Tiền ảo là gì? Pháp luật Việt Nam về tiền ảo?

1. Cơ sở pháp lý

- Bộ luật dân sự năm 2015

- Bộ luật Hình sự năm l2015 sửa đổi bổ sung năm 2017

- Luật phòng, chống rửa tiền năm 2012

- Nghị định 88/2019/NĐ-CP

2. Tiền ảo là gì?

Tiền ảo không phải là “tiền điện tử”. Tiền điện tử là giá trị tiền thật được lưu giữ dưới dạng điện tử để sử dụng làm phương tiện thanh toán, gồm hai hình thức là thẻ ngân hàng trả trước và ví điện tử.

3. Đặc điểm của tiền ảo là gì? Pháp luật Việt Nam về tiền ảo?

Còn tiền ảo (virtual currency), mà đại diện phổ biến nhất là Bitcoin, tuy chưa được pháp luật chính thức điều chỉnh, nhưng có thể rút ra một số đặc điểm như sau:

Thứ nhất, nó không phải là công nghệ, mà là một sản phẩm ứng dụng của công nghệ Blockchain;

Thứ hai, nó không phải là đồng tiền, cũng không phải là tiền điện tử chính thức, mà là tiền kỹ thuật số và có một số đặc điểm của đồng tiền;

Thứ ba, nó không phải là loại tài sản vật, tiền hay giấy tờ có giá, mà là một loại quyền tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2012;

Thứ tư, nó không bị pháp luật cấm việc tạo ra và giao dịch nói chung như đầu tư, kinh doanh, trao đổi, tặng cho, mà chỉ cấm việc phát hành, cung ứng và sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán. (Điều 26.6.d Nghị định 88/2019/NĐ-CP và Điều 206.1.h Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017).

Tuy nhiên, rất khó có thể phân biệt sự khác nhau giữa các hành vi hợp pháp là trao đổi giữa các loại tiền ảo với nhau; trao đổi tiền ảo với các loại hàng hoá, tài sản khác; tạo ra, cung cấp và sử dụng tiền ảo để trao đổi với các hàng hoá, tài sản khác; với các hành vi bất hợp pháp là phát hành, cung ứng và sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán hay mua bán hàng hoá, tài sản bằng tiền ảo.

Năm 2018, Chính phủ đã chỉ đạo Ngân hàng Nhà nước “phối hợp với các bộ, ngành liên quan đấu tranh, phòng ngừa, ngăn chặn các hoạt động lợi dụng hệ thống ngân hàng, hệ thống thanh toán để mua bán, trao đổi tiền ảo, sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán trái với quy định pháp luật” (Nghị định 88/2019/NĐ-CP)

Trên cơ sở đó, Ngân hàng Nhà nưóc đã có chỉ thị, trong đó yêu cầu: “Các tổ chức tín dụng, tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán không được cung ứng dịch vụ thanh toán, thực hiện giao dịch thẻ, cấp tín dụng qua thẻ, hỗ trợ xử lý, thanh toán, chuyển tiền, bù trừ và quyết toán, chuyển đổi tiền tệ, thực hiện giao dịch thanh toán, chuyển tiền qua biên giới liên quan tới giao dịch tiền ảo cho khách hàng do có thể phát sinh những rủi ro về rửa tiền, tài trợ khủng bố, gian lận, trốh thuế. Như vậy, chỉ thị này không chỉ ngăn chặn tiền ảo tham gia vào chức năng thanh toán, mà còn ngăn chặn các tổ chức tín dụng và tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán tham gia vào mọi giao dịch khác liên quan đến tiền ảo.

Báo cáo kết quả nghiên cứu Đề tài khoa học cấp Bộ “Các khía cạnh pháp lý của tiền ảo: Thực tiễn các nước và một số kinh nghiệm cho Việt Nam đã nhận định: “pháp luật Việt Nam chưa có bất cứ ghi nhận chính thức nào thể hiện sự công nhận tiền ảo là một loại tài sản. Do đó, ở Việt Nam hiện nay, tiền ảo không phải là tài sản”. Đồng thời, Báo cáo cũng kiến nghị pháp luật cần ghi nhận tiền ảo là một loại tài sản khác (với tinh thần là loại tài sản thứ 5 ngoài 4 loại tài sản hiện hành theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản).

Thực ra, tiền ảo là một sự tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào sự định danh cụ thể của pháp luật thì nó cũng đương nhiên là một loại quyền tài sản. Chỉ có vấn đề là, tiền ảo có chính thức là một loại hàng hóa hay không theo quy định của pháp luật thương mại, hay đi xa hơn nữa có phải là một phương tiện thanh toán hay không theo quy định của pháp luật ngân hàng, thì mới cần sự thừa nhận của pháp luật. Không cần phải được bộ nào hay văn bản quy phạm pháp luật nào xác định thì tiền ảo mới là tài sản.

Năm 2017, Toà án nhân dân tỉnh Bến Tre đã phán quyết trong một bản án, không công nhân việc thu thuế từ hoạt động kinh doanh tiền ảo, vì cho rằng tiền ảo không phải là hàng hoá.

Trong khi trước đó, Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2012 đã giải thích “Tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, có thể tồn tại dưới hình thức vật chất hoặc phi vật chất; động sản hoặc bất động sản; hữu hình hoặc vô hình; các chứng từ hoặc công cụ pháp lý chứng minh quyền sở hữu hoặc lợi ích đối với tài sản đó” (khoản 2 Điều 4 Luật phòng, chống rửa tiền năm 2012).

Vào các năm 2014 và 2017, Ngân hàng Nhà nước đã giải thích: Tiền ảo là một loại tài sản, hàng hóa và không phải là một phương tiện thanh toán. Nếu phát hành, cung ứng, sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán sẽ vi phạm pháp luật hành chính và hình sự.

Năm 2016, Bộ Tài chính đã xác định tiền ảo là quyền tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 và là hàng hoá theo quy đinh của Luật Thương mại năm 2005 (sửa đổi, bổ sung nám 2017). Vì vậy, việc mua, bán tiền ảo là hoạt động mua, bán hàng hóa và được xếp vào loại hình hoạt động kinh doanh thương mại phải chịu thuế theo quy định của các luật thuế liên quan.

Năm 2018, Bộ Công Thương cũng đã gián tiếp thừa nhận tiền ảo là một loại tài sản.

Theo thông báo từ Ngân hàng Nhà nước, kể từ ngày 1/1/2018, việc phát hành, cung ứng, sử dụng Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác làm phương tiện thanh toán là không hợp pháp và bị cấm tại Việt Nam.

Theo đó, kể từ ngày 1/1/2018, hành vi phát hành, cung ứng, sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp (bao gồm cả Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác) có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điểm h Khoản 1 Điều 206 Bộ luật Hình sự năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Tuy nhiên, quy định không đề cập tới việc mua/bán Bitcoin trên các sàn giao dịch quốc tế, cũng như việc sở hữu tài sản Bitcoin của mỗi cá nhân, tổ chức.

Tính hợp pháp của Bitcoin vẫn còn vấn đề gây tranh cãi trên toàn cầu. Hiện tại đã có 107/251 nước chấp nhận Bitcoin. Việt Nam nằm trong danh sách những nước xem Bitcoin là bất hợp pháp.

Ở Việt Nam, khái niệm về tài sản ảo, tiền điện tử chưa được nêu trong bất cứ văn bản quy phạm pháp luật, không do bất cứ ngân hàng nhà nước nào phát hành và được lưu trữ bằng phương thức điện tử.

Không chỉ riêng Việt Nam mà nhiều nước trên thế giới đang gặp các vấn đề pháp lý về quản lý tài sản ảo, tiền ảo. Đây là vấn đề rất mới nên các chính phủ chưa có khung pháp lý quá sớm mà chờ đợi thêm.

4. Vì sao tiền ảo chưa được công nhận ở Việt Nam?

Sau đây là các lý do chi tiết vì sao tiền ảo cũng không được pháp luật Việt Nam thừa nhận:

+ Các giao dịch thương mại hay dân sự thanh toán bằng Bitcoin mang tính chất ẩn danh, chủ thể của quan hệ không xác định được danh tính và chủ thể của các bên quan hệ không biết rõ về nhau, mà chỉ thông qua mạng Internet.

+ Thuộc tính của Bitcoin là tiền ảo được lưu giữ dưới dạng kỹ thuật số nên có nhiều nguy cơ bị xâm phạm, bị chiếm đoạt, bị thay đổi dữ liệu hoặc bị ngừng giao dịch.

+ Không có cơ quan giám sát, không có cơ quan trung gian, quan hệ sử dụng Bitcoin tự do, tự phát theo một quy ước giữa các bên chủ thể tham gia giao dịch không công khai. Giá trị Bitcoin biến động mạnh theo thời gian hoạt động ngắn nên ẩn chứa nhiều nguy cơ bong bóng và những rủi ro tiềm ẩn trong giao dịch, bị thiệt hại về tài sản mà không được bảo vệ bằng các cơ chế pháp lý. Ngược lại, Bitcoin không bị chi phối và kiểm soát giao dịch bởi một cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền nào, nên chủ sở hữu Bitcoin phải tự chịu mọi rủi ro.

5. Phân biệt tiền ảo, tiền kỹ thuật số và tiền mã hóa

Trên đây là phân tích của chúng tôi về các vấn đề pháp lý về tiền ảo và phân loại tiền ảo.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác!

Luật Minh Khuê (Sưu tầm và biên tập)