Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác

Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác quy định tại Điều 315 BLHS 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 là một tội phạm được xây dựng dựa trên sự vi phạm các quy định chuyên môn, nghiệp vụ trong lĩnh vực y tế. Đây là một tội danh đặc thù, quy định trực tiếp về việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những hành vi vi phạm các quy tắc của Nhà nước trong các hoạt động liên quan đến y tế, bao gồm khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát, bán thuốc hoặc các dịch vụ y tế khác. 

Sự xuất hiện và chi tiết hóa của Điều 315 BLHS thể hiện một sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy lập pháp hình sự của Việt Nam. Ban đầu, các sai sót y tế gây hậu quả nghiêm trọng có thể chỉ được xử lý theo các tội danh chung như "Tội vô ý làm chết người" (Điều 128 BLHS) hoặc "Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác" (Điều 138 BLHS). Tuy nhiên, việc tạo ra một tội danh chuyên biệt như Điều 315 cho thấy Nhà nước đã nhận thức được rằng các hành vi vi phạm quy định chuyên môn trong lĩnh vực y tế là một mối nguy hiểm tiềm ẩn, có khả năng gây ra những hậu quả khôn lường và cần được xử lý riêng để nhấn mạnh tính chất nghiêm trọng của việc vi phạm trách nhiệm nghề nghiệp. Điều này phản ánh sự phát triển của hệ thống y tế và nhu cầu ngày càng cao của xã hội trong việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người dân.

1. Cấu thành tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc 

1.1. Khách thể của Tội phạm

Khách thể của tội danh này mang tính chất "hỗn hợp" và là điểm đặc trưng cơ bản để phân biệt với các tội phạm khác. Tội phạm tại Điều 315 BLHS xâm phạm đồng thời hai nhóm quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ. Thứ nhất, tội danh này xâm phạm trật tự quản lý của Nhà nước trong lĩnh vực y tế, một nhóm quan hệ thuộc các tội phạm về an toàn công cộng, trật tự quản lý kinh tế. Thứ hai, và cũng là hậu quả trực tiếp nhất, tội phạm này xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe của con người và tài sản của cá nhân hoặc tổ chức.

Điều này cho thấy tội danh không chỉ xử lý hành vi vi phạm quy tắc mà còn tập trung vào hậu quả thực tế mà hành vi đó gây ra. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi có hậu quả nghiêm trọng xảy ra, phản ánh bản chất của một tội phạm có cấu thành vật chất.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội vi phạm quy định về y tế bao gồm hành vi, hậu quả, và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.

Hành vi: Hành vi phạm tội là việc không tuân thủ hoặc tuân thủ không đúng các quy định của Nhà nước về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát, bán thuốc hoặc các dịch vụ y tế khác. Các hành vi này rất đa dạng, bao gồm:

• Thực hiện các hoạt động y tế mà không có giấy phép hoặc không được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
• Thực hiện không đúng nội dung giấy phép đã được cấp.
• Vi phạm các quy định chuyên môn kỹ thuật trong quá trình thực hiện công việc.

Hậu quả: Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc để truy cứu trách nhiệm hình sự. Các mức độ hậu quả được định lượng rất cụ thể theo Điều 315 BLHS:

• Làm chết người.
• Gây tổn hại cho sức khỏe của 1 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể (TTCT) từ 61% trở lên.
• Gây tổn hại cho sức khỏe của 2 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% trở lên.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng trở lên.

Trong trường hợp hành vi vi phạm chưa gây ra hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trước đó đã bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính về cùng hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này nhưng chưa được xóa án tích mà vẫn tiếp tục vi phạm.

Mối quan hệ nhân quả: Phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp và tất yếu giữa hành vi vi phạm và hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra. Việc chứng minh mối quan hệ này là một thách thức lớn nhất trong thực tiễn xét xử. Trong các vụ án y tế, nguyên nhân dẫn đến cái chết hoặc tổn thương có thể rất phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố như tiền sử bệnh, phản ứng cơ địa, hoặc các biến chứng không lường trước được. Do đó, để định tội chính xác, các cơ quan tố tụng cần dựa vào kết quả giám định pháp y và ý kiến của hội đồng chuyên môn y tế.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là một "chủ thể đặc biệt". Đó là những người có trách nhiệm trong việc khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát, bán thuốc hoặc cung cấp dịch vụ y tế khác. Khái niệm này được hiểu rộng rãi trong thực tiễn. Một người không có chứng chỉ hành nghề hợp pháp nhưng tự ý thực hiện các hoạt động y tế và gây hậu quả nghiêm trọng vẫn có thể trở thành chủ thể của tội phạm này.

Ví dụ điển hình là bản án số 95/2023/HS-ST. Bị cáo Phan Đức H là một bác sĩ có chuyên môn nhưng lại hành nghề phẫu thuật thẩm mỹ tại nhà riêng không được cấp phép. Hành vi này đã gây ra cái chết của bệnh nhân. Tòa án đã xác định Phan Đức H là chủ thể của tội "Vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh" theo Điều 315 BLHS. Phân tích này cho thấy Tòa án không giới hạn chủ thể là người có giấy phép hành nghề. Hành vi tự ý khám, chữa bệnh đã tự thân tạo ra một "trách nhiệm" đối với sức khỏe, tính mạng của người bệnh. Việc người này không có giấy phép hành nghề chỉ là một trong các hành vi vi phạm quy định, và đó cũng là cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự khi hậu quả xảy ra, thể hiện tính linh hoạt và răn đe của pháp luật.

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Tội danh này được thực hiện dưới hình thức "lỗi vô ý". Lỗi vô ý bao gồm hai trường hợp: vô ý vì quá tự tin và vô ý do cẩu thả. Người phạm tội nhận thức được hành vi của mình là vi phạm quy tắc nhưng tin rằng hậu quả sẽ không xảy ra, hoặc không nhận thức được mình đã vi phạm và không thấy trước được hậu quả, dù phải thấy trước và có thể thấy trước.

Tính "vô ý" là dấu hiệu bản chất, phân biệt rõ rệt tội danh này với các tội phạm cố ý khác. Nếu một người vi phạm quy định y tế với mục đích cố ý gây hại cho người bệnh (ví dụ: dùng thuốc độc để đầu độc), họ sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội phạm khác như "Tội giết người" hoặc "Tội cố ý gây thương tích." Sự khác biệt cốt lõi nằm ở ý chí chủ quan của người phạm tội. Lỗi vô ý trong bối cảnh y tế thường xuất phát từ sai sót chuyên môn, chủ quan, hoặc thiếu cẩn trọng, không phải do mong muốn gây hại.

2. Hình phạt Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc 

Nội dung Điều 315 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 315. Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác

1. Người nào vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 259 của Bộ luật này, thuộc một trong các trường hợp dưới đây hoặc đã bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Làm chết 01 người hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này là 61% đến 121%;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm:

a) Làm chết 02 người;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 61% trở lên;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.500.000.000 đồng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm.

a) Làm chết 03 người trở lên;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;

d) Gây thiệt hại về tài sản 1.500.000.000 đồng trở lên.

4. Người vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 259 của Bộ luật này, gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 31% đến 60% hoặc đã bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

5. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Tại điểm 117 Điều 1 Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã sửa đổi Điều 315 như sau:

117. Sửa đổi, bổ sung Điều 315 như sau:

“Điều 315. Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác

1. Người nào vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế, cấp phát, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác thuộc một trong các trường hợp sau đây, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 259 của Bộ luật này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Làm chết người;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

c) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm:

a) Làm chết 02 người;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;

c) Gây thiệt hại về tài sản từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.500.000.000 đồng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Làm chết 03 người trở lên;

b) Gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;

c) Gây thiệt hại về tài sản 1.500.000.000 đồng trở lên.

4. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.”.

2.1. Khung hình phạt chính, hình phạt bổ sung

Điều 315 BLHS 2015 quy định các khung hình phạt chính dựa trên mức độ nghiêm trọng của hậu quả về tính mạng, sức khỏe và tài sản. Luật Minh Khuê lập Bảng các khung hình phạt Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác (Điều 315 BLHS)

Ngoài hình phạt tù, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung. Hình phạt bổ sung "cấm hành nghề" đặc biệt quan trọng, vì nó trực tiếp tước bỏ quyền hành nghề của người vi phạm. Hình phạt này không chỉ mang tính trừng phạt mà còn có ý nghĩa ngăn chặn, bảo vệ an toàn công cộng, đặc biệt trong bối cảnh y tế

2.2. Tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ

Mặc dù các tài liệu nghiên cứu không cung cấp chi tiết về các tình tiết tăng nặng cụ thể cho tội danh này, thực tiễn xét xử cho thấy Tòa án thường xuyên áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Các bản án công khai liên quan đến Điều 315 BLHS đã minh chứng cho việc Tòa án xem xét các yếu tố giảm nhẹ như:

• Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải.
• Chủ động bồi thường, khắc phục hậu quả.
• Được gia đình bị hại xin giảm nhẹ hình phạt.
• Nhân thân tốt, không có tiền án, tiền sự.

Ví dụ, trong Bản án số 95/2023/HS-ST, bị cáo Phan Đức H đã được Tòa án xem xét các tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo và tự nguyện bồi thường một phần thiệt hại cho gia đình bị hại. Tương tự, Bản án số 13/2023/HS-ST đã áp dụng mức án treo cho bị cáo N.G.N. khi xét thấy bị cáo có nhân thân tốt, thành khẩn khai báo và đã bồi thường đầy đủ cho gia đình bị hại.

3. Phân biệt các tội danh liên quan

3.1. Phân biệt với Tội Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 360 BLHS)

Tội danh tại Điều 315 và Điều 360 BLHS có một số điểm tương đồng, chẳng hạn như đều được thực hiện dưới hình thức lỗi vô ý và hậu quả là dấu hiệu bắt buộc. Tuy nhiên, sự khác biệt cốt lõi nằm ở chủ thể và bản chất của hành vi. Dưới đây là bảng so sánh Tội danh (Điều 315 và Điều 360 BLHS):

Phân tích trên cho thấy, Điều 315 tập trung vào hành vi vi phạm quy tắc nghề nghiệp của những người có chuyên môn trong lĩnh vực y tế, trong khi Điều 360 nhắm đến hành vi thiếu trách nhiệm của những người có chức vụ, quyền hạn.

3.2. Phân biệt với Tội Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194)

Tội danh tại Điều 194 BLHS cũng liên quan đến lĩnh vực dược phẩm và gây ra hậu quả tương tự cho tính mạng, sức khỏe của con người. Tuy nhiên, ranh giới pháp lý để phân biệt hai tội danh này nằm ở ý chí chủ quan của người phạm tội.

Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc (Điều 194 BLHS): Tội danh này được thực hiện với "lỗi cố ý". Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là sản xuất hoặc buôn bán thuốc giả để thu lợi bất chính, bất chấp hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra. Tội phạm được coi là hoàn thành khi hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả xảy ra, không phụ thuộc vào việc hậu quả có thực sự gây tổn hại cho người tiêu dùng hay chưa.

Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác (Điều 315 BLHS): Tội danh này được thực hiện với "lỗi vô ý". Hành vi vi phạm có thể là một sai sót trong quy trình pha chế, cấp phát thuốc, không phải là cố ý sản xuất thuốc giả để trục lợi.

Sự khác biệt về ý chí chủ quan này là một nguyên tắc nền tảng trong luật hình sự Việt Nam. Nếu một người vi phạm quy định về pha chế, cấp phát thuốc dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, nhưng ý định ban đầu không phải là sản xuất thuốc giả để kiếm lời, thì họ sẽ bị xử lý theo Điều 315. Ngược lại, nếu hành vi là làm giả thuốc (ví dụ: dùng thuốc hết hạn hoặc chất không phải thuốc để làm thuốc giả) với ý định bán ra thị trường để trục lợi, thì hành vi đó phải bị xử lý theo Điều 194, bất kể hậu quả có xảy ra hay chưa.

Kết luận và hoàn thiện pháp luật

Tội vi phạm quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác theo Điều 315 BLHS là một tội danh đặc thù, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người dân và trật tự quản lý của Nhà nước. Tội danh này có cấu thành vật chất, được thực hiện với lỗi vô ý, và chủ thể là người có trách nhiệm trong lĩnh vực y tế, bao gồm cả những người không có giấy phép hành nghề.

Để khắc phục những thách thức và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật, báo cáo này đưa ra các đề xuất và kiến nghị sau:

• Hoàn thiện pháp luật: Kiến nghị Tòa án nhân dân Tối cao sớm ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng Điều 315 BLHS. Văn bản này cần giải thích rõ ràng các tiêu chí xác định hành vi vi phạm, phương pháp đánh giá hậu quả, và cách xử lý các tình huống phức tạp trong thực tiễn xét xử để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch.
• Nâng cao năng lực chuyên môn: Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuyên ngành y tế cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên và thẩm phán. Điều này giúp các cơ quan tố tụng có đủ năng lực để đánh giá chính xác các sai phạm chuyên môn và chứng minh mối quan hệ nhân quả.
• Tăng cường phối hợp liên ngành: Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ, hiệu quả hơn giữa các cơ quan tố tụng (Công an, Viện kiểm sát, Tòa án) và cơ quan quản lý nhà nước về y tế (Sở Y tế, Hội đồng chuyên môn) trong quá trình điều tra, giám định và xét xử các vụ án liên quan.
• Nâng cao nhận thức pháp luật: Tuyên truyền, phổ biến pháp luật không chỉ cho người hành nghề y tế mà còn cho cả người dân để nâng cao ý thức tuân thủ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, từ đó phòng ngừa các vi phạm ngay từ ban đầu.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.