Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ Điều 333 BLHS

Lực lượng dự bị động viên đóng vai trò thiết yếu, là nguồn bổ sung kịp thời, vững chắc cho lực lượng thường trực của quân đội khi có tình huống khẩn cấp về quốc phòng. Do đó, việc không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ của quân nhân dự bị không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn trực tiếp gây tổn hại đến kế hoạch động viên, sẵn sàng chiến đấu và sức mạnh quốc phòng của đất nước. Việc phân tích chuyên sâu về tội danh này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn mang giá trị ứng dụng cao, phục vụ cho công tác nghiên cứu học thuật và tư vấn pháp lý chuyên nghiệp.

1. Dấu hiệu cấu thành Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ.

1.1. Khách thể

Khách thể mà Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ xâm phạm một cách trực tiếp là chế độ nghĩa vụ quân sự và chế độ phục vụ của quân nhân dự bị do Nhà nước quy định. Khách thể này không phải là một quan hệ xã hội thông thường mà là một quan hệ đặc biệt, mang tính sống còn đối với an ninh quốc gia. Việc duy trì và đảm bảo sự sẵn sàng của lực lượng dự bị động viên là yếu tố then chốt để củng cố sức mạnh quốc phòng, bảo vệ chủ quyền, an ninh lãnh thổ trong bối cảnh chiến tranh hoặc các tình huống khẩn cấp. Sự vi phạm của một cá nhân trong bối cảnh này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến kế hoạch động viên, gây ra những lỗ hổng nghiêm trọng trong lực lượng bổ sung cho quân đội thường trực, từ đó tác động đến chính sách và đường lối quốc phòng của Nhà nước.

Theo Điều 45 Hiến pháp năm 2013, bảo vệ Tổ quốc là nghĩa vụ thiêng liêng, là quyền cao quý của công dân và công dân phải thực hiện nghĩa vụ và tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân. Quy định tội phạm này phù hợp với Hiến pháp và các quy định pháp luật về nghĩa vụ quân sự; thúc đẩy công dân chấp hành một cách nghiêm chỉnh; đồng thời đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam trong tình hình mới.

1.2. Mặt khách quan

Về hành vi khách quan, người nào là quân nhân dự bị mà không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ trong trường hợp có lệnh tổng động viên, lệnh động viên cục bộ, có chiến tranh hoặc có nhu cầu tăng cường cho lực lượng thường trực của quân đội để chiến đấu bảo vệ địa phương, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ.

Không chấp hành có thể xác định không hành động hoặc hành động. Người phạm tội không chấp hành có thể là đã nhận được lệnh gọi nhập ngũ nhưng không đến nơi nhập ngũ hoặc là không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ bằng cách thực hiện hành vi tự gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe của mình để không phải nhập ngũ...

Tại Điều 46 Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 quy định về gọi nhập ngũ khi có lệnh động viên: Khi có lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng lệnh đình chỉ việc xuất ngũ, nghỉ phép đối với hạ sỹ quan, binh sỹ; hạ sỹ quan, binh sỹ đang nghỉ phép phải trở về đơn vị. 

Việc không chấp hành lệnh gọi quân dự bị nhập ngũ thì hậu quả để lại vô cùng nghiêm trọng: làm ảnh hưởng đến quá trình tuyển quân, chính sách thực hiện nghĩa vụ quân sự của Nhà nước, nếu khi xảy ra chiến tranh có thể dẫn đến hậu quả không thể lường trước được. Những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra có thể là vật chất hoặc phi vật chất.

Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ xác định hoàn thành từ thời điểm hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ xảy ra và hậu quả không phải dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm.

1.3. Chủ thể

Chủ thể thực hiện hành vi phạm tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ đã thể hiện rõ ngay trên tội danh, chủ thể của tội này là quân nhân dự bị.

Căn cứ vào Điều 12 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 3 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2017) quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự: 

• Người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình về tội phạm rất nghiêm trong, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng như: tội giết người, tội cố ý gây thương tích và gây tổn hại đến sức khỏe của người khác, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội mua bán người, tội cưỡng đoạt tài sản, tội mua bán người, tội mua bán người dưới 16 tuổi, tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, tội sản xuất trái phép chất ma túy...
• Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm.

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 2 Luật Lực lượng dự bị động viên năm 2019, quân nhân dự bị bao gồm sỹ quan dự bị, quân nhân chuyên nghiệp dự bị và hạ sỹ quan, binh sỹ dự bị được đăng ký theo quy định của Luật Sỹ quan Quân đội nhân Việt Nam, Luật Quân nhân chuyên nghiệp, công nhân và viên chức quốc phòng, Luật Nghĩa vụ quân sự.

Độ tuổi quân nhân dự bị sắp xếp vào đơn vị dự bị động viên trong thời bình được xác định như sau:

• Độ tuổi sỹ quan dự bị sắp xếp vào đơn vị dự bị động viên được quy định tại Điều 13 Văn bản hợp nhất Luật sỹ quan quân đội nhân dân Việt Nam năm 2019: hạn tuổi cao nhất của sỹ quan phục vụ tại ngũ theo cấp bậc quân hàm với Cấp Úy: nam 46 tuổi, nữ 46 tuổi; Thiếu tá: nam 48 tuổi, nữ 48 tuổi; Trung tá: nam 51 tuổi, nữ 51 tuổi; Thượng tá: nam 54 tuổi, nữ 54 tuổi; Đại tá: nam 57 tuổi, nữ 55 tuổi; Cấp Tướng: nam 60 tuổi, nữ 55 tuổi.
• Độ tuổi quân nhân chuyên nghiệp dự bị và hạ sỹ quan, binh sỹ dự bị sắp xếp vào đơn vị dự bị động viên: (1) Nam quân nhân chuyên nghiệp dự bị không quá 40 tuổi; hạ sỹ quan, binh sỹ dự bị không quá 35 tuổi được sắp xếp vào đơn vị chiến đấu; (2) Nam quân nhân chuyên nghiệp dự bị và hạ sỹ quan, binh sỹ dự bị không quá 45 tuổi; nữ quân nhân dự bị không quá 40 tuổi được sắp xếp vào đơn vị bảo đảm chiến đấu.

Tại Điều 7 Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 về nghĩa vụ phục vụ trong ngạch dự bị:

(1) Công dân nam trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ phục vụ trong ngạch dự bị bao gồm hết độ tuổi gọi nhập ngũ nhưng chưa phục vụ tại ngũ (độ tuổi gọi nhập ngủ từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi và công dân được đào tạo trình độ cao đẳng, đại học đã được tạm hoãn gọi nhập ngũ thì độ tuổi gọi nhập đến hết 27 tuổi); thôi phục vụ tại ngũ; thôi phục vụ trong Công an nhân dân và

(2) Công dân nữ trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự có ngành, nghề chuyên môn phù hợp yêu cầu của Quân đội nhân dân.

Do đó, người thực hiện hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ là quân nhân chuyên nghiệp dự bị, hạ sỹ quan dự bị, binh sỹ dự bị thì công dân nam là từ đủ 18 tuổi đến 45 tuổi, công dân nữ là từ đủ 18 tuổi đến 40 tuổi và độ tuổi người thực hiện hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ là sỹ quan dự bị sẽ căn cứ vào cấp bậc quân hàm.

1.4. Mặt chủ quan

Người thực hiện hành vi phạm tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ thực hiện hành vi do lỗi cố ý. Tức là, người thực hiện hành vi phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, gây ảnh hưởng đến kế hoạch động viên quân dự bị tăng cường cho lực lượng thường trực của quân đội nhưng cố tình không chấp hành lệnh.

Động cơ phạm tội của người thực hiện hành vi phạm tội sẽ khác nhau do phụ thuộc vào từng hoàn cảnh, điều kiện gia đình của người phạm tội,....

2. Hình phạt Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ

Nội dung Điều 333 Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi năm 2017 và năm 2025 quy định như sau:

Điều 333. Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ

1. Người nào là quân nhân dự bị mà không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ trong trường hợp có lệnh tổng động viên, lệnh động viên cục bộ, có chiến tranh hoặc có nhu cầu tăng cường cho lực lượng thường trực của quân đội để chiến đấu bảo vệ địa phương, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Tự gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của mình;

b) Lôi kéo người khác phạm tội.

2.1. Khung hình phạt 

Khoản 1 Điều 333 Bộ luật Hình sự 2015 quy định khung hình phạt cơ bản cho tội danh này là phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Đây là mức hình phạt tương đối nghiêm khắc, phản ánh tính chất nguy hiểm của hành vi trong các tình huống nhạy cảm về an ninh quốc phòng.

Khoản 2 Điều 333 quy định khung hình phạt tăng nặng với mức phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu người phạm tội thuộc một trong hai trường hợp sau:

• Tự gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của mình: Hành vi này thể hiện sự cố ý trốn tránh nghĩa vụ bằng một phương thức tinh vi, nhằm mục đích giả mạo điều kiện sức khỏe để không phải nhập ngũ.
• Lôi kéo người khác phạm tội: Tình tiết này thể hiện tính chất nguy hiểm cao hơn, không chỉ là hành vi vi phạm đơn lẻ mà còn làm suy yếu tinh thần và ý thức chấp hành pháp luật của nhiều người khác trong xã hội.

Một điểm đáng chú ý trong quá trình phân tích các tài liệu là sự thiếu nhất quán về tình tiết "phạm tội trong thời chiến". Một số tài liệu đã đề cập đến tình tiết này như một dấu hiệu tăng nặng cho tội danh này. Tuy nhiên, khi đối chiếu trực tiếp với nội dung của Điều 333 Bộ luật Hình sự và các tài liệu phân tích chuyên sâu hơn , có thể thấy rõ "có chiến tranh" là một trong bốn điều kiện bắt buộc để hành vi "không chấp hành lệnh gọi" cấu thành tội phạm ngay từ khung cơ bản (Khoản 1). Điều này khác với các tội danh khác trong Bộ luật Hình sự (ví dụ: Tội cản trở việc thực hiện nghĩa vụ quân sự) nơi tình tiết "trong thời chiến" được quy định rõ ràng là một tình tiết tăng nặng tại khung hình phạt cao hơn. Điều này cho thấy, đối với Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ, yếu tố thời chiến đã là một phần bản chất của tội phạm cơ bản, phản ánh sự nghiêm trọng đặc biệt của hành vi trong bối cảnh nguy cấp.

2.2. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Bên cạnh các tình tiết tăng nặng, các quy định chung về tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của Bộ luật Hình sự cũng được áp dụng đối với tội danh này. Các tình tiết có thể bao gồm: người phạm tội đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại (nếu có), ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải. Việc áp dụng các tình tiết này trong thực tiễn xét xử sẽ giúp cá thể hóa hình phạt, đảm bảo tính công bằng và nhân đạo của pháp luật.

3. So sánh với các tội danh liên quan

3.1. Phân biệt với Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự (Điều 332 BLHS)

Đây là hai tội danh có sự tương đồng về khách thể nhưng khác nhau cơ bản về chủ thể và hành vi khách quan.

Chủ thể: Chủ thể của Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự (Điều 332) là "người nào", tức là bất kỳ công dân nào trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ quân sự, trong khi chủ thể của Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ (Điều 333) chỉ giới hạn ở "quân nhân dự bị".

Hành vi: Điều 332 bao gồm phạm vi hành vi rộng hơn, từ không chấp hành lệnh gọi đăng ký nghĩa vụ quân sự, lệnh gọi khám sức khỏe, lệnh gọi nhập ngũ cho đến lệnh gọi tập trung huấn luyện. Điều 333 chỉ tập trung vào hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ trong các trường hợp đặc biệt đã được quy định.

Dấu hiệu cấu thành bắt buộc: Một điểm khác biệt quan trọng là Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự chỉ cấu thành khi người phạm tội "đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm". Ngược lại, Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ không yêu cầu dấu hiệu này, cho thấy tính nghiêm trọng và trực tiếp của hành vi trong bối cảnh quốc phòng khẩn cấp, có thể bị truy cứu hình sự ngay lần vi phạm đầu tiên.

Sự tồn tại của hai điều luật riêng biệt này đã từng là chủ đề của một số tranh luận trong giới học thuật, với quan điểm cho rằng Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị có thể được xem là một trường hợp đặc biệt của Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự và nên được gộp chung để hoàn thiện kỹ thuật lập pháp. Tuy nhiên, việc duy trì Điều 333 độc lập cũng có cơ sở hợp lý, đó là để nhấn mạnh tính nghiêm trọng đặc thù của hành vi khi xảy ra trong các tình huống nguy cấp của đất nước, với mức hình phạt cao hơn so với tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự thông thường.

3.2. Phân biệt với Tội đào ngũ (Điều 402 BLHS)

Như đã phân tích ở trên, sự khác biệt cơ bản giữa hai tội danh này nằm ở thời điểm phạm tội. Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ diễn ra trước khi người đó chính thức gia nhập quân đội thường trực. Ngược lại, Tội đào ngũ được thực hiện bởi người đang phục vụ tại ngũ hoặc đang trong thời gian tập trung huấn luyện, khi họ tự ý rời bỏ đơn vị. Đây là hai giai đoạn khác nhau của quá trình thực hiện nghĩa vụ quân sự, được pháp luật hình sự phân định rõ ràng.

3.3. Bảng so sánh tổng hợp các tội danh

Để làm rõ hơn sự khác biệt, dưới đây là bảng so sánh tổng hợp các tiêu chí của ba tội danh liên quan đến nghĩa vụ quân sự:

4. Thực trạng áp dụng pháp luật và kiến nghị hoàn thiện

4.1. Thực trạng xử lý vi phạm

Việc xử lý vi phạm liên quan đến nghĩa vụ quân sự thường tuân theo một quy trình chặt chẽ. Hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự ban đầu sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính. Theo Nghị định liên quan đến xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng, hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 75 triệu đồng. Chỉ khi người vi phạm đã bị xử phạt hành chính mà vẫn tái phạm hoặc có những hành vi nghiêm trọng khác, họ mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc áp dụng Điều 333 còn gặp một số vấn đề. Khi tìm kiếm các bản án công khai về Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ, có thể nhận thấy một sự thiếu hụt đáng kể so với các bản án về Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự (Điều 332). Nguyên nhân chính của thực trạng này là do các điều kiện để cấu thành tội phạm theo Điều 333 (như có lệnh tổng động viên, chiến tranh) là những tình huống đặc biệt và hiếm khi xảy ra trong lịch sử hiện đại của Việt Nam. Điều này không phản ánh sự thiếu hiệu quả của pháp luật, mà là một thực tế khách quan, cho thấy tính dự phòng, răn đe của điều luật này.

4.2. Những bất cập và vướng mắc trong thực tiễn

Ngoài sự thiếu hụt về án lệ, việc áp dụng Điều 333 còn có thể nảy sinh một số vướng mắc, đặc biệt là trong việc xác định các khái niệm như "lệnh tổng động viên", "động viên cục bộ" hay "nhu cầu tăng cường cho lực lượng thường trực" trong thực tiễn. Mặc dù Điều 333 không yêu cầu hậu quả là dấu hiệu bắt buộc, việc xác định rõ ràng các tình huống này là cần thiết để đảm bảo sự thống nhất trong quá trình xét xử.

Bên cạnh đó, một số bất cập trong việc xử lý các hành vi vi phạm nghĩa vụ quân sự nói chung cũng cần được xem xét. Cử tri và các cơ quan chức năng đã từng kiến nghị bổ sung hành vi không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự vào danh mục các hành vi bị xử lý hình sự. Mặc dù Bộ Quốc phòng đã trả lời rằng hành vi này hiện chỉ dừng lại ở xử lý hành chính, nhưng đề xuất này cho thấy nhu cầu thực tế về một chế tài mạnh hơn để răn đe các trường hợp trốn tránh nghĩa vụ ngay từ giai đoạn đầu, đảm bảo tính nghiêm minh của luật pháp.

4.3. Kiến nghị và giải pháp hoàn thiện

Để nâng cao hiệu quả và tính ứng dụng của các quy định pháp luật về nghĩa vụ quân sự nói chung và Điều 333 nói riêng, có thể đưa ra một số kiến nghị sau:

• Về mặt lập pháp: Cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng để đánh giá lại việc quy định Điều 333 là một tội danh độc lập. Có thể cân nhắc việc hợp nhất tội danh này vào Điều 332 với một khung hình phạt tăng nặng đặc biệt, phản ánh tính chất nguy hiểm của hành vi trong tình huống khẩn cấp, nhằm tạo sự thống nhất và tránh sự chồng chéo không cần thiết trong hệ thống pháp luật.
• Về mặt hướng dẫn áp dụng: Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần ban hành các văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất, làm rõ các khái niệm, tình huống và quy trình xét xử liên quan đến tội danh này. Điều này sẽ giúp các cơ quan tố tụng địa phương có cơ sở vững chắc để xử lý các vụ việc nếu có phát sinh trong tương lai.
• Về mặt thực tiễn: Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về nghĩa vụ quân sự và trách nhiệm của quân nhân dự bị, đặc biệt là trong các tình huống khẩn cấp về quốc phòng. Việc nâng cao nhận thức của người dân là yếu tố cốt lõi để phòng ngừa vi phạm.

Kết luận

Tội không chấp hành lệnh gọi quân nhân dự bị nhập ngũ theo Điều 333 Bộ luật Hình sự là một tội danh đặc biệt, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chế độ quốc phòng và an ninh quốc gia. Báo cáo đã phân tích làm rõ các yếu tố cấu thành tội phạm, đặc biệt là tính chất đặc thù của chủ thể và mặt khách quan của hành vi. Sự khác biệt với các tội danh liên quan như Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự và Tội đào ngũ cũng được chỉ ra một cách chi tiết, nhấn mạnh ranh giới pháp lý dựa trên tư cách và thời điểm của người phạm tội.

Mặc dù thực tiễn xét xử tội danh này chưa nhiều do các điều kiện cấu thành tội phạm hiếm khi xảy ra, nhưng điều luật vẫn giữ vai trò răn đe mạnh mẽ, thể hiện sự nghiêm minh của Nhà nước đối với nghĩa vụ thiêng liêng của công dân. Những bất cập còn tồn tại trong việc định danh và áp dụng điều luật cần được tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện thông qua các văn bản hướng dẫn chi tiết và việc điều chỉnh chính sách pháp luật một cách phù hợp với thực tiễn. Việc phân tích chuyên sâu này không chỉ giúp làm sáng tỏ các vấn đề pháp lý mà còn đóng góp vào việc củng cố hệ thống pháp luật về an ninh quốc phòng, đảm bảo rằng mỗi công dân đều ý thức được trách nhiệm của mình trong việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

 Nếu bạn đọc có bất kỳ vướng mắc nào liên quan đến vấn đề này hay vấn đề pháp lý khác thì vui lòng liên hệ tới Luật sư tư vấn pháp luật hình sự qua tổng đài: 19006162 để được hỗ trợ kịp thời. Xin chân thành cảm ơn!