Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới theo Điều 165 Bộ Luật Hình sự

Bài viết dưới đây Luật Minh Khuê phân tích một cách toàn diện và chuyên sâu về tội danh này, từ nền tảng pháp lý đến cấu thành tội phạm và những vấn đề thực tiễn trong quá trình áp dụng.

1. Phân tích 4 yếu tố cấu thành tội xâm phạm quyền bình đẳng giới

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới là quyền bình đẳng giới của con người, được pháp luật hình sự quy định và bảo vệ. Đây là quyền bình đẳng về giới của con người, đặc biệt là phụ nữ, trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Điều 165 đã liệt kê một cách chi tiết các lĩnh vực này, bao gồm: chính trị, kinh tế, lao động, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa, thông tin, thể dục, thể thao, y tế.   

Việc liệt kê cụ thể các lĩnh vực này cho thấy sự toàn diện trong phạm vi bảo vệ của pháp luật. Nó giúp cơ quan tố tụng xác định rõ hơn hành vi phạm tội, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về tính bao quát và linh hoạt của điều luật. Liệu có những lĩnh vực nào khác bị bỏ sót mà hành vi cản trở có thể gây ra hậu quả tương tự hay không? Dù vậy, quy định hiện hành đã tạo ra một nền tảng pháp lý vững chắc, giúp bảo vệ công dân trước các hành vi phân biệt đối xử dựa trên giới tính trong những khía cạnh quan trọng nhất của đời sống.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm này được thể hiện qua hành vi "cản trở người khác tham gia hoạt động" trong các lĩnh vực đã nêu. Hành vi này có thể được thực hiện "dưới bất kỳ hình thức nào," bao gồm:

• Dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực: Dùng sức mạnh vật chất tác động vào người khác (như đánh, trói) hoặc đe dọa sẽ sử dụng vũ lực để ngăn cản họ tham gia các hoạt động.
• Uy hiếp tinh thần: Đe dọa gây thiệt hại về tài sản, danh dự, uy tín. Chẳng hạn, một người chồng đe dọa ly hôn nếu vợ tham gia học tập, hoặc một thủ trưởng đe dọa sa thải nhân viên nếu họ tham gia ứng cử vào các vị trí lãnh đạo.
• Thủ đoạn khác: Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây cản trở. Ví dụ, một lãnh đạo cơ quan từ chối đề bạt nhân viên nữ vào vị trí quản lý vì định kiến giới.

Điểm đặc biệt và mang tính bắt buộc để cấu thành tội phạm là hành vi chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi người thực hiện "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.". Yêu cầu này tạo ra một "bước đệm" pháp lý cần thiết, cho phép các cơ quan nhà nước áp dụng các biện pháp xử lý nhẹ hơn trước (ví dụ, xử phạt hành chính theo Nghị định 125/2021/NĐ-CP) để giáo dục, răn đe người vi phạm trước khi cần đến chế tài hình sự. Tuy nhiên, quy định này cũng là một rào cản lớn trong thực tiễn, vì nếu các vi phạm hành chính không được phát hiện, tố cáo và xử lý kịp thời, hành vi tái phạm sẽ rất khó bị truy cứu trách nhiệm hình sự, gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật một cách triệt để.

1.3. Mặt chủ quan của tội phạm

Mặt chủ quan của tội phạm thể hiện ý chí và nhận thức của người thực hiện hành vi.

Lỗi cố ý: Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, cản trở người khác thực hiện quyền bình đẳng giới và trái pháp luật, nhưng vẫn cố ý thực hiện hành vi đó.

Động cơ phạm tội bắt buộc: Một yếu tố quan trọng và là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này là động cơ "vì lý do giới". Động cơ này thường xuất phát từ những tư tưởng định kiến, lạc hậu như "trọng nam khinh nữ", coi thường vai trò của một giới trong xã hội. Tuy nhiên, việc chứng minh động cơ là một thách thức lớn trong thực tiễn tố tụng, vì đây là một yếu tố nội tâm, khó có thể thu thập chứng cứ trực tiếp và phải suy luận từ hành vi và hoàn cảnh khách quan.

1.4. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội xâm phạm quyền bình đẳng giới là chủ thể thường, tức là bất kỳ cá nhân nào từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy chủ thể của tội phạm này thường là những người có mối quan hệ nhất định với nạn nhân, chẳng hạn như vợ/chồng, cha/mẹ, thủ trưởng/nhân viên, khiến hành vi cản trở trở nên dễ thực hiện hơn và khó bị phát hiện hơn.

2. Khung hình phạt của tội xâm phạm quyền bình đẳng giới

Nội dung Điều 165 Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi bổi sung năm 2017 như sau:

Điều 165. Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới

1. Người nào vì lý do giới mà thực hiện hành vi dưới bất kỳ hình thức nào cản trở người khác tham gia hoạt động trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, lao động, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, văn hóa, thông tin, thể dục, thể thao, y tế, đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:

a) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

b) Phạm tội 02 lần trở lên;

c) Đối với 02 người trở lên.

3. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

2.1. Khung hình phạt cơ bản  

Khoản 1 Điều 165 BLHS quy định hình phạt áp dụng cho người phạm tội bao gồm:

• Phạt cảnh cáo.
• Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.
• Cải tạo không giam giữ đến 02 năm.    

Việc bổ sung hình phạt tiền là một điểm mới đáng chú ý, thể hiện chủ trương của Nhà nước nhằm đa dạng hóa các chế tài, giảm áp lực cho hệ thống trại giam mà vẫn đạt được mục đích phòng ngừa tội phạm hiệu quả.   

2.2. Khung hình phạt tăng nặng  

Đối với các trường hợp phạm tội nghiêm trọng hơn, khung hình phạt tăng nặng sẽ được áp dụng, bao gồm:

• Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.
• Phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.    

Các tình tiết định khung tăng nặng bao gồm:

• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn.   
• Phạm tội 02 lần trở lên.   
• Đối với 02 người trở lên.   

Những tình tiết này không chỉ làm tăng mức hình phạt mà còn phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi. Việc "lợi dụng chức vụ, quyền hạn" cho thấy sự lạm dụng quyền lực mang tính hệ thống, còn "phạm tội 02 lần trở lên" hoặc "đối với 02 người trở lên" cho thấy sự coi thường pháp luật và tính chất cố ý, lặp lại của hành vi. Đây là những dấu hiệu mà pháp luật cần nghiêm trị để phòng ngừa tội phạm.

2.3. Hình phạt bổ sung 

Ngoài các hình phạt chính, người phạm tội còn có thể phải chịu hình phạt bổ sung là cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm. Hình phạt này nhằm mục đích ngăn chặn người phạm tội tiếp tục thực hiện hành vi tương tự trong tương lai, đặc biệt là khi họ lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội.   

2.4. Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 

Khi quyết định hình phạt, Tòa án sẽ xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 của Bộ luật Hình sự (ví dụ: người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm, tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng, thành khẩn khai báo). Ngược lại, Tòa án cũng sẽ cân nhắc các tình tiết tăng nặng tại Điều 52 (ví dụ: phạm tội có tổ chức, tái phạm).   

Cần tuân thủ nguyên tắc quan trọng là không được sử dụng cùng một tình tiết để vừa định tội, vừa định khung, vừa tăng nặng trách nhiệm hình sự. Ví dụ, tình tiết "lợi dụng chức vụ, quyền hạn" đã được sử dụng để định khung tăng nặng tại Khoản 2 Điều 165, do đó không thể coi là một tình tiết tăng nặng chung để tăng mức hình phạt trong khung đó nữa.

3. So sánh với vi phạm hành chính và các tội danh liên quan

3.1. So sánh Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới và Vi phạm hành chính về bình đẳng giới

Để hiểu rõ hơn về tính chất và mức độ của hành vi xâm phạm quyền bình đẳng giới, cần phân biệt giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự. Vi phạm hành chính về bình đẳng giới được quy định tại các văn bản pháp luật dưới luật, gần đây nhất là Nghị định 125/2021/NĐ-CP (thay thế Nghị định 55/2009/NĐ-CP). Dưới đây là bảng so sánh chi tiết:   

Bảng so sánh này làm rõ sự khác biệt về bản chất và chế tài giữa hai loại vi phạm. Vi phạm hành chính đóng vai trò như một "án treo" đối với tội phạm. Nó cho phép cơ quan nhà nước giáo dục, răn đe người vi phạm thông qua các biện pháp hành chính trước. Chỉ khi hành vi đó tái diễn, thể hiện sự coi thường pháp luật, mới chuyển sang xử lý bằng pháp luật hình sự. Điều này phản ánh nguyên tắc xử lý tội phạm một cách nhân văn, chỉ hình sự hóa các hành vi vi phạm có mức độ nguy hiểm cao và mang tính lặp lại.

3.2. Phân biệt với một số tội danh khác trong Bộ luật Hình sự

Xác định đúng tội danh là vô cùng quan trọng, đòi hỏi phải phân tích kỹ lưỡng các yếu tố cấu thành, đặc biệt là mặt chủ quan của tội phạm.

Tội cưỡng bức lao động (Điều 297 BLHS): Tội danh này cũng có hành vi khách quan tương tự như dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực. Tuy nhiên, mục đích của Tội cưỡng bức lao động là ép buộc người khác phải làm việc, trong khi mục đích của Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới (Điều 165) là cản trở người khác tham gia hoạt động vì lý do giới tính.   

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS): Trong trường hợp lừa đảo tuyển dụng, hành vi yêu cầu người lao động nộp tiền cọc để được nhận việc có thể bị xử lý hành chính. Tuy nhiên, nếu có yếu tố gian dối để chiếm đoạt tài sản với giá trị từ 2 triệu đồng trở lên, hành vi sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174) chứ không phải Điều 165, vì mục đích là chiếm đoạt tài sản, không phải cản trở vì lý do giới tính.   

Việc phân biệt này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định đúng bản chất, động cơ và mục đích của hành vi. Mặc dù hành vi khách quan có thể có những điểm tương đồng, nhưng sự khác biệt về mặt chủ quan là yếu tố quyết định để xác định tội danh chính xác, tránh việc áp dụng sai pháp luật hoặc bỏ lọt tội phạm.

4. Cơ sở hiến định và pháp lý của quyền bình đẳng giới tại Việt Nam

Quyền bình đẳng giới đã được Nhà nước Việt Nam chú trọng và bảo vệ ngay từ những ngày đầu độc lập, thể hiện qua sự tiến hóa của các bản Hiến pháp. Ngay trong Hiến pháp đầu tiên năm 1946, Điều 9 đã khẳng định một nguyên tắc mang tính cách mạng: "Đàn bà ngang quyền đàn ông về mọi phương diện". Sự công nhận này không chỉ mang tính biểu tượng mà còn là nền tảng cho việc xây dựng hệ thống pháp luật sau này. Đến Hiến pháp năm 1959, quyền bình đẳng giới được cụ thể hóa hơn trên 5 lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình. Các bản Hiến pháp tiếp theo, từ 1980, 1992 cho đến Hiến pháp năm 2013, đều tiếp tục củng cố và phát triển những nguyên tắc này, lồng ghép quyền của phụ nữ vào các quyền cơ bản của công dân. Đặc biệt, Hiến pháp năm 2013, tại Điều 16 và Điều 26, đã quy định chi tiết về quyền con người và quyền công dân, trong đó bao hàm cả quyền bình đẳng giới.   

Để cụ thể hóa các nguyên tắc hiến định, Luật Bình đẳng giới (số 73/2006/QH11) đã được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2006 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2007. Đây là văn bản pháp lý chuyên sâu, quy định rõ các nguyên tắc, chính sách và biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới. Điều 10 của Luật này đã liệt kê 4 nhóm hành vi bị nghiêm cấm, làm cơ sở để xác định các hành vi vi phạm: cản trở nam, nữ thực hiện bình đẳng giới; phân biệt đối xử về giới dưới mọi hình thức; bạo lực trên cơ sở giới; và các hành vi khác bị nghiêm cấm theo quy định của pháp luật. Sự phát triển từ những nguyên tắc chung trong Hiến pháp đến một đạo luật chuyên biệt cho thấy một sự dịch chuyển trong tư duy lập pháp. Thay vì chỉ thừa nhận một nguyên tắc, Nhà nước đã chủ động xây dựng một khung pháp lý toàn diện, chi tiết để bảo vệ và thúc đẩy quyền bình đẳng thực chất giữa các giới, tạo nền tảng vững chắc cho việc hình sự hóa những hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến giá trị tiến bộ này. 

5. Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật 

Mặc dù các quy định pháp luật về Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới đã thể hiện sự tiến bộ đáng kể, việc áp dụng trên thực tế vẫn đối mặt với nhiều thách thức lớn.

Thách thức lớn nhất là việc chứng minh động cơ "vì lý do giới" là nguyên nhân chính thúc đẩy hành vi cản trở. Động cơ này thường rất khó nhận biết và dễ bị che đậy bởi các lý do bề ngoài khác. Ngoài ra, yêu cầu phải có yếu tố "đã bị xử lý hành chính" cũng là một rào cản, vì nhiều vụ việc vi phạm hành chính về bình đẳng giới không được tố cáo hoặc không được xử lý một cách triệt để, khiến hành vi tái phạm khó bị truy cứu trách nhiệm hình sự.   

Định kiến giới còn tồn tại sâu sắc trong xã hội và gia đình (ví dụ: "nữ làm, nam học"), gây khó khăn cho việc thay đổi nhận thức. Tình trạng bạo lực trên cơ sở giới vẫn còn diễn ra phức tạp, nhưng phần lớn nạn nhân thường chọn cách im lặng và không tố cáo. Theo một thống kê, có tới 90.4% phụ nữ bị bạo lực thể xác hoặc tình dục bởi chồng hoặc bạn tình không tìm kiếm bất kỳ sự hỗ trợ nào từ các cơ quan chính quyền.   

Khoảng cách giữa quy định pháp luật trên văn bản và thực tiễn thi hành cho thấy một sự thật là pháp luật chỉ là một công cụ, và hiệu quả của nó phụ thuộc vào ý thức và hành động của cả xã hội. Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới có thể trở thành một tội danh "vắng án lệ" nếu không có sự thay đổi mạnh mẽ về nhận thức và hành vi tố cáo, tố giác tội phạm từ phía người dân. Tình trạng này làm lộ ra một khoảng trống lớn trong hệ thống phòng chống tội phạm, nơi các tội danh liên quan đến các giá trị xã hội chưa được phát hiện và xử lý đầy đủ.

Để Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới phát huy hiệu quả tối đa trong thực tiễn, cần có sự đồng bộ từ nhiều phía. Tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn các yếu tố cấu thành của Điều 165 BLHS 2015, đặc biệt là các văn bản hướng dẫn về cách thức chứng minh động cơ "vì lý do giới" để tăng tính khả thi. Xem xét sửa đổi, bổ sung Luật Bình đẳng giới 2006 để giải quyết những vấn đề còn tồn tại. Nghiên cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong các hành vi xâm phạm bình đẳng giới (ví dụ: trong tuyển dụng, lao động), vì đây là một hướng đi tiềm năng để hoàn thiện pháp luật, phù hợp với xu thế quốc tế.

Tăng cường công tác truyền thông, giáo dục pháp luật về bình đẳng giới trong nhà trường, cơ quan, tổ chức và cộng đồng để thay đổi tận gốc rễ định kiến. Xây dựng cơ chế hỗ trợ, bảo vệ nạn nhân hiệu quả hơn, khuyến khích họ lên tiếng và tố cáo các hành vi vi phạm, giúp giảm tỷ lệ im lặng đáng báo động. Đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thực thi pháp luật để họ có thể phát hiện và xử lý các vụ việc một cách chuyên nghiệp và chính xác.

Hoàn thiện pháp luật không chỉ là sửa đổi điều luật mà còn là xây dựng một hệ sinh thái pháp lý toàn diện, bao gồm cả các văn bản dưới luật, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan và đặc biệt là các chính sách giáo dục, tuyên truyền để nâng cao nhận thức cộng đồng. Điều này sẽ tạo ra một "mạng lưới" bảo vệ vững chắc hơn cho quyền bình đẳng giới, giúp pháp luật không chỉ tồn tại trên văn bản mà thực sự đi vào đời sống.

6. Kết luận 

Nghiên cứu này đã phân tích một cách có hệ thống về Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới theo Điều 165 Bộ luật Hình sự năm 2015. Báo cáo đã làm rõ các giá trị tiến bộ của điều luật, bao gồm việc chuyển đổi từ một tội danh kinh tế sang tội danh bảo vệ quyền con người, mở rộng phạm vi bảo vệ cho mọi giới tính. Phân tích chi tiết cấu thành tội phạm đã chỉ ra các yếu tố pháp lý then chốt, đặc biệt là dấu hiệu bắt buộc "đã bị xử lý hành chính mà còn vi phạm" và động cơ "vì lý do giới" là những điểm then chốt nhưng cũng phức tạp trong quá trình áp dụng. Báo cáo cũng đã làm rõ mối quan hệ giữa tội phạm này với vi phạm hành chính và các tội danh khác.

Mặc dù có một khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, con đường hướng tới bình đẳng giới thực chất vẫn còn nhiều gian nan. Những thách thức trong việc chứng minh tội phạm và sự im lặng của nạn nhân vẫn là rào cản lớn. Tội xâm phạm quyền bình đẳng giới là một công cụ pháp lý mạnh mẽ, nhưng để nó phát huy hiệu quả tối đa, cần sự đồng bộ của cả hệ thống chính trị và sự thay đổi mạnh mẽ của toàn xã hội. Chỉ khi định kiến giới được xóa bỏ và ý thức bảo vệ quyền con người được nâng cao, pháp luật mới có thể thực sự đi vào đời sống và xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.