Phiên tòa có thể tạm ngừng xét xử vụ án hình sự trong những trường hợp nào?

Trong hoạt động tố tụng hình sự, phiên tòa xét xử được xem là giai đoạn trọng tâm, đòi hỏi sự nghiêm minh và tính liên tục để đảm bảo tiến độ giải quyết vụ án. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử luôn phát sinh những trở ngại khách quan và tạm thời, đòi hỏi pháp luật phải có cơ chế linh hoạt để giải quyết mà không làm ảnh hưởng đến nguyên tắc xét xử công bằng. 

Theo quy định tại Điều 297 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, tạm ngừng phiên tòa là một quyết định tố tụng đặc biệt được áp dụng khi cần thiết nhằm khắc phục những trở ngại tạm thời phát sinh trong quá trình xét xử mà không làm thay đổi bản chất vụ án. Việc tạm ngừng xét xử khác với hoãn phiên tòa, bởi mục đích của nó không phải là dừng toàn bộ tiến trình xét xử, mà chỉ là gián đoạn trong một khoảng thời gian nhất định để Hội đồng xét xử có điều kiện thu thập, xác minh, làm rõ các tình tiết mới hoặc chờ đợi điều kiện cần thiết cho việc tiếp tục phiên tòa.

1. Cơ sở pháp lý và định nghĩa bản chất của tạm ngừng phiên tòa

1.1. Cơ sở pháp lý

Chế định tạm ngừng phiên tòa được bổ sung vào điều 251 Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) 2015 nhằm khắc phục những bất cập của luật cũ và tạo ra một công cụ quản lý thủ tục linh hoạt hơn. Nền tảng tố tụng cho việc áp dụng chế định này xuất phát từ khoản 2 Điều 250 BLTTHS 2015, quy định rằng việc xét xử vụ án hình sự phải được tiến hành liên tục, trừ thời gian nghỉ và thời gian tạm ngừng phiên tòa. Việc bổ sung quy định này làm mềm dẻo nguyên tắc xét xử liên tục, cho phép Hội đồng xét xử (HĐXX) có những khoảng dừng ngắn để giải quyết các vấn đề phát sinh.   

Theo nguyên tắc chung, phiên tòa chỉ tạm ngừng khi đã chính thức được mở để xét xử. Thẩm quyền quyết định tạm ngừng phiên tòa thuộc về Hội đồng xét xử.   

1.2. Bản chất pháp lý của tạm ngừng phiên tòa

Dưới góc độ pháp lý, Tạm ngừng phiên tòa được định nghĩa là việc phiên tòa không tiếp tục các hoạt động tố tụng trong một khoảng thời gian ngắn, dựa trên các căn cứ cụ thể do pháp luật tố tụng hình sự quy định.   

​Bản chất pháp lý của Tạm ngừng là một biện pháp quản lý tố tụng mang tính chất tạm thời và linh hoạt. Nó được thiết lập nhằm khắc phục các trở ngại ngắn hạn phát sinh trong quá trình xét xử mà không làm gián đoạn tính liên tục về thủ tục của phiên tòa.

Mục đích chính của việc tạm ngừng xét xử là đảm bảo tính toàn diện của hồ sơ và bảo vệ quyền lợi tố tụng của người tham gia. Việc này cho phép Tòa án kịp thời xác minh, bổ sung các chứng cứ, tài liệu cần thiết trong thời gian ngắn. Đồng thời, nó tạo điều kiện để người tham gia hoặc người tiến hành tố tụng có thể tham gia lại phiên tòa khi sự vắng mặt do trở ngại khách quan (sức khỏe, bất khả kháng) chỉ mang tính tạm thời.   

Sự hiện diện của chế định Tạm ngừng cho thấy một nỗ lực của hệ thống tư pháp nhằm cân bằng giữa yêu cầu về hiệu quả tố tụng và sự công bằng. Nếu không có Tạm Ngừng, mọi trở ngại, dù là nhỏ nhất (như việc cần thu thập gấp một tài liệu có thể lấy được trong vài giờ), đều có thể buộc Tòa án phải Hoãn phiên tòa, dẫn đến việc phải xét xử lại từ đầu (Điều 297 BLTTHS) và gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực. Tạm ngừng 5 ngày giải quyết mâu thuẫn này bằng cách duy trì tính liên tục của phiên tòa trong khi vẫn đảm bảo hồ sơ được đầy đủ, công bằng.

2. Phiên tòa có thể tạm ngừng xét xử vụ án hình sự trong những trường hợp nào?

Khoản 1 Điều 251 BLTTHS 2015 quy định ba trường hợp Hội đồng xét xử có thể quyết định tạm ngừng phiên tòa, tất cả đều nhấn mạnh tính chất tạm thời và có thể khắc phục được của vấn đề phát sinh.

2.1. Trường hợp cần bổ sung hoặc xác minh chứng cứ (Điểm a)

2.1.1. Sự cần thiết phải xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ

Căn cứ này phát sinh khi tại phiên tòa, Hội đồng xét xử (HĐXX) nhận thấy có tài liệu, đồ vật, hoặc chứng cứ mới được xuất trình hoặc cần được làm rõ thêm mà không thể thực hiện ngay tại phòng xử án.

Điều kiện tiên quyết để áp dụng Tạm Ngừng là việc xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ đó không thể thực hiện ngay tại phiên tòa. Trong thời gian tạm ngừng, Tòa án có thể tiến hành các hoạt động tố tụng như tiếp nhận chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án do cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp, hoặc Thẩm phán chủ tọa phiên tòa có thể tiến hành hỏi những người cung cấp chứng cứ.   

2.1.2. Thời hạn tối đa để thực hiện

Yếu tố kiểm soát thời gian là cốt lõi: Việc bổ sung này phải có thể thực hiện được trong thời hạn 05 ngày, kể từ ngày HĐXX ra quyết định tạm ngừng phiên tòa.   

Giới hạn 5 ngày này là thước đo pháp lý cho tính chất "khắc phục được" của các trở ngại. Nếu vấn đề cần giải quyết đòi hỏi các thủ tục phức tạp, kéo dài hơn 5 ngày (ví dụ: giám định pháp y hoặc định giá tài sản quy mô lớn), thì việc áp dụng Tạm Ngừng là không phù hợp và HĐXX cần phải xem xét chuyển sang chế định Hoãn phiên tòa (Điều 297). Việc HĐXX quyết định Tạm Ngừng chứng tỏ họ đã có đánh giá sơ bộ rằng nguyên nhân gián đoạn là nhỏ, có thể kiểm soát và giải quyết được trong thời gian ngắn.

2.2. Trường hợp vắng mặt người tham gia tố tụng (Điểm b)

2.2.1. Lý do vắng mặt hợp lệ

Tạm ngừng phiên tòa có thể được áp dụng khi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng không thể tiếp tục tham gia phiên tòa do:

• Tình trạng sức khỏe (ví dụ: bị ốm đột xuất nhưng không nghiêm trọng).
• Sự kiện bất khả kháng (ví dụ: thiên tai, dịch bệnh).
• Trở ngại khách quan (ví dụ: tai nạn giao thông, sự cố kỹ thuật).

2.2.2. Điều kiện tối quan trọng về thời gian

Điều kiện tối quan trọng để áp dụng chế định này là người vắng mặt phải là người có khả năng tham gia lại phiên tòa trong thời gian 05 ngày tiếp theo, kể từ ngày tạm ngừng.   

Nếu người này không thể tham gia lại trong vòng 05 ngày, hoặc nếu sự vắng mặt đó thuộc các căn cứ nghiêm trọng khác (đặc biệt là đối với bị cáo, người bào chữa trong một số trường hợp), căn cứ tạm ngừng sẽ không còn hiệu lực và HĐXX phải xem xét Hoãn phiên tòa (theo Điều 297).   

2.3. Trường hợp vắng mặt Thư ký Tòa án (Điểm c)

Đây là căn cứ rõ ràng thứ ba được quy định tại Điểm c Khoản 1 Điều 251 BLTTHS 2015.   

Mặc dù việc vắng mặt Thư ký Tòa án tại phiên tòa có thể là căn cứ để tạm ngừng, đây lại là quy định mang tính chất có thể chứ không phải bắt buộc. Hội đồng xét xử sẽ dựa vào tình hình thực tiễn để quyết định tiếp tục xét xử hay tạm ngừng phiên tòa. Điều này phản ánh sự ưu tiên của pháp luật tố tụng trong việc duy trì tiến độ xét xử trừ khi việc vắng mặt Thư ký gây trở ngại nghiêm trọng đến việc ghi chép biên bản phiên tòa.

3. Quy trình và thủ tục ra quyết định tạm ngừng phiên tòa

3.1. Thẩm quyền quyết định và hình thức ban hành

Hội đồng xét xử (HĐXX) là cơ quan duy nhất có thẩm quyền quyết định tạm ngừng phiên tòa. Việc thảo luận và thông qua quyết định này diễn ra ngay tại phòng xử án.   

Điểm đặc trưng nhất của Tạm Ngừng Phiên Tòa là về hình thức của quyết định. Quyết định tạm ngừng phiên tòa không lập thành văn bản riêng (khác biệt cơ bản so với Hoãn phiên tòa). Thay vào đó, quyết định này phải được ghi chi tiết vào biên bản phiên tòa.   

Việc không lập văn bản riêng là một biện pháp giúp tiết kiệm thời gian và tăng tốc độ phản ứng của HĐXX trước các sự cố nhỏ. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi Thư ký Tòa án phải hết sức thận trọng và chính xác, ghi chép đầy đủ các thông tin quan trọng vào biên bản, bao gồm: lý do cụ thể của việc tạm ngừng (đảm bảo phù hợp Điều 251), thời điểm ra quyết định, và thời gian, địa điểm dự kiến tiếp tục phiên tòa. Nếu việc ghi chép không rõ ràng, tính minh bạch và khả năng kiểm soát quyết định tố tụng này có thể bị giảm sút.

3.2. Thủ tục thông báo và công khai quyết định tạm ngừng

Sau khi HĐXX ra quyết định, việc này phải được thông báo công khai tại phiên tòa cho những người tham gia tố tụng có mặt biết về quyết định tạm ngừng và thời gian tiếp tục phiên tòa.

3.3. Tác động của quyết định tạm ngừng đối với quá trình tố tụng

Hậu quả pháp lý của Tạm Ngừng Phiên Tòa là phiên tòa sẽ tiếp tục sau thời hạn tạm ngừng mà không cần xét xử lại từ đầu. Các hoạt động tố tụng đã được tiến hành trước đó vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý, đảm bảo tính liên tục về thủ tục của quá trình xét xử.

Tòa án cần đảm bảo rằng các căn cứ gián đoạn ban đầu đã được khắc phục hoàn toàn trong thời hạn 5 ngày. Khi phiên tòa tiếp tục, quá trình xét xử sẽ tiếp diễn từ bước tố tụng đang dang dở trước khi tạm ngừng. Nếu Tòa án đã thu thập hoặc xác minh được chứng cứ bổ sung trong thời gian tạm ngừng, HĐXX cần công bố và xem xét các chứng cứ đó theo thủ tục luật định trước khi tiếp tục các hoạt động xét hỏi và tranh luận tiếp theo

4. Kết luận