Mục lục bài viết

Trong các giao dịch dân sự, thương mại, hay trong việc thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, luôn tồn tại những rủi ro không lường trước được, đe dọa đến khả năng hoàn thành cam kết của các bên. Sự kiện bất khả kháng chính là một chế định pháp lý quan trọng được thiết lập để giải quyết những tình huống bế tắc này. Vậy, bản chất của sự kiện bất khả kháng là gì? Nó được pháp luật Việt Nam (cụ thể là Bộ luật Dân sự) quy định như thế nào về các điều kiện áp dụng, hậu quả pháp lý và trách nhiệm miễn trừ?  

1. Sự kiện bất khả kháng là gì?

Nền tảng pháp lý cho khái niệm sự kiện bất khả kháng tại Việt Nam được quy định tại Khoản 1, Điều 156 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015. Điều luật này định nghĩa một cách súc tích và bao quát như sau:

“Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.”.

Một điểm cần lưu ý là định nghĩa này được đặt trong chương về "thời hiệu" của BLDS 2015, cụ thể là tại điều luật quy định về thời gian không tính vào thời hiệu khởi kiện. Tuy nhiên, trong thực tiễn pháp lý, định nghĩa này đã được thừa nhận và áp dụng rộng rãi cho toàn bộ các quan hệ pháp luật dân sự, thương mại và các lĩnh vực pháp luật khác khi cần xác định một sự kiện có phải là bất khả kháng hay không. Nó được xem là định nghĩa gốc, là tiêu chuẩn chung mà hệ thống pháp luật Việt Nam sử dụng.   

2. Các yếu tố cấu thành sự kiện bất khả kháng

Để một sự kiện được pháp luật Việt Nam công nhận là "bất khả kháng", nó phải thỏa mãn đồng thời và một cách tích lũy ba yếu tố cốt lõi được nêu trong định nghĩa tại Khoản 1, Điều 156 BLDS 2015. Ngoài ra, thực tiễn xét xử còn đòi hỏi một yếu tố thứ tư không thể thiếu là mối quan hệ nhân quả trực tiếp. Việc không chứng minh được dù chỉ một trong các yếu tố này cũng sẽ khiến yêu cầu miễn trừ trách nhiệm bị bác bỏ.

2.1. Yếu tố 1: Tính "khách quan" 

Tính khách quan là điều kiện tiên quyết đầu tiên. Một sự kiện được coi là khách quan khi nó xảy ra hoàn toàn độc lập với ý chí chủ quan của các bên trong hợp đồng, nằm ngoài phạm vi kiểm soát và không phát sinh từ lỗi của họ. Sự kiện này không thể do chính bên viện dẫn sự kiện bất khả kháng hoặc bất kỳ bên nào trong hợp đồng cố ý hay vô ý tạo ra.   

Yếu tố này nhằm đảm bảo rằng một bên không thể tự tạo ra một "trở ngại" rồi dựa vào đó để trốn tránh nghĩa vụ của mình.

Ví dụ minh họa:

  • Một cơn bão lớn làm sập nhà xưởng, khiến nhà sản xuất không thể giao hàng đúng hẹn. Cơn bão là một hiện tượng tự nhiên, hoàn toàn khách quan.
  • Ngược lại, nếu nhà xưởng bị cháy do hệ thống điện không được bảo trì đúng quy cách, gây chập điện, thì đây là sự kiện phát sinh từ sự cẩu thả, tức là có lỗi của chủ nhà xưởng. Dù hậu quả (nhà xưởng bị cháy) có thể nghiêm trọng, nhưng nguyên nhân của nó không khách quan và do đó không thể được coi là sự kiện bất khả kháng.   

2.2. Yếu tố 2: Tính "Không thể lường trước được"

Yếu tố này đòi hỏi sự kiện phải có tính chất bất thường, mà tại thời điểm các bên giao kết hợp đồng, họ không thể dự đoán một cách hợp lý rằng nó sẽ xảy ra. Tiêu chuẩn để đánh giá tính "không thể lường trước" không dựa trên nhận thức chủ quan của riêng các bên, mà thường được xem xét dựa trên tiêu chuẩn của "một người bình thường, cẩn trọng trong hoàn cảnh tương tự" (reasonable person standard).   

Điều này có nghĩa là các bên được kỳ vọng phải có sự mẫn cán nhất định trong việc tiên lượng các rủi ro thông thường liên quan đến lĩnh vực kinh doanh và bối cảnh thực hiện hợp đồng của họ.

Ví dụ minh họa:

  • Một trận động đất xảy ra tại một khu vực chưa từng ghi nhận hoạt động địa chấn trong lịch sử được xem là không thể lường trước được.   
  • Tuy nhiên, một công ty vận tải cam kết giao hàng bằng đường sông qua một khu vực thường xuyên xảy ra lũ lụt vào đúng mùa mưa bão. Nếu việc giao hàng bị đình trệ do lũ, công ty này sẽ rất khó để lập luận rằng đây là sự kiện không thể lường trước, bởi đó là một rủi ro có thể dự báo và vốn có của việc kinh doanh trong điều kiện đó. Tương tự, sự thay đổi về nhu cầu thị trường hay khó khăn tài chính của một bên thường không được coi là bất khả kháng vì chúng được xem là những rủi ro kinh doanh thông thường mà doanh nghiệp phải lường trước và quản lý.   

2.3. Yếu tố 3: Tính "không thể khắc phục được" 

Đây được xem là yếu tố khắt khe và khó chứng minh nhất. Một sự kiện chỉ được coi là bất khả kháng nếu hậu quả của nó không thể được ngăn chặn, loại bỏ hay giảm thiểu, mặc dù bên bị ảnh hưởng đã "áp dụng mọi biện pháp cần thiết và trong khả năng cho phép".   

Cụm từ này hàm chứa một "nghĩa vụ nỗ lực hành động" (duty to mitigate). Bên bị ảnh hưởng không được phép ở trong thế bị động và trông chờ vào việc được miễn trách nhiệm. Họ phải chủ động tìm kiếm các giải pháp thay thế, thực hiện các biện pháp hợp lý để vượt qua trở ngại hoặc hạn chế thiệt hại.   

Ví dụ minh họa:

  • Một nhà cung cấp nguyên liệu không thể giao hàng cho nhà máy vì tuyến đường bộ duy nhất đã bị phá hủy hoàn toàn do sạt lở đất. Trong trường hợp này, trở ngại có thể được xem là không thể khắc phục.
  • Tuy nhiên, nếu có một tuyến đường sắt hoặc đường thủy khác có thể vận chuyển hàng hóa, dù chi phí cao hơn và thời gian lâu hơn, bên cung cấp có nghĩa vụ phải xem xét và thực hiện phương án này. Nếu họ không làm vậy mà chỉ đơn giản tuyên bố bất khả kháng, họ có thể bị coi là chưa đáp ứng được yếu tố "không thể khắc phục được".

2.4. Yếu tố 4: Mối quan hệ nhân quả trực tiếp

Mặc dù không được nêu rõ trong định nghĩa của BLDS 2015, thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Tòa án và Trọng tài luôn yêu cầu một yếu tố thứ tư: phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa sự kiện bất khả kháng và việc không thể thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.   

Bên viện dẫn bất khả kháng phải chứng minh rằng chính sự kiện đó là nguyên nhân trực tiếp, quyết định, làm cho việc thực hiện nghĩa vụ trở nên bất khả thi. Nếu sự kiện chỉ là một nguyên nhân gián tiếp, một yếu tố góp phần, hoặc nếu có các nguyên nhân khác xen vào, thì yêu cầu miễn trừ trách nhiệm có thể sẽ không được chấp nhận.   

Ví dụ minh họa:

  • Đại dịch COVID-19 bùng phát (sự kiện). Chính phủ ban hành Chỉ thị 16 về giãn cách xã hội, yêu cầu đóng cửa toàn bộ các nhà máy không thiết yếu (nguyên nhân trực tiếp). Do đó, công ty A không thể sản xuất và giao lô hàng điện tử cho đối tác B (vi phạm nghĩa vụ). Ở đây, chuỗi nhân quả là trực tiếp và rõ ràng.
  • Ngược lại, một công ty C cũng trong thời kỳ đại dịch nhưng không bị yêu cầu đóng cửa. Họ không giao được hàng do gặp khó khăn về dòng tiền và một số nhân viên nghỉ việc. Công ty C không thể viện dẫn COVID-19 là sự kiện bất khả kháng, vì nguyên nhân trực tiếp dẫn đến vi phạm là khó khăn tài chính và quản trị nhân sự, chứ không phải một mệnh lệnh hành chính trực tiếp từ chính phủ ngăn cản họ hoạt động.

Việc phải thỏa mãn đồng thời cả bốn yếu tố này tạo ra một "bài kiểm tra" pháp lý rất nghiêm ngặt. Doanh nghiệp không thể chỉ đơn giản viện dẫn một sự kiện vĩ mô đã xảy ra. Họ phải chuẩn bị một bộ hồ sơ chứng cứ vững chắc, chứng minh chi tiết từng yếu tố, đặc biệt là nỗ lực khắc phục và mối liên hệ nhân quả trực tiếp, để có thể bảo vệ thành công lập trường của mình.

3. Quy định về sự kiện bất khả kháng

Pháp luật Việt Nam điều chỉnh vấn đề sự kiện bất khả kháng chủ yếu thông qua hai văn bản pháp luật quan trọng: Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005 (LTM). Giữa hai văn bản này có một sự phân công vai trò rõ ràng: BLDS đóng vai trò là luật chung, đưa ra các nguyên tắc và định nghĩa nền tảng, trong khi LTM là luật chuyên ngành, quy định chi tiết các thủ tục và hậu quả áp dụng riêng cho các hoạt động thương mại.

3.1. Sự kiện bất khả kháng theo Bộ luật Dân sự 2015

BLDS 2015 là văn bản pháp luật "xương sống", cung cấp các quy định gốc về sự kiện bất khả kháng, áp dụng cho mọi giao dịch dân sự trừ khi có luật chuyên ngành quy định khác.

  • Điều 156 BLDS 2015: Đây là điều luật quan trọng nhất, cung cấp định nghĩa pháp lý chính thức và duy nhất về sự kiện bất khả kháng và trở ngại khách quan. Như đã phân tích, định nghĩa này là tiêu chuẩn để xác định bản chất của một sự kiện.   
  • Khoản 2, Điều 351 BLDS 2015: Điều khoản này quy định về hậu quả pháp lý cơ bản khi một sự kiện bất khả kháng xảy ra. Cụ thể:

"Trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.".   

Quy định này xác lập nguyên tắc miễn trừ trách nhiệm dân sự (ví dụ: trách nhiệm bồi thường thiệt hại) cho bên vi phạm nếu vi phạm đó là kết quả trực tiếp của một sự kiện bất khả kháng. Tuy nhiên, BLDS 2015 không liệt kê cụ thể các loại trách nhiệm dân sự nào được miễn, mà chỉ nêu một cách chung chung. Đồng thời, điều luật này cũng mở ra khả năng cho các bên có thể "thỏa thuận khác" trong hợp đồng, ví dụ như thỏa thuận rằng một bên vẫn phải chịu trách nhiệm ngay cả khi có sự kiện bất khả kháng xảy ra (mặc dù điều này hiếm gặp trong thực tế).

3.2. Sự kiện bất khả kháng theo Luật Thương mại 2005

Đối với các hợp đồng được giao kết nhằm mục đích sinh lợi giữa các thương nhân (hợp đồng thương mại), LTM 2005 có những quy định cụ thể và mang tính thủ tục cao hơn.

Xác định "xảy ra sự kiện bất khả kháng" là một trong bốn trường hợp mà bên vi phạm hợp đồng thương mại được miễn trách nhiệm (Khoản 1(b), Điều 294 LTM 2005). LTM 2005 không đưa ra định nghĩa riêng về sự kiện bất khả kháng mà áp dụng định nghĩa chung từ BLDS 2015.   

Một điểm ưu việt của LTM 2005 là đã làm rõ các chế tài thương mại cụ thể nào sẽ được miễn trừ khi có sự kiện bất khả kháng. Các chế tài này bao gồm:

  • Phạt vi phạm (Điều 300).   
  • Bồi thường thiệt hại (Điều 303).   
  • Tạm ngừng thực hiện hợp đồng, đình chỉ thực hiện hợp đồng và huỷ bỏ hợp đồng.   

Điều 295 LTM 2005 quy định một chế tài rõ ràng cho việc vi phạm nghĩa vụ thông báo: nếu bên vi phạm không thông báo hoặc thông báo không kịp thời cho bên kia thì phải bồi thường thiệt hại. Thiệt hại ở đây được hiểu là những thiệt hại phát sinh do chính hành vi không thông báo hoặc thông báo chậm trễ gây ra.   

  • Nghĩa vụ thông báo: Bên vi phạm phải "thông báo ngay bằng văn bản" cho bên kia về trường hợp miễn trách nhiệm và những hậu quả có thể xảy ra. Khi sự kiện chấm dứt, cũng phải thông báo ngay.   
  • Nghĩa vụ chứng minh: Bên vi phạm có nghĩa vụ "chứng minh với bên bị vi phạm về trường hợp miễn trách nhiệm của mình".   

Sự tương tác giữa hai bộ luật này cho thấy một nguyên tắc áp dụng pháp luật quan trọng: đối với các hợp đồng thương mại, các bên phải tuân thủ đồng thời cả hai. Họ phải chứng minh sự kiện đáp ứng đủ các yếu tố nội dung theo định nghĩa của BLDS 2015, và đồng thời phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thủ tục (thông báo, chứng minh) theo quy định của LTM 2005. Đây có thể xem là một "cái bẫy" pháp lý, nơi một doanh nghiệp có thể có một lý do bất khả kháng hoàn toàn chính đáng về mặt nội dung, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu lơ là, bỏ qua các bước thủ tục bắt buộc.

4. Kết luận

Qua việc phân tích khái niệm và các quy định pháp luật liên quan, có thể thấy sự kiện bất khả kháng là một "van an toàn" không thể thiếu trong hệ thống pháp luật hợp đồng. Nó không chỉ là cơ sở pháp lý để miễn trừ trách nhiệm khi nghĩa vụ không thể thực hiện do các yếu tố khách quan, không lường trước và không thể khắc phục được, mà còn thể hiện nguyên tắc công bằng và chia sẻ rủi ro giữa các bên. Việc nắm vững các quy định chi tiết về điều kiện xác định, thủ tục thông báo và hậu quả pháp lý của sự kiện bất khả kháng là vô cùng quan trọng. Điều này giúp các chủ thể không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trước những biến cố bất ngờ, mà còn xây dựng được những điều khoản hợp đồng chặt chẽ, lường trước được rủi ro, góp phần duy trì tính ổn định và sự minh bạch trong các quan hệ dân sự và thương mại.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!