Trả lời:

Bối cảnh được tạo nên bởi các yếu tố khách quan mà trong đó một cuộc điều tra hay một giai đoạn điều tra hoặc một hoạt động điều tra diễn ra vào một thời điểm nhất định gọi là tình huống điều tra. Tình huống điều tra rất đa dạng, phong phú và hết sức phức tạp trên nhiều phương diện khác nhau. Dưới đây là một số tình huống cơ bản dẫn đến điều tra vụ án hình sự. Những tình huống này không chì có ý nghĩa điều chỉnh công tác điều tra trong giai đoạn đầu mà suốt cà toàn bộ quá trình đỉều tra vụ án.

1. Tổ chức điều tra vụ án mà trước đó có tiến hành các hoạt động nghiệp vụ

Hoạt động nghiệp vụ ở đây được hiểu theo nghĩa rộng là hoạt động của cơ quan công an, của Viện Kiểm sát, của thanh ưa Nhà nước và của các cơ quan, đơn vị khác có khả năng phát hiện, thu thập tài liệu về vụ án đã xảy ra.

Với tình huống điều tra này thường có những khó khăn và thuận lợi đối với việc điều tra toàn bộ vụ án như:

Bước vào cuộc điều tra, cơ quan điều tra đã có một số lượng tài liệu trinh sát nhất định làm cơ sở cho việc điều tra vụ án. số lượng tài liệu, chứng cứ ít hay nhiều tuỳ thuộc vào hoạt động nghiệp vụ của các cơ quan chức năng. Tuy nhiên ít nhất đã có đủ căn cứ để khởi tố vụ án, khởi tố một hoặc một số bị can trong vụ án, áp dụng một số biện pháp ngăn chặn, xây dựng kế hoạch và nêu giả thuyết điều tra.

Vì đã có các hoạt động nghiệp vụ trước và tài liệu, chứng cứ do các hoạt động này thu được nên phải tính đến trong quá trình điều tra việc củng cố, hợp pháp hoá các tài liệu đó, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để phối hợp chặt chẽ với những cơ quan đơn vị đã tiến hành các hoạt động nghiệp vụ trước đó. Nhờ các hoạt động nghiệp vụ đã được tiến hành trước cho nên có thể thu hẹp các giả thuyết điều tra, chủ yếu là các giả thuyết điều tra cơ bản. Do vậy, giảm bớt được số lượng các hoạt động điều tra và các hoạt động bổ ượ. Mặt khác chủ động thực hiện có kế hoạch mối quan hệ phối hợp giữa các lực lượng và các biện pháp trong quá trình điều tra.

2. Tổ chức điều tra vụ án đột xuất xảy ra

Trong thực tiễn, cơ quan điều tra thường tiến hành điều tra những vụ án mà trước đó chưa có hoạt động nghiệp vụ của các cơ quan chức năng. Điều tra những vụ án như thế được gọi là điều tra các vụ án xảy ra đột xuất. Điều tra các vụ án xảy ra đột xuất trong thực tiễn chiếm một tỷ lệ khá lớn. Những vụ án này thường rơi vào trường hợp phạm tội quả tang hay trương hợp tội phạm đã xảy ra, sau đó quần chúng phát hiện và báo cho cơ quan điều tra biết... Những vụ án loại này thường xảy ra hai khả năng:

- Có sự kiện phạm tội xảy ra song chưa phát hiện được ai là kẻ gây án;

- Có sự kiện phạm tội xảy ra, đã phát hiện ra kẻ gây án.

Do có tình huống đột xuất nên tổ chức điều tra những vụ án loại này thường có những đặc điểm sau:

Số lượng tài liệu ban đầu làm cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch điều tra, đặt già thuyết điều tra và tiến hành các hoạt động điều tra rất ít ỏi, đặc biệt là những tài liệu về nhân thân kẻ có hành vi phạm tội.

Ngay từ đầu đã phải áp dụng hàng loạt các hoạt động cấp bách để thu thập tài liệu, xử lý tình huống cụ thể. Do số lượng các giả thuyết nhiều nên số lượng các hoạt động điều tra và các hoạt động khác rất lớn. Trong trường hợp bắt giữ được đối tượng gây án. thì hỏi người bị bắt là công việc cấp bách và rất quan trọng.

Mức độ chủ động trong công tác điều tra bị hạn chế, nhất là tổ chức mối quan hệ phối hợp trong quá trình điều tra.

Thường có điều tra tại hiện trường và khám nghiệm hiện trường trong giai đoạn đầu tổ chức điều tra vụ án. Trong một số trường hợp có thể phải tổ chức truy tìm thủ phạm gây án, lục soát hàng loạt địa điểm, tìm kiếm tử thi.

3. Quy định về tổ chức lực lượng điều tra vụ án theo nhóm

Trong thực tiễn điều tra, tuỳ thuộc vào từng đặc điểm của từng vụ án mà có thể tổ chức cho một nhóm hay một điều tra viên tiến hành điều tra một vụ án cụ thể.

Trường hợp vụ án do một điều tra viên tiến hành điều tra thì trình tự cơ bản như luật định. Trong trường hợp do một nhóm điều tra viên tiến hành đỉều tra thì có thể tổ chức như sau:

1. Nhóm điều tra được thành lập để tiến hành điều tra toàn bộ vụ án và đôi khi có thể chỉ tiến hành một hoặc một số hoạt động điều tra phức tạp. Thành phần của nhóm điều tra có thể thay đổi trong quá trình điều tra vụ án cho phù hợp với thực tế.

2. Số lượng của nhóm, điều tra phụ thuộc vào số các giả thuyết phải kiểm tra, sổ lượng người phải truy cứu trách nhiệm hình sự, số lượng các hoạt động điều tra và các hoạt động nghiệp vụ khác phải tiên hành.

3. Trong nhóm điều tra bắt buộc phải có một số điều tra viên. Ngoài ra, tuỳ theo tính chất, đặc điểm công việc và khả năng của cơ quan điều tra mà có thêm thành viên của các lực lượng khác tham gia nhóm điều tra. Nhóm điều tra được phân chia như sau:

- Nhóm trưởng

Nhóm trưởng do một điều tra viên giàu kinh nghiệm nhất đảm nhận, là người được phân công lãnh đạo nhóm. Công việc của nhóm trưởng là thụ lý điều tra vụ án, thống nhất lãnh đạo toàn bộ công việc điều tra, duy trì quan hệ tiếp xúc giữa các thành viên trong nhóm, tiến hành các hoạt động điều tra phức tạp nhất, phân công và quản lý công việc của các thành viên trong nhóm, tổ chức quan hệ với các đơn vị khác, bảo đảm những đỉều kiện bình thường cho nhóm hoạt động, kiểm tra công việc của các thành viên khác.

- Các thành viên của nhóm

Mỗi thành viên của nhóm có nhiệm vụ tìm hiểu diễn biến vụ án và chịu trách nhiệm về phần việc của mình được phân công. Thường xuyên tiếp xúc và trao đổi các thông tin cần thiết với các thành viên khác trong nhóm. Mỗi thành viên cũng có thể được huy động tham gia vào các hoạt động điều tra phức tạp của thành viên khác.

4. Khi thấy cần thiết hoặc theo lịch quy định, có thể tổ chức toàn nhóm thảo luận kết quả công việc đã làm, phân tích tài liệu, nêu những nhận định mới, bổ sung hay thay đổi kế hoạch phối hợp với các lực lượng khác để làm rõ vụ án.

5. Dựa trên cơ sở lịch làm việc chung của toàn nhóm, mỗi thành viên cần có lịch công tác riêng của mình. Trong đó cần tính tới mối quan hệ với các thành viên khác của nhóm để bảo đảm sự hài hoà công việc của bản thân cũng như toàn nhóm.

Nhóm điều tra phải chịu sự lãnh đạo của thủ trưởng cơ quan điều tra và của thủ trưởng hành chính cấp trên. Đối với những vụ án quan trọng, phức tạp, quy mô lớn thì nhóm điều tra có thể do thủ trưởng hoặc phó thủ trưởng cơ quan điều tra trực tiếp đảm nhận.

4. Quy định về chỉ đạo điều tra vụ án hình sự

Tổ chức chỉ đạo điều tra vụ án hình sự được điều chỉnh bởi các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự và các quy phạm hành chính.

Theo quy định tại Điều 36 Bộ luật Tố tụng hình sự thì thủ trưởng cơ quan điều tra chịu trách nhiệm trực tiếp tổ chức điều tra và chỉ đạo mọi hoạt động của cơ quan điều tra. Thù trưởng cơ quan điều tra có những thẩm quyền quan trọng nhất về điều tra vụ án hình sự của cơ quan điều tra. Đồng thời, theo quy định tại các điều 19, 20, 21, 22, 23, 24 Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 thì Cục trưởng cục trinh sát biên phòng, chỉ huy trưởng Bộ đội biên phòng tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, trưởng đồn biên phòng; cục trưởng cục điều tra chống buôn lậu; cục trưởng cục kiểm tra sau thông quan, cục trưởng cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, chi cục trưởng chi cục Hải quan cửa khẩu; cục trưởng cục kiểm lâm, chi cục trường chi cục kiểm lâm, hạt trưởng hạt kiểm lâm, hạt trưởng hạt phúc kiểm lâm sản; cục trưởng, chỉ huy trưởng Vùng, Hải đoàn trưởng, Hải đội trưởng và đội trưởng cảnh sát biển; cục trưởng, trưởng phòng cảnh sát giao thông đường bộ, đường sắt, cảnh sát giao thông đường thuỷ, cảnh sát phòng cháy chữa cháy, cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, cảnh sát bảo vệ và hỗ trợ tư pháp; giám thị trại tạm giam, giám thị ttại giam; cục trưởng, trưởng phòng an ninh trực tiếp đấu ưanh phòng chống các tội phạm được quy định tại điều 12 Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự cũng là chủ thể trực tiếp tổ chức và chỉ đạo các hoạt động điều tra theo thẩm quyền mà pháp luật Tố tụng hình sự, Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự đã quy định. Khi các chù thể nói trên vắng mặt thì một cấp phó được uỷ nhiệm cũng sẽ được quyền tổ chức và chỉ đạo các hoạt động điều tra.

Theo điều 37 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì khi được phân công điều tra vụ án hình sự, điều tra viên tiến hành các hoạt động điều tra theo luật định. Trường hợp thuộc thẩm quyền của thủ trưởng cơ quan điều tra thì phải kiến nghị và xin quyết định.

Như vậy thủ trưởng cơ quan điều tra là người tổ chức chỉ đạo trực tiếp, toàn diện việc điều tra vụ án.

Tuy nhiên, việc tổ chức chỉ đạo điều tra trong thực tiễn còn bị chi phối ràng buộc bởi nhiều quy định của Đảng và Nhà nước và ngành công an, quân đội, Viện Kiểm sát. Hơn nữa tính chất, đặc điểm của vụ án, yêu cầu điều tra vụ án cũng ảnh hưởng đến tổ chức chỉ đạo điều tra.

Trường hợp điều tra vụ án do một nhóm điều tra viên tiến hành thì nhóm trưởng là người tổ chức cho nhóm điều tra thực hiện ý kiến chỉ đạo của thủ trưởng cơ quan điều tra và các thủ trưởng cấp trên.

Để chỉ đạo điều tra, thủ trưởng cơ quan điều tra cần nghiên cứu vụ án, nghe điều tra viên báo cáo rồi đưa ra những nhận định, chủ trương, yêu cầu điều tra vụ án; hướng dẫn điều tra viên thực hiện các quyết định của mình.

Mặt khác, thủ trưởng cơ quan điều tra cũng cần chỉ định và tổ chức mối quan hệ phối hợp giữa các lực lượng, phương tiện, biện pháp hỗ trợ cho quá trình điều tra cũng như mổi quan hệ phối hợp giữa cơ quan điều tra vói Viện Kiểm sát, toà án và các cơ quan hữu quan khác. Đây là quá trình phức tạp, đòi hỏi nỗ lực cao của thủ trưởng cơ quan điều tra mới có thể tạo được môi trường thuận lợi cho cuộc điều tra.

Ngoài ra thủ trưởng cơ quan điều tra phải thường xuyên kiểm tra công tác của điều tra viên. Những vấn đề cần quan tâm tổ chức chỉ đạo và thực hiện đúng thẩm quyền của thủ trưởng cơ quan điều tra trong vụ án là: khởi tố vụ án, khởi tố bị can, áp dụng các biện pháp ngăn chặn, các biện pháp và hình thức xử lý vụ án, xử lý bị can trong quá trình điều tra.

Luật Minh KHuê (sưu tầm & biên tập)