Tòa án xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ trong tố tụng hình sự

Trong hệ thống tố tụng hình sự, chứng cứ là cơ sở để đưa ra phán quyết đúng đắn và công bằng. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có đủ chứng cứ ngay từ đầu để xác định đúng bản chất vụ án. Chính vì vậy, việc tòa án tiến hành xác minh, thu thập và bổ sung chứng cứ trong suốt quá trình xét xử là một bước đi không thể thiếu nhằm đảm bảo rằng tất cả các yếu tố có liên quan đều được làm rõ. Điều này không chỉ góp phần vào việc xác định tội phạm một cách chính xác mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội và các bên liên quan.

1. Thẩm quyền xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ của Tòa án được quy định thế nào?

Điều 252 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS) quy định về thẩm quyền xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ của Tòa án trong quá trình tố tụng hình sự. Điều này mang lại cho Thẩm phán chủ tọa phiên tòa và Hội đồng xét xử (HĐXX) một danh mục các hành vi tố tụng cụ thể, giúp họ chủ động hơn trong việc làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Các thẩm quyền này có thể được phân loại theo mức độ chủ động và tính chất can thiệp vào quá trình chứng minh vụ án như sau:

1.1. Thẩm quyền của Tòa án trong hoạt động "Tiếp nhận chứng cứ" của Tòa án trong tố tụng hình sự

Theo khoản 1 Điều 252 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Tòa án có thẩm quyền "tiếp nhận chứng cứ, tài liệu, đồ vật do cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp". Đây là thẩm quyền mang tính thụ động, trong đó Tòa án chỉ đóng vai trò nhận và xem xét các chứng cứ do các bên tham gia tố tụng hoặc các cơ quan có thẩm quyền khác cung cấp, chứ không tham gia chủ động vào quá trình thu thập chứng cứ. Mặc dù thẩm quyền này mang tính thụ động, nhưng nó đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính toàn diện và khách quan của quá trình xét xử.

Thẩm quyền tiếp nhận chứng cứ thể hiện ở việc Tòa án không chủ động tìm kiếm, thu thập chứng cứ mà chỉ nhận những chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án do các bên cung cấp. Những chứng cứ này có thể được gửi đến từ bị cáo, người bào chữa, người bị hại, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, hoặc các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan. Mặc dù không chủ động thu thập chứng cứ, Tòa án vẫn có nhiệm vụ xem xét và đánh giá tính hợp pháp và giá trị chứng minh của các chứng cứ này trong quá trình xét xử.

Thẩm quyền tiếp nhận chứng cứ của Tòa án có tính chất thụ động, điều này có nghĩa là Tòa án chỉ thực hiện chức năng tiếp nhận và xem xét chứng cứ mà không tham gia vào việc thu thập. Điều này đảm bảo Tòa án không can thiệp vào quá trình thu thập chứng cứ của các bên tham gia tố tụng, từ đó bảo vệ nguyên tắc trung lập và khách quan của Tòa án trong suốt quá trình xét xử. Việc Tòa án tiếp nhận chứng cứ từ các bên giúp bảo đảm rằng hồ sơ vụ án sẽ được xem xét một cách đầy đủ và toàn diện, tạo cơ sở cho việc đưa ra quyết định công bằng, chính xác.

Chức năng tiếp nhận chứng cứ này không làm thay đổi tính khách quan của Tòa án. Thẩm quyền này giúp bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng, khi mà mọi chứng cứ liên quan đến vụ án đều được tiếp nhận để xét xử, không bỏ sót bất kỳ chứng cứ nào có thể ảnh hưởng đến kết quả xét xử. Tòa án chỉ có vai trò xem xét các chứng cứ đã được đưa ra, đảm bảo tính khách quan và không can thiệp quá sâu vào quá trình thu thập chứng cứ của các bên.

Nhờ vào thẩm quyền tiếp nhận chứng cứ này, Tòa án thực hiện một phần trong nguyên tắc trung lập, tức là Tòa án sẽ không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ bên nào trong việc thu thập chứng cứ. Tòa án chỉ đóng vai trò là người trọng tài trong quá trình xét xử, xem xét, đánh giá chứng cứ và đưa ra quyết định cuối cùng. Do đó, thẩm quyền tiếp nhận chứng cứ của Tòa án bảo đảm tính công bằng, khách quan và minh bạch trong tố tụng hình sự.

1.2. Thẩm quyền của Tòa án trong hoạt động chủ động yêu cầu và xem xét của Tòa án

Trong quá trình xét xử vụ án hình sự, việc xác minh và kiểm tra chứng cứ là một bước quan trọng để đảm bảo tính khách quan và đầy đủ của hồ sơ vụ án. Theo Điều 252 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Tòa án không chỉ đóng vai trò thụ động tiếp nhận chứng cứ mà còn có quyền chủ động yêu cầu và xem xét các chứng cứ để làm rõ sự thật của vụ án. Các hoạt động này giúp Tòa án bảo đảm rằng mọi tình tiết quan trọng của vụ án đều được xem xét một cách chính xác, không bỏ sót chứng cứ quan trọng nào. Cụ thể

- Yêu cầu cung cấp tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án (Khoản 2)

Theo Khoản 2 Điều 252 BLTTHS 2015, Tòa án có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án. Điều này thể hiện sự chủ động của Tòa án trong việc đảm bảo rằng mọi thông tin cần thiết để giải quyết vụ án đều được thu thập đầy đủ. Khác với thẩm quyền trong Khoản 1 (khi Tòa án chỉ tiếp nhận chứng cứ do các bên cung cấp), thẩm quyền này cho phép Tòa án chủ động yêu cầu các chủ thể liên quan cung cấp tài liệu hoặc đồ vật còn thiếu trong hồ sơ.

Hoạt động yêu cầu cung cấp tài liệu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung các thiếu sót trong hồ sơ vụ án. Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ, nếu Tòa án nhận thấy có những tài liệu hoặc chứng cứ quan trọng chưa được cung cấp, Tòa án có thể ra văn bản yêu cầu các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có liên quan phải cung cấp các tài liệu, đồ vật đó. Đây là một công cụ quan trọng giúp Tòa án không bị phụ thuộc vào các bên tham gia tố tụng trong việc cung cấp chứng cứ, đồng thời thể hiện vai trò chủ động của Tòa án trong việc làm rõ sự thật vụ án.

Tuy nhiên, để đảm bảo thẩm quyền này hiệu quả, cần có một cơ chế chế tài đi kèm, để buộc các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có trách nhiệm cung cấp đầy đủ các chứng cứ yêu cầu của Tòa án. Nếu không có chế tài, yêu cầu của Tòa án có thể chỉ mang tính hình thức, không có hiệu quả thực tiễn.

- Xem xét tại chỗ vật chứng không thể đưa đến phiên tòa (Khoản 3)

Theo Khoản 3 Điều 252 BLTTHS 2015, Tòa án có quyền xem xét tại chỗ vật chứng không thể đưa đến phiên tòa. Đây là một hoạt động xác minh quan trọng khi vật chứng có kích thước quá lớn hoặc không thể vận chuyển đến tòa án, ví dụ như các vật chứng cồng kềnh như ô tô, máy móc, vũ khí… Trong trường hợp này, Tòa án sẽ chủ động đến tận nơi để trực tiếp kiểm tra, đánh giá vật chứng.

Việc xem xét tại chỗ vật chứng không thể đưa đến phiên tòa giúp Tòa án có một cái nhìn trực quan, chính xác về vật chứng, từ đó đưa ra những nhận định khách quan và chính xác hơn. Việc chỉ dựa vào biên bản khám xét hoặc ảnh chụp trong hồ sơ có thể không phản ánh đầy đủ hoặc chính xác các đặc điểm của vật chứng, đặc biệt là những vật có kích thước lớn hoặc đặc thù khó mô tả bằng hình ảnh. Do đó, việc xem xét trực tiếp tại chỗ giúp Tòa án đánh giá một cách toàn diện và sâu sắc hơn về vật chứng, tránh những sai sót có thể xảy ra khi chỉ căn cứ vào các tài liệu bổ sung.

- Xem xét tại chỗ nơi xảy ra tội phạm hoặc địa điểm khác có liên quan đến vụ án (Khoản 4)

Cũng theo Khoản 4 Điều 252 BLTTHS 2015, Tòa án có quyền xem xét tại chỗ nơi xảy ra tội phạm hoặc địa điểm khác có liên quan đến vụ án. Đối với những vụ án có tính chất đặc biệt, việc trực tiếp đến hiện trường vụ án sẽ giúp Tòa án hiểu rõ bối cảnh và các tình tiết có liên quan đến vụ án, như vị trí, tầm nhìn, điều kiện vật lý tại hiện trường, các chứng cứ vật chất chưa được thu thập đầy đủ.

Việc xem xét tại chỗ không chỉ giúp Tòa án nắm bắt được bối cảnh không gian và thời gian của vụ án mà còn giúp xác định mối liên hệ giữa các tình tiết của vụ án. Chẳng hạn, trong các vụ án giết người, việc Tòa án trực tiếp đến hiện trường có thể làm rõ những vấn đề như: phạm vi tầm nhìn của người làm chứng, cách thức phạm tội, điều kiện môi trường (như ánh sáng, thời gian), và các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến kết luận về hành vi phạm tội. Đặc biệt, trong những vụ án phức tạp, nơi có nhiều vật chứng quan trọng tại hiện trường, việc xem xét tại chỗ sẽ là phương pháp quan trọng để bảo đảm tính khách quan và chính xác trong việc thu thập chứng cứ.

Hoạt động yêu cầu cung cấp tài liệu và xem xét tại chỗ là một phần không thể thiếu trong việc xác minh và bổ sung chứng cứ trong quá trình tố tụng hình sự. Những hoạt động này cho thấy sự chủ động của Tòa án trong việc bảo đảm rằng mọi chứng cứ cần thiết để xét xử vụ án được thu thập đầy đủ, khách quan và chính xác. Việc Tòa án không chỉ phụ thuộc vào chứng cứ do các bên tham gia tố tụng cung cấp mà còn có thể chủ động yêu cầu và thu thập các chứng cứ mới là một điểm mạnh của hệ thống tố tụng hình sự, giúp bảo vệ quyền lợi của công lý và của các bên liên quan.

1.3. Thẩm quyền của Tòa án trong hoạt động trưng cầu chuyên môn và bổ sung chứng cứ

Trong quá trình xét xử vụ án hình sự, việc đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của chứng cứ là yếu tố cốt lõi để bảo vệ công lý và đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia tố tụng. Điều 252 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 trao cho Tòa án những thẩm quyền quan trọng nhằm xác minh, bổ sung và làm rõ các chứng cứ, đặc biệt trong các trường hợp cần có sự can thiệp chuyên môn hoặc bổ sung chứng cứ quan trọng. Trong các nhóm thẩm quyền này, việc trưng cầu giám định, định giá và bổ sung chứng cứ được coi là các hoạt động can thiệp sâu vào quá trình xét xử để bảo vệ tính khách quan, minh bạch và công bằng của quyết định cuối cùng.

- Hoạt động trưng cầu chuyên môn (Khoản 5)

Theo Khoản 5 Điều 252 BLTTHS 2015, Tòa án có quyền trưng cầu giám định hoặc yêu cầu định giá tài sản, bao gồm cả việc trưng cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại nếu kết luận giám định hoặc định giá tài sản trong hồ sơ vụ án có mâu thuẫn, không rõ ràng, hoặc vi phạm thủ tục. Đây là một quyền lực quan trọng của Tòa án nhằm đảm bảo rằng các chứng cứ mang tính chuyên môn khoa học (chẳng hạn như giám định thương tích, giám định ma túy, định giá tài sản) phải được kiểm chứng độc lập và chính xác tại cấp xét xử.

Trưng cầu giám định và định giá lại tài sản là những hoạt động rất quan trọng trong các vụ án có tính chất kỹ thuật cao hoặc khi các vấn đề giám định là yếu tố then chốt để xác định tội phạm (ví dụ: giám định thương tích trong vụ án hình sự, giám định ma túy trong vụ án buôn bán trái phép chất ma túy). Việc trưng cầu lại giám định giúp Tòa án có thêm cơ sở đánh giá chính xác hơn về các tình tiết vụ án. Đồng thời, khi có sự mâu thuẫn giữa các kết luận giám định hoặc có lỗi về thủ tục trong quá trình giám định ban đầu, quyền trưng cầu giám định bổ sung giúp Tòa án khắc phục sai sót, làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bị cáo, bị hại, mà còn ngăn ngừa việc ra phán quyết oan sai.

Bằng việc chủ động yêu cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại, Tòa án có thể tăng cường tính khách quan trong việc đánh giá chứng cứ, đồng thời hạn chế tối đa khả năng sai sót trong quá trình giám định, từ đó góp phần đảm bảo tính công bằng của quá trình xét xử.

1.4. Thẩm quyền bổ sung đặc biệt

Khoản 6 Điều 252 BLTTHS 2015 quy định một thẩm quyền đặc biệt của Tòa án, đó là khi Viện kiểm sát không thể bổ sung chứng cứ mà Tòa án yêu cầu (do thiếu sót chứng cứ quan trọng hoặc không thể thực hiện vì lý do khách quan), Tòa án có quyền tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ để giải quyết vụ án. Đây là một cơ chế quan trọng giúp bảo đảm việc xét xử không bị đình chỉ hoặc bị ảnh hưởng do thiếu sót trong quá trình điều tra, truy tố.

Thẩm quyền này thể hiện vai trò quan trọng của Tòa án trong việc gỡ nút thắt khi có sự thiếu hụt chứng cứ trong hồ sơ vụ án. Trong quá trình chuẩn bị xét xử, nếu Tòa án nhận thấy hồ sơ vụ án còn thiếu chứng cứ buộc tội hoặc gỡ tội, Tòa án sẽ yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung chứng cứ. Tuy nhiên, nếu Viện kiểm sát không thực hiện được yêu cầu này, Tòa án có thể can thiệp trực tiếp để thu thập chứng cứ bổ sung, ví dụ như lấy lời khai, thu thập tài liệu hoặc kiểm tra hiện trường.

Việc trao quyền này cho Tòa án là cần thiết để đảm bảo tính khách quan và toàn diện trong việc làm rõ sự thật của vụ án. Thẩm quyền này giúp Tòa án không bị lệ thuộc vào Viện kiểm sát hoặc các cơ quan khác trong việc cung cấp chứng cứ, mà có thể tự mình thực hiện các biện pháp xác minh nếu cần thiết. Điều này là đặc biệt quan trọng trong những vụ án có tính phức tạp, hoặc khi các bên tham gia tố tụng không thể hoàn thành nghĩa vụ chứng minh.

Cơ chế này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn thể hiện vai trò chủ động của Tòa án trong việc đảm bảo sự minh bạch, khách quan của phiên tòa. Điều này giúp tránh tình trạng vụ án bị đình chỉ hoặc xét xử sai sót chỉ vì sự thiếu sót chứng cứ từ Viện kiểm sát.

Mặc dù thẩm quyền bổ sung chứng cứ của Tòa án là cần thiết và hữu ích trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng, việc can thiệp vào quá trình chứng minh của Viện kiểm sát hay các bên khác cũng cần phải được thực hiện một cách thận trọng, trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ. Tòa án phải luôn đảm bảo tính khách quan, vô tư và không được lạm dụng thẩm quyền này để can thiệp quá mức vào quá trình buộc tội hay gỡ tội của các bên.

Tòa án chỉ có thể sử dụng thẩm quyền này khi nhận thấy có sự thiếu hụt chứng cứ quan trọng, khi các cơ quan chức năng không thể hoàn thành nghĩa vụ chứng minh của mình. Việc thu thập chứng cứ của Tòa án phải luôn hướng đến việc làm rõ sự thật của vụ án, không phải là để thúc đẩy một bên hoặc một mục đích nào đó. Mọi biện pháp thu thập chứng cứ phải được thực hiện với mục tiêu duy nhất là xác định sự thật, đảm bảo quyền lợi của tất cả các bên tham gia tố tụng và tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc của tố tụng hình sự.

2. Tòa án thu thập chứng cứ trong những trường hợp cụ thể nào?

Thẩm quyền của Tòa án trong việc xác minh, thu thập và bổ sung chứng cứ theo Điều 252 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 là một cơ chế quan trọng, đặc biệt trong những trường hợp mà các bên tham gia tố tụng (Viện kiểm sát hoặc người tham gia tố tụng) không thể thực hiện đầy đủ các bước chứng minh, dẫn đến thiếu sót hoặc mâu thuẫn trong chứng cứ. Điều này giúp Tòa án thực hiện nguyên tắc xác định sự thật khách quan, đồng thời đảm bảo tính công bằng, minh bạch trong xét xử. Điều 252 được áp dụng trong nhiều tình huống khác nhau, nhưng phổ biến nhất là trong 2 gia đoạn sau: giai đoạn chuẩn bị xét xử và tại phiên tòa.

Giai đoạn 1: Giai đoạn chuẩn bị xét xử 

Ví dụ minh họa: Tòa án thụ lý vụ án "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản". Bị cáo cho rằng chữ ký trên hợp đồng chuyển nhượng là giả. Tòa án nghiên cứu hồ sơ, thấy việc giám định chữ ký là mấu chốt nhưng chưa được thực hiện.

Hành động của Tòa án (Bước 1): Tòa án nhận thấy rằng việc giám định chữ ký là cực kỳ quan trọng để làm rõ một tình tiết quan trọng của vụ án. Để đảm bảo tính khách quan và đầy đủ của chứng cứ, Tòa án ra quyết định trả hồ sơ và yêu cầu Viện kiểm sát (VKS) trưng cầu giám định chữ ký.

Hành động của Viện kiểm sát: VKS sau khi nhận hồ sơ, tuy nhiên lại trả lời rằng không thể thực hiện trưng cầu giám định chữ ký vì lý do nào đó (có thể là vấn đề kỹ thuật, nhân sự, hoặc lý do khác). Sau khi không thể thực hiện yêu cầu, VKS chuyển hồ sơ lại Tòa án mà không bổ sung thêm chứng cứ nào.

Hành động của Tòa án (Bước 2): Để đảm bảo công bằng và làm rõ sự thật vụ án, Tòa án không thể ngừng lại ở việc Viện kiểm sát từ chối yêu cầu giám định. Tòa án chủ động áp dụng Khoản 1, Điều 252 để ra quyết định trưng cầu giám định chữ ký. Đây là trường hợp điển hình của việc Tòa án thực hiện chức năng của mình khi Viện kiểm sát không thể thực hiện đúng nghĩa vụ chứng minh.

Trong tình huống này, Điều 252 cho phép Tòa án chủ động can thiệp vào quá trình điều tra, bổ sung chứng cứ mà Viện kiểm sát hoặc các cơ quan điều tra không thể thực hiện. Đây là một cơ chế bảo đảm sự công bằng trong quá trình xét xử. Việc Tòa án chủ động trưng cầu giám định giúp khắc phục thiếu sót, đưa vụ án trở lại đúng hướng để xét xử công bằng. Cũng từ đây, nguyên tắc xác định sự thật khách quan của vụ án được thực hiện một cách toàn diện và đầy đủ hơn.

Giai đoạn 2: Tại phiên tòa

Trong vụ án "Tham ô tài sản", tại phiên tòa xét xử, bị cáo bất ngờ khai rằng đã đưa tiền cho người làm chứng A (là kế toán) để che giấu hành vi. Tuy nhiên, người làm chứng A (đã được triệu tập) kiên quyết phủ nhận lời khai này. Mâu thuẫn giữa lời khai của bị cáo và người làm chứng chưa từng xuất hiện trong hồ sơ điều tra, và VKS không thể đưa ra chứng cứ để giải quyết mâu thuẫn này ngay tại phiên tòa.

Hành động của Tòa án: Trong trường hợp này, Tòa án không thể đưa ra phán quyết dựa trên một mâu thuẫn nghiêm trọng chưa được làm rõ. Để xác định sự thật, Tòa án có thể áp dụng Điều 252 và quyết định một số biện pháp sau:

• Hoãn phiên tòa: Tòa án có thể yêu cầu hoãn phiên tòa để có thêm thời gian xác minh các tình tiết mới hoặc mâu thuẫn chưa được làm rõ.
• Yêu cầu cung cấp sao kê tài khoản: Tòa án có thể yêu cầu ngân hàng cung cấp sao kê tài khoản của người làm chứng A trong khoảng thời gian mà bị cáo khai đã đưa tiền.
• Triệu tập người liên quan: Tòa án có thể triệu tập thêm những người có liên quan mà bị cáo khai đã chứng kiến việc đưa tiền cho người làm chứng A.
• Đối chất tại phiên tòa: Nếu có thể, Tòa án có thể cho phép đối chất giữa bị cáo và người làm chứng A ngay tại phiên tòa để làm rõ mâu thuẫn.

Tòa án đóng vai trò chủ động hơn trong việc giải quyết các tình huống phát sinh mới. Khi mâu thuẫn nghiêm trọng xuất hiện ngay trong quá trình xét xử, việc áp dụng Điều 252 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 là cần thiết để đảm bảo rằng mọi chứng cứ đều được làm rõ trước khi ra phán quyết. Điều này thể hiện vai trò trung tâm của Tòa án trong việc điều hành phiên tòa, giúp bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia tố tụng, đồng thời duy trì tính công bằng và minh bạch trong quá trình xét xử. Trong trường hợp này, việc hoãn phiên tòa và yêu cầu cung cấp chứng cứ bổ sung là các biện pháp không chỉ giúp giải quyết mâu thuẫn mà còn giúp bảo vệ quyền lợi của bị cáo và người bị hại, đảm bảo sự thật được làm sáng tỏ.

3. Phân biệt vai trò thu thập chứng cứ của Tòa án với Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát

Trong hệ thống tố tụng hình sự, Tòa án, Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát đều là các cơ quan tiến hành tố tụng có vai trò quan trọng trong việc thu thập và xử lý chứng cứ. Tuy nhiên, mỗi cơ quan này có chức năng, mục đích và trách nhiệm khác nhau trong quá trình tố tụng. Việc phân biệt rõ ràng vai trò của từng cơ quan này là rất quan trọng để hiểu đúng giới hạn của Tòa án trong việc thu thập chứng cứ.

Phân biệt chức năng, nhiệm vụ liên quan đến chứng cứ trong Tố tụng Hình sự

4. Trách nhiệm của các bên khi Tòa án yêu cầu cung cấp chứng cứ?

4.1. Nghĩa vụ pháp lý phải cung cấp chứng cứ 

Theo Khoản 2, Điều 252 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cơ quan, tổ chức và cá nhân có nghĩa vụ pháp lý cung cấp tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án theo yêu cầu của Tòa án. Đây là một yêu cầu bắt buộc, không phải là tùy chọn và được coi là một nghĩa vụ pháp lý rõ ràng. Quy định này thể hiện sự quan trọng của việc thu thập chứng cứ trong quá trình tố tụng hình sự và bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong quá trình xét xử. Cụ thể, các cơ quan, tổ chức, cá nhân không thể từ chối cung cấp chứng cứ hoặc tài liệu liên quan với lý do "bí mật kinh doanh", "bí mật nội bộ", trừ khi các tài liệu đó thuộc phạm vi Bí mật Nhà nước, theo quy định của pháp luật.

Điều này có nghĩa là, trong quá trình tố tụng, nếu có yêu cầu từ Tòa án, các tổ chức hoặc cá nhân có trách nhiệm phải cung cấp thông tin một cách đầy đủ, chính xác và kịp thời. Họ phải chịu trách nhiệm pháp lý về tính trung thực và xác thực của các tài liệu và chứng cứ mà mình cung cấp. Đây là quy định rất chặt chẽ, nhằm ngăn ngừa việc các bên liên quan cố tình cung cấp thông tin sai lệch hoặc thiếu sót nhằm trốn tránh trách nhiệm.

4.2. Hậu quả pháp lý nếu không tuân thủ nghĩa vụ cung cấp chứng cứ

Nếu các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân cố tình không thực hiện nghĩa vụ cung cấp tài liệu mà Tòa án yêu cầu, hoặc cung cấp chứng cứ sai sự thật, hoặc thậm chí là tiêu hủy tài liệu, hành vi này sẽ được coi là "cản trở hoạt động tố tụng" và sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật. Việc không tuân thủ nghĩa vụ cung cấp chứng cứ hoặc tài liệu có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình xét xử và làm sai lệch sự thật vụ án.

Để bảo vệ quyền lợi và đảm bảo tính nghiêm minh của tố tụng, Pháp lệnh số 02/2022/UBTVQH15 được ban hành để xử lý các hành vi vi phạm này. Cụ thể, Điều 18 của Pháp lệnh này quy định rằng hành vi không thực hiện yêu cầu của Tòa án hoặc Viện kiểm sát về việc cung cấp tài liệu, chứng cứ có thể bị xử phạt theo mức phạt hành chính. Mức phạt đối với cá nhân có thể từ 100.000 đồng đến 1.000.000 đồng, trong khi mức phạt đối với tổ chức là gấp đôi mức phạt đối với cá nhân.

Việc ban hành Pháp lệnh 02/2022/UBTVQH15 đóng vai trò quan trọng trong việc cưỡng chế thực hiện nghĩa vụ cung cấp chứng cứ đối với các cơ quan, tổ chức và cá nhân. Pháp lệnh này được coi là một công cụ pháp lý hữu hiệu, giúp "biến" yêu cầu của Tòa án thành một mệnh lệnh có tính cưỡng chế pháp lý, bảo đảm rằng các cơ quan, tổ chức và cá nhân không thể từ chối cung cấp chứng cứ mà không có lý do chính đáng.

Bằng cách quy định mức phạt cụ thể và có tính chất cưỡng chế, Pháp lệnh này mang đến cho Tòa án công cụ để bảo đảm việc thu thập chứng cứ được thực hiện đầy đủ, nhằm giải quyết vụ án một cách công bằng, khách quan. Điều này cũng thể hiện sự coi trọng việc thu thập chứng cứ trong tố tụng, đặc biệt là chứng cứ do các bên cung cấp, như một yếu tố quan trọng giúp Tòa án có thể đưa ra phán quyết chính xác và công bằng.

Kết luận 

Chứng cứ là yếu tố quyết định trong hệ thống tố tụng hình sự, vì nó là cơ sở để Tòa án đưa ra phán quyết chính xác và công bằng. Trong nhiều trường hợp, chứng cứ không hoàn chỉnh từ đầu, và việc bổ sung chứng cứ trong suốt quá trình xét xử là điều hết sức cần thiết. Điều này đảm bảo rằng mọi tình tiết quan trọng đều được làm rõ, bảo vệ quyền lợi của tất cả các bên tham gia tố tụng, đồng thời giữ gìn nguyên tắc công lý và khách quan trong việc xét xử.Theo quy định tại Điều 252 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, Tòa án có một loạt thẩm quyền trong việc xác minh, thu thập và bổ sung chứng cứ, bao gồm quyền yêu cầu cung cấp chứng cứ, xem xét tại chỗ, trưng cầu giám định, cũng như bổ sung chứng cứ trong trường hợp thiếu sót hoặc mâu thuẫn. Điều này giúp Tòa án chủ động trong việc làm rõ các tình tiết vụ án, đảm bảo quá trình xét xử được diễn ra minh bạch và công bằng.

Trên đây là tư vấn của Luật Minh Khuê, Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900.6162 để được giải đáp. Rất mong nhận được sự hợp tác!