Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi giải quyết nguồn tin về tội phạm

Giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm là giai đoạn mở đầu, mang tính then chốt trong toàn bộ quá trình tố tụng hình sự, quyết định việc có hay không một vụ án hình sự được khởi tố. Trong giai đoạn này, Viện kiểm sát (VKS) nhân dân đóng vai trò trung tâm trong việc đảm bảo mọi hoạt động kiểm tra, xác minh được thực hiện đúng pháp luật, nhằm đạt được mục tiêu kép là "chống oan sai" và "chống bỏ lọt tội phạm".

1. Nguồn tin về tội phạm là gì?

Trước khi phân tích thẩm quyền cụ thể, cần làm rõ khái niệm "nguồn tin về tội phạm" và vị trí, vai trò của Viện kiểm sát trong giai đoạn tố tụng đặc biệt này. Theo quy định tại Điều 144 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015), "nguồn tin về tội phạm" là cơ sở pháp lý ban đầu để các cơ quan có thẩm quyền xem xét, xác minh và quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Các nguồn tin này bao gồm :

• Tố giác của cá nhân;
• Tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân (bao gồm cả tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng);
• Kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước;
• Lời khai của người phạm tội tự thú;
• Thông tin về tội phạm do cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện.

Đây là giai đoạn tố tụng đầu tiên , và vai trò của Viện kiểm sát trong giai đoạn này đã có sự thay đổi mang tính nền tảng so với các quy định trước đây. BLTTHS 2015 xác định rõ VKS thực hiện song song hai chức năng:

• Thực hành quyền công tố: Là hoạt động của VKS sử dụng các quyền năng pháp lý do luật định để xem xét việc khởi tố, quyết định các vấn đề pháp lý quan trọng nhằm mục đích buộc tội (nếu có căn cứ).
• Kiểm sát hoạt động tư pháp: Là hoạt động của VKS nhằm kiểm tra, giám sát tính hợp pháp trong các hành vi và quyết định của Cơ quan điều tra (CQĐT) cũng như các cơ quan, tổ chức khác có liên quan trong việc tiếp nhận và giải quyết nguồn tin.

Sự thay đổi lớn nhất của BLTTHS 2015 là chuyển vai trò của VKS từ thụ động (chỉ "kiểm sát" sau khi CQĐT đã thực hiện) sang chủ động và đồng hành. VKS thực hành quyền công tố và kiểm sát ngay từ khi tiếp nhận nguồn tin, có quyền đề ra yêu cầu xác minh, thay vì chỉ chờ đợi kết quả từ CQĐT. Sự tham gia sớm và tích cực này nhằm đảm bảo việc tuân thủ pháp luật được thực hiện nghiêm túc ngay từ khâu ban đầu, là "chốt chặn" đầu tiên để chống oan sai và ngăn ngừa việc bỏ lọt tội phạm.

2. Cơ sở pháp lý về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi giải quyết nguồn tin về tội phạm

Về mặt pháp lý, các nhiệm vụ và quyền hạn của VKS trong giai đoạn này được quy định trực tiếp tại Điều 159 BLTTHS 2015 (Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi thực hành quyền công tố trong việc giải quyết nguồn tin về tội phạm)  và Điều 160 BLTTHS 2015 (Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát khi kiểm sát việc giải quyết nguồn tin về tội phạm).

Bên cạnh đó, Điều 165 BLTTHS 2015, mặc dù có tiêu đề quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của VKS trong giai đoạn điều tra, nhưng lại bao hàm nhiều thẩm quyền mang tính nền tảng, được áp dụng đối với các quyết định tố tụng phát sinh trong hoặc ngay tại thời điểm kết thúc giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm (ví dụ: phê chuẩn lệnh bắt khẩn cấp, hủy bỏ quyết định không khởi tố vụ án).

Do đó, để có cái nhìn toàn diện, việc phân tích phải đặt các quyền hạn tại Điều 165 trong mối liên hệ với các quy định tại Điều 159 và 160.

Dựa trên cơ sở pháp lý nêu trên, 07 nhóm nhiệm vụ và quyền hạn cốt lõi của VKS trong giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm được phân tích chi tiết như sau:

2.1. Quyền phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định tố tụng của Cơ quan điều tra 

"Phê chuẩn" là hoạt động tố tụng của Viện kiểm sát, thông qua đó VKS xem xét, đối chiếu tính hợp pháp (về thủ tục, thẩm quyền) và tính có căn cứ (về chứng cứ, nội dung) của một quyết định hoặc lệnh do CQĐT ban hành. Đây là một cơ chế "kiểm soát quyền lực". Các quyết định của CQĐT liên quan đến việc hạn chế quyền con người, quyền công dân (như bắt, giữ, khám xét) chỉ chính thức có hiệu lực pháp lý khi được VKS phê chuẩn. 

Quyền này được quy định tại Khoản 4 Điều 165 BLTTHS 2015 và áp dụng cho các biện pháp tố tụng có thể phát sinh trong quá trình kiểm tra, xác minh nguồn tin:

• Phê chuẩn Lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp (Điều 110 BLTTHS 2015): Khi CQĐT bắt người khẩn cấp (có thể xảy ra khi đang xác minh tin báo), hồ sơ đề nghị phê chuẩn phải được gửi "ngay" cho VKS. VKS có thời hạn 12 giờ để ra quyết định phê chuẩn hoặc không phê chuẩn. Nếu VKS không phê chuẩn, người bị bắt phải được trả tự do ngay lập tức.
• Phê chuẩn Quyết định gia hạn tạm giữ (Điều 118 BLTTHS 2015): Áp dụng khi cần thêm thời gian để củng cố chứng cứ trước khi khởi tố bị can.
• Phê chuẩn Lệnh khám xét, thu giữ (Điều 193 BLTTHS 2015): Việc khám xét nơi ở, nơi làm việc để tìm kiếm chứng cứ liên quan đến nguồn tin về tội phạm phải được VKS phê chuẩn (trừ trường hợp không thể trì hoãn).
• Phê chuẩn Quyết định khởi tố bị can (Điều 179 BLTTHS 2015): Ngay sau khi kết thúc giai đoạn tin báo bằng Quyết định khởi tố vụ án, nếu CQĐT ra Quyết định khởi tố bị can, VKS phải xem xét phê chuẩn.

Quyền phê chuẩn là cơ chế kiểm soát trực tiếp và quan trọng nhất của VKS nhằm "chống oan sai". Các hoạt động như bắt, giữ, khám xét là những hành vi can thiệp nghiêm trọng nhất đến quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp bảo hộ. Bằng việc yêu cầu VKS (một cơ quan độc lập với CQĐT) phải "gật đầu" thông qua việc phê chuẩn, pháp luật đảm bảo rằng việc hạn chế quyền con người là thực sự cần thiết, có căn cứ pháp luật, và ngăn chặn sự tùy tiện, lạm quyền từ cơ quan điều tra.

2.2. Quyền quyết định gia hạn thời hạn giải quyết nguồn tin về tội phạm

Tại Khoản 2 Điều 159 BLTTHS 2015 và được cụ thể hóa tại Khoản 2 Điều 147 BLTTHS 2015. Pháp luật quy định thời hạn giải quyết nguồn tin về tội phạm rất nghiêm ngặt để bảo vệ quyền lợi của người tố giác (sớm nhận được kết quả) và người bị tố giác (không bị "treo" vô thời hạn).

• Thời hạn thông thường: 20 ngày kể từ ngày nhận được nguồn tin. CQĐT phải kiểm tra, xác minh và ra một trong các quyết định (khởi tố, không khởi tố, tạm đình chỉ).
• Trường hợp phức tạp: Nếu vụ việc có nhiều tình tiết phức tạp hoặc phải xác minh tại nhiều địa điểm, thời hạn có thể kéo dài nhưng không quá 02 tháng.
• Thẩm quyền gia hạn của VKS: Trường hợp hết 02 tháng mà vẫn chưa thể kết thúc, CQĐT phải có văn bản đề nghị VKS cùng cấp. Viện trưởng VKS có thẩm quyền xem xét, quyết định gia hạn 01 lần, không quá 02 tháng.

VKS chỉ ra quyết định gia hạn khi có văn bản đề nghị của CQĐT và xét thấy lý do kéo dài là khách quan, chính đáng (ví dụ: cần thời gian trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản, hoặc chờ trả lời từ cơ quan khác).

Việc trao quyền gia hạn cho VKS thay vì CQĐT là một cơ chế kiểm soát thủ tục. Nó đảm bảo rằng việc kéo dài thời hạn (tổng cộng có thể lên đến 04 tháng) là có căn cứ, hợp pháp, tránh tình trạng CQĐT "ngâm" hồ sơ, thiếu trách nhiệm hoặc cố ý kéo dài thời gian xác minh.

2.3. Quyền yêu cầu cơ quan điều tra khởi tố vụ án hình sự

Tại Khoản 4 Điều 159 và Khoản 1 Điều 165 BLTTHS 2015 quy định, VKS sử dụng như một biện pháp khắc phục vi phạm của CQĐT, cụ thể:

• CQĐT tiến hành xác minh nguồn tin và ra Quyết định không khởi tố vụ án hình sự.
• VKS, trong quá trình thực hiện chức năng kiểm sát (theo Điều 160), xem xét quyết định này và nhận thấy quyết định đó là không có căn cứ (ví dụ: có đủ dấu hiệu tội phạm nhưng CQĐT lại kết luận không khởi tố).
• Lúc này, VKS sẽ thực hiện hai hành vi: Ra quyết định hủy bỏ Quyết định không khởi tố của CQĐT và Ra quyết định yêu cầu CQĐT phải khởi tố vụ án hình sự.

Theo các quy định về phối hợp liên ngành, khi nhận được yêu cầu khởi tố của VKS, CQĐT phải ra quyết định khởi tố vụ án trong thời hạn 03 ngày. Trường hợp CQĐT không nhất trí hoặc không thực hiện yêu cầu này, VKS có quyền trực tiếp ra Quyết định khởi tố vụ án hình sự và gửi cho CQĐT để tiến hành điều tra theo thủ tục chung. Đây là cơ chế giải quyết xung đột pháp lý, khẳng định VKS (với tư cách là cơ quan thực hành quyền công tố) có thẩm quyền pháp lý cuối cùng trong việc quyết định khởi tố một vụ án, đảm bảo mục tiêu "chống bỏ lọt tội phạm".

2.4. Quyền hủy bỏ các quyết định tố tụng không có căn cứ và trái pháp luật của CQĐT

"Hủy bỏ" là hành vi tố tụng của VKS nhằm vô hiệu hóa (chấm dứt hoàn toàn hiệu lực pháp lý) một quyết định do CQĐT ban hành. Quyền này được áp dụng khi VKS phát hiện quyết định đó là trái pháp luật (sai về thẩm quyền, thủ tục) hoặc không có căn cứ (sai về nội dung, đánh giá chứng cứ).

Quyền này được quy định tại Khoản 4 Điều 165 BLTTHS 2015 và thường áp dụng đối với các quyết định sau:

• Hủy bỏ Quyết định không khởi tố vụ án hình sự: Như đã phân tích ở trên, đây là trường hợp phổ biến nhất để VKS chống bỏ lọt tội phạm.
• Hủy bỏ Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin về tội phạm: CQĐT có thể ra quyết định tạm đình chỉ khi đã trưng cầu giám định, định giá tài sản hoặc ủy thác xác minh nhưng chưa có kết quả (căn cứ Điều 148 BLTTHS 2015). Tuy nhiên, nếu VKS kiểm sát và thấy lý do tạm đình chỉ là không có căn cứ, hoặc CQĐT cố ý "lạm dụng" việc tạm đình chỉ để kéo dài thời gian, VKS sẽ ra quyết định hủy bỏ quyết định tạm đình chỉ đó và yêu cầu CQĐT phục hồi việc giải quyết nguồn tin.

Khi một quyết định bị VKS hủy bỏ, mọi thủ tục tố tụng phải quay trở lại trạng thái pháp lý trước khi quyết định đó được ban hành. CQĐT phải tiếp tục các hoạt động xác minh, giải quyết nguồn tin theo yêu cầu và dưới sự kiểm sát chặt chẽ của VKS.

2.5. Quyền trực tiếp kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin của CQĐT và các cơ quan khác

Đây là nhiệm vụ, quyền hạn kiểm sát cốt lõi được quy định tại Điều 160 BLTTHS 2015. VKS thực hiện quyền này thông qua hai hình thức chính:

• Kiểm sát hồ sơ : VKS kiểm sát các hồ sơ, tài liệu, quyết định mà CQĐT chuyển đến (ví dụ: hồ sơ đề nghị gia hạn, hồ sơ đề nghị phê chuẩn, quyết định không khởi tố...).
• Trực tiếp kiểm sát : VKS chủ động thành lập đoàn và cử Kiểm sát viên đến làm việc trực tiếp tại trụ sở của CQĐT và các cơ quan khác có thẩm quyền tiếp nhận tin báo (như Công an cấp xã, phường, Đồn Biên phòng, Kiểm lâm...) để kiểm tra, giám sát tại chỗ.

Nội dung kiểm sát trực tiếp: Khi kiểm sát trực tiếp, VKS sẽ kiểm tra toàn diện :

• Kiểm tra Sổ thụ lý tin báo (xem có tiếp nhận đầy đủ không, có vào sổ ngay lập tức không, có bỏ sót tin báo nào không).
• Kiểm tra các hồ sơ đang giải quyết (xem tiến độ xác minh, có tuân thủ thời hạn không).
• Kiểm tra các hồ sơ tạm dừng, tạm đình chỉ xác minh (xem lý do tạm đình chỉ có hợp pháp và có căn cứ không).

Nếu các quyền như "phê chuẩn" hay "hủy bỏ" mang tính khắc phục hậu quả (tức là CQĐT đã ra quyết định sai và VKS sửa sai), thì quyền "trực tiếp kiểm sát" mang tính phòng ngừa. Bằng cách kiểm tra tại chỗ, VKS có thể phát hiện sớm các vi phạm về thủ tục (ví dụ: nhận tin báo nhưng "quên" không vào sổ, sắp hết thời hạn nhưng chưa tiến hành xác minh...) và ra văn bản yêu cầu khắc phục ngay lập tức. Điều này giúp ngăn chặn vi phạm ngay từ khi nó mới manh nha, trước khi dẫn đến hậu quả bỏ lọt tội phạm hoặc oan sai.

2.6. Quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm

Quyền này được quy định tại Chương XXXIII BLTTHS 2015 và được khẳng định trong Luật Tổ chức VKSND 2014, sửa đổi, bổ sung năm 2025. Trong giai đoạn giải quyết nguồn tin, VKS có thẩm quyền tiếp nhận và giải quyết các khiếu nại, tố cáo của cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan đến các hành vi hoặc quyết định tố tụng của CQĐT, Điều tra viên, Cán bộ điều tra.

Các trường hợp khiếu nại phổ biến:

• Người tố giác khiếu nại Quyết định không khởi tố vụ án của CQĐT vì cho rằng quyết định này bỏ lọt tội phạm.
• Người tố giác khiếu nại việc CQĐT không giải quyết tin báo, vi phạm thời hạn giải quyết (quá 20 ngày hoặc 02 tháng mà không có bất kỳ quyết định nào).
• Người bị tố giác khiếu nại hành vi của Điều tra viên trong quá trình xác minh (ví dụ: triệu tập nhiều lần không có lý do chính đáng, có hành vi vi phạm thủ tục).

Thời hạn giải quyết khiếu nại lần đầu (do Viện trưởng VKS cùng cấp giải quyết) là 07 ngày kể từ ngày nhận được khiếu nại. Nếu người khiếu nại không đồng ý với quyết định giải quyết của VKS cấp dưới, họ có quyền khiếu nại lên Viện trưởng VKS cấp trên trực tiếp. Quyết định giải quyết của VKS cấp trên là quyết định có hiệu lực pháp luật.

Quyền này biến VKS thành cơ quan giám sát bên ngoài và là kênh pháp lý bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Nó đảm bảo rằng người dân (dù là người tố giác hay người bị tố giác) có một cơ quan độc lập để khiếu nại khi họ cho rằng CQĐT có vi phạm, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan tiến hành tố tụng.

2.7. Các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật

Bên cạnh 06 nhóm quyền hạn chính nêu trên, VKS còn thực hiện các nhiệm vụ quan trọng khác, chủ yếu quy định tại Điều 160 BLTTHS 2015, nhằm đảm bảo quá trình kiểm sát được toàn diện:

Quyền yêu cầu cung cấp tài liệu (Khoản 5, Điều 160): VKS có quyền yêu cầu CQĐT và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải cung cấp hồ sơ, tài liệu liên quan (mà không cần đợi CQĐT tự chuyển) để VKS thực hiện việc kiểm sát.

Giải quyết tranh chấp về thẩm quyền (Khoản 4, Điều 160): Khi có sự tranh chấp về thẩm quyền giải quyết nguồn tin (ví dụ: vụ việc xảy ra ở địa bàn giáp ranh giữa hai huyện, hoặc giữa cơ quan Công an và Quân đội), VKS sẽ là cơ quan đứng ra xem xét và ra quyết định cuối cùng về thẩm quyền giải quyết, đảm bảo vụ việc không bị "đẩy" qua lại.

Yêu cầu thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra (Khoản 3(đ), Điều 160): Trong quá trình kiểm sát, nếu VKS phát hiện Điều tra viên hoặc Cán bộ điều tra được phân công xác minh có vi phạm pháp luật, không khách quan (ví dụ: có quan hệ thân thích với người bị tố giác), VKS có quyền ra văn bản yêu cầu Thủ trưởng CQĐT phải thay đổi người tiến hành tố tụng đó.

3. Trách nhiệm của Viện kiểm sát khi thực thi nhiệm vụ, quyền hạn

Trong tố tụng hình sự, quyền hạn luôn đi liền với trách nhiệm pháp lý. Viện kiểm sát, với tư cách là cơ quan được trao nhiều quyền năng pháp lý quan trọng, phải chịu trách nhiệm tương ứng đối với các quyết định và hành vi của mình.

Trách nhiệm trong thực hành quyền công tố: VKS phải chịu trách nhiệm pháp lý về các quyết định của mình. Nếu VKS ra quyết định phê chuẩn một lệnh bắt người khẩn cấp không có căn cứ, dẫn đến việc làm oan công dân, VKS phải chịu trách nhiệm về quyết định phê chuẩn sai trái đó. Ngược lại, nếu VKS quyết định không phê chuẩn (ví dụ: không phê chuẩn lệnh khám xét) dẫn đến việc bỏ lọt chứng cứ quan trọng, VKS cũng phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Trách nhiệm trong kiểm sát: VKS không chỉ chịu trách nhiệm về hành vi của mình mà còn chịu trách nhiệm nếu thiếu kiểm sát dẫn đến vi phạm của CQĐT. Nếu CQĐT ra quyết định không khởi tố rõ ràng là bỏ lọt tội phạm, nhưng VKS (vì lý do chủ quan hoặc thiếu trách nhiệm) không phát hiện ra hoặc không thực hiện quyền hủy bỏ và yêu cầu khởi tố, thì VKS cũng phải chịu trách nhiệm liên đới về việc bỏ lọt tội phạm đó.

Luật Tổ chức VKSND 2014 khẳng định rõ chức năng của VKS là đảm bảo pháp luật được tuân thủ nghiêm minh và thống nhất. Viện trưởng Viện kiểm sát phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về các quyết định của mình và các quyết định của Kiểm sát viên thuộc quyền quản lý.

Kết luận

Việc Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 tăng cường và làm rõ các nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm là một bước tiến pháp lý quan trọng. Sự chuyển dịch từ vai trò kiểm sát thụ động sang chủ động thực hành quyền công tố và kiểm sát đồng hành đã đặt VKS vào vị trí "then chốt" của hoạt động tố tụng ban đầu.

Bảy nhóm quyền hạn đã được phân tích, từ việc phê chuẩn các biện pháp hạn chế quyền con người, quyết định gia hạn, đến quyền hủy bỏ các quyết định trái pháp luật của Cơ quan điều tra, đều là những cơ chế kiểm soát quyền lực cụ thể. Mục tiêu cuối cùng của các quy định này là đảm bảo việc khởi tố hay không khởi tố một vụ án phải tuyệt đối có căn cứ và hợp pháp, thực hiện đồng thời mục tiêu kép là không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm. Việc nắm vững các quy định này không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ đối với các cơ quan tiến hành tố tụng mà còn giúp người dân và các tổ chức giám sát hiệu quả hoạt động tư pháp.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!