân với tư cách nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài, Tòa án và các quyền và nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật. Ví dụ, đối với pháp nhân là công ty cổ phần, trường hợp chỉ có một người đại diện theo pháp luật, thì Chủ tịch Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc hoặc Tổng giám đốc là người đại diện theo pháp luật của công ty; trường hợp Điều lệ không có quy định khác thì Chủ tịch Hội đồng quản trị là người đại diện theo pháp luật của công ty (Khoản 2 Điều 134 Luật Doanh nghiệp năm 2020);

Hai là, người có thẩm quyền đại diện theo quy định của pháp luật: đối với pháp nhân phi thương mại, người đại diện theo pháp luật của pháp nhân được xác định trong các văn bản quy phạm pháp luật.

>> Xem thêm: Mẫu đơn bãi nại vụ án hình sự, giảm nhẹ hình phạt mới nhất 2021

Ví dụ, Điều 20 Luật Giáo dục đại học năm 2012 quy định:

“Hiệu trưởng trường cao đẳng, trường đại học, giám đốc học viện, đại học (sau đây gọi chung là hiệu trưởng) là người đại diện cho cơ sở giáo dục đại học trước pháp luật, chịu trách nhiệm quản lý các hoạt động của cơ sở giảo dục đại học. Hiệu trưởng do cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm hoặc công nhận".

Như vậy, hiệu trưởng trường Đại học, Cao đẳng, giám đốc học viện... là người đại diện được xác định theo cơ chế này;

Ba là, người do Tòa án chỉ định trong quá trình tố tụng tại Tòa án. Mọi hoạt động tố tụng của pháp nhân sẽ được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân. Trong trường hợp pháp nhân không có người đại diện theo pháp luật hoặc có nhiều người cùng là đại diện theo pháp luật thì Tòa án chỉ định một người đại diện cho pháp nhân tham gia tố tụng. Toà án sẽ lựa chọn người đại diện phù hợp nhất, có khả năng đại diện vào bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp tốt nhất cho pháp nhân hoặc cá nhân đang tham gia tố tụng tại Toà.

5.Căn cứ pháp lý về quy định của nguyên đơn dân sự

1- Nguyên đơn dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại.
2- Nguyên đơn dân sự hoặc người đại diện của họ có quyền: a- Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ quy định tại Điều này; b- Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; c- Trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá; d- Được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án; đ- Yêu cầu giám định, định giá tài sản theo quy định của pháp luật; e- Đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật; g- Đề nghị mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường; h- Tham gia phiên tòa; trình bày ý kiến, đề nghị chủ tọa phiên tòa hỏi người tham gia phiên tòa; tranh luận tại phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn; xem biên bản phiên tòa; i- Tự bảo vệ, nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình; k- Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; l- Kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án về phần bồi thường thiệt hại; m- Các quyền khác theo quy định của pháp luật.
3- Nguyên đơn dân sự có nghĩa vụ: a- Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; b- Trình bày trung thực những tình tiết liên quan đến việc bồi thường thiệt hại; c- Chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng."

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực tố tụng hình sự về quyền và nghĩa vụ của nguyên đơn dân sự, người bị hại, bị can, bị cáo, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể.

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê