Thẩm quyền đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, có những trường hợp người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mắc bệnh tâm thần hoặc rối loạn hành vi, không đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của mình. Khi đó, việc áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trở thành yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm an toàn xã hội và phù hợp với tính nhân đạo của pháp luật. Để biện pháp này được thực hiện đúng quy định, việc xác định cơ quan, người có thẩm quyền đề nghị áp dụng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bảo đảm tính khách quan và chính xác trong quá trình tố tụng.

1. Thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là gì? 

Thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là một hoạt động pháp lý đặc thù trong hệ thống thi hành án hình sự, nhằm bảo đảm việc áp dụng các quyết định của Tòa án hoặc Viện kiểm sát đối với những trường hợp người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc người đang chấp hành án nhưng mắc bệnh tâm thần, hoặc bệnh lý khác khiến họ mất khả năng nhận thức hay khả năng điều khiển hành vi. Theo khoản 14 Điều 3 Luật Thi hành án hình sự 2019, đây là quá trình mà cơ quan và người có thẩm quyền buộc các đối tượng này phải được đưa vào cơ sở chuyên môn để điều trị bắt buộc, nhằm phục hồi năng lực hành vi và giảm thiểu nguy cơ gây nguy hiểm cho xã hội.

Biện pháp bắt buộc chữa bệnh mang bản chất nhân đạo nhưng đồng thời cũng mang yếu tố phòng ngừa xã hội rõ rệt. Đối tượng áp dụng không chỉ bao gồm người phạm tội đang chấp hành án, mà còn cả những người có hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng do tình trạng bệnh lý nên chưa đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự. Việc thi hành biện pháp này nhằm bảo đảm rằng người bệnh không tiếp tục gây nguy hại, đồng thời được điều trị để khôi phục khả năng nhận thức và điều khiển hành vi nhằm phục vụ cho quá trình tố tụng hoặc thi hành án sau này.

Hoạt động thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan như cơ quan thi hành án hình sự, Viện kiểm sát, Tòa án và các cơ sở y tế chuyên ngành. Đây không chỉ là một biện pháp cưỡng chế, mà còn là một cơ chế pháp lý có tính bảo vệ kép: bảo vệ xã hội khỏi các hành vi nguy hiểm có thể tái diễn và bảo vệ chính người bệnh bằng việc bảo đảm quyền được điều trị theo quy định của pháp luật. Mục tiêu cuối cùng là phục hồi sức khỏe tâm thần cho người bị áp dụng biện pháp, bảo đảm các quyền con người, đồng thời tạo điều kiện cho họ tiếp tục tham gia vào quá trình tố tụng hoặc nối lại việc chấp hành án khi tình trạng sức khỏe cho phép.

2. Thẩm quyền đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

Thẩm quyền đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh được quy định tại khoản 1 điều 136 Luật thi hành án hình sự 2019 nhằm bảo đảm rằng chỉ những cơ quan có trách nhiệm trực tiếp trong hoạt động tố tụng và thi hành án mới được đặt vấn đề áp dụng biện pháp đặc biệt này. Trong giai đoạn điều tra, việc xem xét một người có dấu hiệu mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh lý làm mất khả năng nhận thức là yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định trách nhiệm hình sự. Do đó, cơ quan đang thụ lý vụ án tại giai đoạn điều tra là chủ thể có thẩm quyền đề nghị Viện kiểm sát cùng cấp xem xét, bởi họ là đơn vị nắm giữ hồ sơ vụ án, trực tiếp tiến hành các biện pháp điều tra và có điều kiện phát hiện kịp thời các biểu hiện bất thường về năng lực hành vi của người bị buộc tội.

Khi vụ án đã chuyển sang giai đoạn thi hành án, thẩm quyền đề nghị lại thuộc về những cơ quan trực tiếp quản lý người đang chấp hành án, bao gồm trại giam, trại tạm giam và cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh. Đây là những đơn vị có điều kiện thường xuyên tiếp xúc, theo dõi và đánh giá tình trạng sức khỏe tâm thần của phạm nhân. Khi phát hiện dấu hiệu người chấp hành án mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi, họ có thể đề nghị Tòa án có thẩm quyền xem xét áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Mục tiêu là đảm bảo an toàn cho bản thân phạm nhân cũng như môi trường giam giữ, đồng thời bảo đảm quá trình thi hành án diễn ra phù hợp với tình trạng sức khỏe thực tế của họ.

Đáng chú ý, hệ thống pháp luật hiện hành có sự điều chỉnh về mặt thuật ngữ liên quan đến cơ quan có thẩm quyền xem xét đề nghị. Theo quy định mới tại Điểm d Khoản 1 Điều 2 của Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025, từ ngày 01/7/2025, cụm từ “Tòa án nhân dân cấp tỉnh” được thay thế bằng “Tòa án nhân dân khu vực” trong các điều luật tương ứng, trong đó có quy định về thẩm quyền tại khoản 1 Điều 136 Luật Thi hành án hình sự. Sự thay đổi này không phải là sự thay đổi thẩm quyền nội dung, mà là điều chỉnh về mô hình tổ chức tòa án theo chủ trương cải cách tư pháp, hướng đến tinh gọn bộ máy, nâng cao tính độc lập và chuyên nghiệp của cơ quan xét xử. Điều đó đồng nghĩa rằng các đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn thi hành án sẽ được gửi đến Tòa án nhân dân khu vực – cơ quan được tái cấu trúc nhằm đảm nhận vai trò xét xử ở phạm vi rộng hơn, khách quan và thống nhất hơn.

Như vậy, thẩm quyền đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh được xây dựng theo hướng bảo đảm tính hợp lý ở từng giai đoạn tố tụng: cơ quan điều tra đề nghị trong giai đoạn điều tra để bảo đảm xác định đúng năng lực trách nhiệm hình sự; cơ quan quản lý phạm nhân đề nghị trong giai đoạn thi hành án để bảo đảm an toàn, nhân đạo và đúng pháp luật. Sự điều chỉnh về cơ quan được đề nghị kể từ năm 2025 cho thấy chính sách pháp luật ngày càng hoàn thiện theo hướng đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và phù hợp với thực tiễn áp dụng.

3. Hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

Hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là căn cứ pháp lý quan trọng giúp cơ quan có thẩm quyền xem xét một cách toàn diện về tình trạng sức khỏe tâm thần của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc người đang chấp hành án. Theo quy định tại khoản 2 điều 136 Luật thi hành án hình sự 2019, cơ quan đề nghị phải chuẩn bị hồ sơ một cách chặt chẽ, khoa học và đầy đủ nhằm bảo đảm rằng quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh được đưa ra trên cơ sở khách quan, chính xác và phù hợp với yêu cầu của pháp luật.

Thành phần quan trọng đầu tiên của hồ sơ là quyết định của Viện kiểm sát hoặc Tòa án về việc áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh. Đây là văn bản thể hiện ý chí của cơ quan có thẩm quyền, là căn cứ làm phát sinh quá trình thi hành biện pháp tư pháp và cũng là cơ sở để các cơ quan liên quan thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình trong việc đưa người đó vào cơ sở bắt buộc chữa bệnh.

Cùng với đó, kết luận giám định pháp y tâm thần của Hội đồng giám định giữ vai trò trung tâm trong hồ sơ. Đây là tài liệu mang tính chuyên môn, xác định chính xác tình trạng bệnh lý tâm thần của người được đề nghị, làm rõ mức độ mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Kết luận giám định vừa là cơ sở để cơ quan tiến hành tố tụng đề nghị áp dụng biện pháp, vừa là yếu tố thuyết phục đối với Tòa án hoặc Viện kiểm sát khi xem xét phê chuẩn.

Ngoài ra, lý lịch cá nhân của người bị đề nghị áp dụng biện pháp cũng là một phần không thể thiếu trong hồ sơ. Thông tin về nhân thân, tiền sử bệnh, quá trình chấp hành án hoặc quá trình tham gia tố tụng giúp cơ quan có thẩm quyền hiểu rõ hơn về hoàn cảnh của người này, từ đó đảm bảo việc áp dụng biện pháp được đặt trong bối cảnh đầy đủ, khách quan và phù hợp nhất.

Cuối cùng, hồ sơ còn phải có các tài liệu liên quan khác nhằm làm rõ các yếu tố cần thiết phục vụ cho việc áp dụng biện pháp tư pháp. Tùy từng trường hợp, đây có thể là biên bản quan sát biểu hiện bất thường, báo cáo từ cán bộ quản lý giam giữ, tài liệu y tế hoặc các văn bản thu thập trong quá trình điều tra, xét xử và thi hành án. Những tài liệu này có giá trị bổ trợ, góp phần củng cố nhận định về tình trạng thực tế của người được đề nghị.

Pháp luật cũng đặt ra trách nhiệm khác nhau tùy theo chủ thể đề nghị. Trong giai đoạn điều tra, cơ quan đang thụ lý vụ án là đơn vị có thẩm quyền đề nghị Viện kiểm sát cùng cấp, bởi họ là cơ quan trực tiếp tiếp xúc, đánh giá và phát hiện các dấu hiệu bất thường của người bị buộc tội. Khi vụ án đã chuyển sang giai đoạn thi hành án, trách nhiệm đề nghị thuộc về trại giam, trại tạm giam hoặc cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh, bởi đây là những cơ quan trực tiếp quản lý phạm nhân và có điều kiện theo dõi liên tục tình trạng sức khỏe của họ.

Như vậy, hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh không chỉ là tập hợp các giấy tờ theo thủ tục, mà còn là công cụ thể hiện toàn diện thực trạng sức khỏe tâm thần của người được áp dụng và là cơ sở để các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra quyết định đúng đắn, vừa bảo đảm tính nhân đạo, vừa bảo đảm sự an toàn của xã hội và tính nghiêm minh của pháp luật.

4. Trách nhiệm lập hồ sơ và phối hợp thi hành khi cơ quan tiến hành tố tụng tự mình quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh

Căn cứ khoản 3 Điều 136 Luật Thi hành án hình sự 2019, khi Viện kiểm sát hoặc Tòa án trực tiếp ra quyết định áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, chính cơ quan đã ban hành quyết định đó phải chịu trách nhiệm lập hồ sơ và tổ chức việc chuyển giao người bị áp dụng biện pháp đến cơ sở chữa bệnh bắt buộc. Quy định này phản ánh rõ nguyên tắc “cơ quan ra quyết định phải bảo đảm thi hành quyết định”, nhằm tránh tình trạng chậm trễ, đùn đẩy trách nhiệm hoặc khoảng trống pháp lý trong giai đoạn chuyển tiếp giữa quyết định áp dụng biện pháp và việc đưa người vào cơ sở chữa bệnh.

Trong trường hợp này, Viện kiểm sát hoặc Tòa án không chỉ lập đầy đủ hồ sơ theo quy định (bao gồm quyết định áp dụng biện pháp, kết luận giám định, lý lịch cá nhân và các tài liệu liên quan), mà còn phải chủ động phối hợp với cơ quan đang thụ lý giải quyết vụ án trong giai đoạn điều tra hoặc với trại giam, trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện trong giai đoạn thi hành án để bảo đảm việc đưa người bệnh vào đúng cơ sở chữa bệnh chuyên môn.

Cơ chế này giúp duy trì sự thống nhất và thông suốt trong quá trình thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, đặc biệt trong những trường hợp mà cơ quan tiến hành tố tụng nhận thấy cần phải áp dụng ngay lập tức biện pháp này để bảo đảm an toàn xã hội hoặc phục vụ yêu cầu tố tụng. Việc quy định rõ ràng trách nhiệm của từng chủ thể cũng góp phần hạn chế tình trạng người bệnh bị bỏ mặc, chậm được đưa đi chữa trị hoặc xảy ra sai sót trong quá trình áp dụng biện pháp. Qua đó, pháp luật hướng đến mục tiêu bảo đảm an toàn cho cộng đồng, đồng thời bảo vệ quyền lợi của người bị mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh lý gây mất khả năng nhận thức bằng việc bảo đảm họ được đưa đến cơ sở điều trị đúng chuyên môn và đúng trình tự pháp luật.

Kết luận 

Biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh chỉ phát huy đúng ý nghĩa khi thẩm quyền đề nghị được thực hiện đúng luật và dựa trên căn cứ giám định rõ ràng. Xác định đúng thẩm quyền không chỉ bảo đảm quyền và lợi ích của người được đề nghị chữa bệnh mà còn giúp các cơ quan tố tụng thống nhất trong xử lý vụ án. Nhờ đó, pháp luật vừa bảo vệ trật tự xã hội, vừa thể hiện tính nhân văn trong việc hỗ trợ người mắc bệnh tâm thần trong quá trình tố tụng hình sự.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.